domingo, 18 de outubro de 2020

A PARROQUIA DE LAÑAS NA "GEOGRAFÍA GENERAL DEL REINO DE GALICIA" PUBLICADA POR EUGENIO CARRÉ ALDAO EN 1928

  Nado na Coruña en 1859, Eugenio Carré Aldao foi un libreiro e escritor en lingua galega e castelá. No ano 1891 faise cargo da libraría de Andrés Martínez Salazar e da imprenta de Domingo Puga, onde tiña lugar unha terturlia galeguista, coñecida como A Cova Céltica, da que Carré era o principal animador.

   Na súa imprenta aparecerían gran parte dos libros dos autores galegos da época. Foi membro da Liga Galega (1897) e de Solidaridade Galega (1907), e sería un dos fundadores da Real Academia Galega, así como membro da Real Academia da Historia.

   Carré casou con Purificación Alvarellos Pena, con quen tivo 11 fillos, aos que lles inculcaría as súas inclinacións literarias. Algún deles, Uxío, Leandro e Lois Carré Alvarellos serían escritores, así como as súas netas May Carré e María del Pilar Carré, que escribiron novela rosa.
 
   Algunha das súas obras foron Brétemas (1896); Raiolas (1898); Apuntes para la historia de la imprenta y el periodismo (1901); La literatura gallega en el siglo XIX (1903); Influencia de los catalanes en el progreso de la industria pesquera en Galicia (1904); Idioma y literatura de Galicia (1908); Guerra de la Independencia en Galicia. El Alzamiento contra los franceses (1908); Influencias de la literatura gallega en la castellana (1915); Contos de forxa (1919) ou, A terra chama (1925).

     En 1928, catro anos antes da súa morte, publica Geografía General del Reino de Galicia, unha auténtica xoia, unha obra sublime na que Carré da un paseo polo máis profundo de cada un dos concellos galegos debullando a súa xeografía, historia, lendas, etnografía... Con relación á parroquia de Lañas, isto foi o que publicou na devandita obra:
 
Parroquia de San Martiño (Martín) de Lañas, de entrada.- Terreno montuoso y no muy abundante, se halla extendida a las faldas del elevado pico do Galo, parte occidental, y uno de sus límites con Barrañán. Está a la derecha de la carretera de Finisterre, que atraviesa su término, y a poco más de cinco minutos de la misma se halla el templo parroquial, que es un notable ejemplar del estilo románico. Es de una nave y ábside rectangular, portada principal y lateral del S., ésta de archivoltas semicirculares de molduras tóricas sobre columnas una por lado y tímpano con una cruz de extremos flordelisados, inscripta en un círculo. Es de comienzos de la décima tercera centuria.

     En la sierra de la Estrella, que la separa del ayuntamiento de Laracha (Carballo), está el empiezo de la cañada central en el valle de Arteixo. Tiene por límites al N. Barrañán, que es su anejo, y Arteixo; al E. Armentón, al S. Loureda y al O. Chamín. Está a 3 kilómetros de la capital de su ayuntamiento.
 
Casa abandonada en Lañas
     Hay escuela nacional y dista unos 14 kilómetros de la Coruña. En el lugar de Ermida, el más importante que se halla en la carretera de Finisterre entre Arteixo y Laracha (Carballo), arranca la carretera de Armentón. Presenta el curato la Corona.

     Su población es de 525 habitantes de hecho y 570 de derecho, repartidos en 145 edificios, 72 de un piso, 54 de dos y 19 albergues o chozas, que forman las aldeas de Campo, Castelo, Ermida, Preguín y Vilarnovo, y los grupos menores de Galo, Iglesario y Pazo, nombre éste indudablemente porque era el lugar donde se administraba justicia.

     A la salida de Lañas, inmediato a Fonte Loureiro, se disfruta de una deliciosa perspectiva, abarcándose todo el valle que forman Lañas, Armentón, parte de Monteagudo y Barrañán, teniendo por término la playa del mismo nombre.

domingo, 11 de outubro de 2020

A PARROQUIA DE LAÑAS NO DICIONARIO DE PASCUAL MADOZ (1845-1850)

   O Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar é unha magna obra publicada por Pascual Madoz entre 1845 e 1850. Composta por dezaseis volumes, describe todas as poblacións de España, así como termos da historia española. Supuxo na época unha mellora importante respecto ao Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal, que Sebastián Miñano publicara en 1829.

    Estas son as referencias á parroquia de Lañas (lembrade que cando Madoz menciona o número de “vecinos” refírese a familias e, cando fala de “almas”, refírese aos habitantes):

LAÑAS (STA. MARINA DE)

Vistas da parroquia de Lañas

Feligresía en la provincia y partido judicial de la Coruña (2 leguas), diócesis de Santiago (7 1/2 ), y ayuntamiento de Arteijo (1/2); SITUACIÓN á la derecha del camino que desde la Coruña se dirige al puente de Lubián, y sobre las faldas del monte del Gallo; CLIMA benigno; comprende los lugares ó aldeas de Castelo do Paso, Galo, Hermida, Lañas, Mocende, Preguín y Valarnova, que reúnen hasta 70 CASAS , y tienen una escuela indotada á la cual concurren unos 20 niños. La iglesia parroquial (Sta. Marina), es única, pertenece al arciprestazgo de Faro y el curato es de entrada y patronato real y ordinario. El término confina por N. con San Julián de Barrañán; al E. Sta. María de Loureda , interpuesto el mencionado camino; por S. San Pedro de Armentón, y por O. Sta. Eulalia de Chamín. El TERRENO es montuoso y de mediana calidad; los CAMINOS locales y malos, y el CORREO se recibe por la capital del partido. PRODUCE trigo, centeno, maíz, lino y varias legumbres; cría ganado y abunda la caza de conejos, liebres y perdices, INDUSTRIA la agrícola, panadería y transporte de combustible para la Coruña. POBLACIÓN 80 vecinos, 386 almas, CONTRIBUCIÓN con su ayuntamiento.

mércores, 7 de outubro de 2020

"A CASA DA PRADERA" DE ARTEIXO E LARÍN

    

"A casa da pradera" de Arteixo
   Poucas series de televisión causaron tanto furor na segunda metade do pasado século como «La casa de la pradera», a aclamada ficción que narraba as andanzas da familia Ingalls, un grupo de colonos norteamericanos que se estableceu no Medio Oeste de Estados Unidos na década de 1870. Baseada nos relatos reais da escritora Laura Ingalls Wilder, a filla menor do matrimonio Ingalls, a ficción narrou nos seus 208 capítulos e nove tempadas as aventuras da familia protagonista na súa odisea por tratar de encontrar o seu lugar no mundo. 
 
   Chegados a este punto, de seguro que vos estades preguntando que demo ten que ver “La casa de la pradera” e a familia Ingalls con Arteixo. Pois veredes, o Colexio Público Carrero Blanco, hoxe CEIP Ponte dos Brozos, comezou a súa andaina o 12 de setembro de 1974, nunha época na que cada aula do novo grupo escolar superaba sobradamente a trintena de alumnos. Ante tal masificación, pronto xurdiu a posibilidade de construír un novo colexio público, o de Galán, que foi inaugurado polo Ministro de Educación, Juan Antonio López Ambrona, o 15 de outubro de 1981. Neste novo centro educativo, a rapazada das parroquias de Oseiro, Morás e Pastoriza empezou a realizar os seus estudos de primaria a partir do curso 1982/83.
 
   Mais, malia a inauguración do novo colexio de Galán, o Carrero Blanco continuaba superando a trintena de alumnos por aula. De feito, ata o padre Villa chegara a ofrecer no seu momento as instalacións de Agarimo, a chamada “Ciudad de los Muchachos”, para desconxestionar a masificación escolar que naquela altura padecía o colexio de E.X.B. da capital municipal. Non sabemos con exactitude a data concreta, mais debeu ser naquela altura, a finais dos setenta ou a principios dos oitenta, cando se edificou, na zona que hoxe ocupa o pavillón da Escola de Educación Infantil do CEIP Ponte dos Brozos, unha pequena construción prefabricada como “solución” aos graves problemas de masificación do grupo escolar inaugurado en 1974. Aquela pequena construción prefabricada, coincidindo co éxito televisivo do que gozaba por aqueles días a popular serie norteamericana nomeada anteriormente, sería coñecida decontado como “A casa da pradera”. 
 
   As miñas lembranzas da “casa da pradera” de Arteixo son máis ben escasas xa que fixen todos os cursos de E.X.B. no cole grande mais, con todo, do que si me lembro é da grande esplanada que había diante dela, que era o lugar onde aparcaban os autobuses que realizaban os traxectos das diferentes liñas escolares. Se mal non recordo, penso que naquela esplanada tamén se celebraron nalgunha ocasión as festas do Apóstol.
 
   Outra das lembranzas que teño da “casa da pradera” é do regato que pasaba pola parte traseira. Sei de quen caeu nel varias veces, e tamén sei de algún individuo que tirou a máis dun cativo nese regato. Confeso que algunha vez saltei o valado do Carrero Blanco para ir fumar a detrás da “casa da pradera” os Camel que lle mangaba a miña nai e que compartía, a caladas, con algún elemento de 8º. Naquela parte traseira creo que vin os primeiros condóns da miña vida e tamén algunha que outra xiringa. Non tardei en comprender que aquel lugar tiña vida polo día e pola noite! 
 
   Recordo tamén uns vestiarios que había ao seu carón e unha pista polideportiva na que un grupo de rapaces de Arteixo xogabamos os venres partidos de baloncesto. Isto, se a memoria non me falla, debeu ser en 1985 ou 1986, unha época na que, polo que me contaron varios ex alumnos e ex alumnas que estudaron na “casa da pradera”, había catro ou cinco aulas nas que os mestres Mari Luz, Lolita, Maloli ou Gonzalo impartían clase de 3º, 4º e 5º de E.X.B. Tamén hai quen afirma que nalgún ano o edificio do que estamos a falar foi o parvulario do grupo escolar. Agardo os vosos comentarios ao respecto! 
 
   A “casa da pradera” debeu funcionar como escola ata os últimos anos oitenta ou primeiros noventa, que foi cando o Presidente da Xunta, Manuel Fraga Iribarne, inaugurou o actual pavillón da Escola de Educación Infantil do CEIP Ponte dos Brozos o 1 de setembro de 1993. Mais non vaiades a pensar que ese foi o fin do edificio protagonista desta historia. Non, non. Tras cumprir a súa función durante algo máis dunha década, a construción prefabricada foi desmontada e agardou á intemperie un novo destino.
 
    Nun momento no que a serie “La casa de la pradera” xa non era un éxito que agrupaba ás familias arredor da pequena pantalla, as trece parroquias de Arteixo disputáronse a antiga escola prefabricada, que acabou viaxando ata Larín para se converter, aproximadamente sobre o ano 1993, no que sería o primeiro centro social da parroquia despois de que a veciñanza puxera a disposición un terreo comunal nas inmediacións da capela de San Roque e do campo de fútbol.
 
"A casa da pradera" construíndose en Larín

   “A casa da pradera” volvía a revivir converténdose, grazas ao enorme traballo das veciñas e dos veciños que colocaron unha a unha as pezas, na parada obrigada da parroquia. Ao longo dos noventa, alí daríanse clases de baile e tamén se realizarían todas as actividades que cada ano programaba a Asociación de Veciños. Ademais, os membros do equipo de fútbol tiñan nela a súa sede. “A casa era grandiña. Tería uns 150 ou 160 metros cadrados. Tiña tres cuartos e un salón enorme”, recorda Suso Borrazás, antigo futbolista e directivo do C.D. Larín que, curiosamente, realizara parte dos seus estudos de primaria no edificio que hoxe homenaxeamos nesta bitácora. 

   Mais, pouco a pouco, o tempo iría pasando factura. Co cambio de século o chan foise picando, só abrían tres fiestras, algunhas persianas estaban rotas e as portas... vaia por Deus! 

 

"A casa da pradera" pouco antes de ser desmantelada

     Toda a parroquia aceptou que a “casa da pradera” fora derrubada e así, en agosto do 2002, as táboas que se poideron aproveitar foron repartidas entre os veciños e o resto queimadas. Houbo xente que non sentiu pena algunha pola desaparición do edificio mais, pola contra, tamén houbo quen lle tiña un especial cariño, principalmente os que máis traballaran para levantala. Cada unha destas persoas conserva no seu domicilio unha fotografía de gran tamaño da “casa da pradera” como recordo.

    A finais do 2002, o Concello de Arteixo empezaría a construír no mesmo lugar o novo centro social da parroquia.

 

FONTES:

VÁZQUEZ, DOLORES (2003): Los Ingalls ya no viven en Larín. La Voz de Galicia, 16 de xaneiro de 2003.


 

domingo, 4 de outubro de 2020

A PARROQUIA DE LAÑAS NO DICIONARIO XEOGRÁFICO DE SEBASTIÁN MIÑANO (1826-1829)

   O Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal é unha magna obra composta por once volumes que foi publicada por Sebastián Miñano y Bedoya entre 1826 e 1829. Malia que no seu momento tivo certas críticas como a do xeógrafo Fermín Caballero, quen lle reprochou a Miñano que as principais fontes de información seguían sendo, como en tempos de Felipe II, os cregos, a obra ten unha importancia extraordinaria xa que nos ofrece unha completa visión de como era o noso país naquela época. Ante as recriminacións de Caballero, Miñano defendeuse dicindo, en alusión aos curas párrocos, que… “á cada uno de los cuales he escrito separadamente, pidiéndoles nociones ciertas y positivas de sus respectivos pueblos y de los inmediatos”, a quenes agradeceu a súa axuda, o mesmo que ao director da Real Academia da Historia, Martín Fernández de Navarrete, e ao censor Juan Agustín Ceán Bermúdez.


    Estas son as referencias á parroquia de Lañas:
 

LAÑAS (SANTA MARÍA DE),

 

Igrexa de Santa Mariña
    Feligresía Realengo de España en Galicia, provincia y jurisdicción de la Coruña, arzobispado de Santiago, sujeta al corregimiento de la capital; 78 vecinos, 389 habitantes, 1 parroquia. Situada al Norte de la Coruña, de donde dista 2 leguas. Confina con Loureda, Santiago de Arteijo, Herboedo y San Esteban de Morás. Terreno montuoso como el de todos estos pueblos. Produce trigo, centeno, maiz, habas y lino. Industria: tráfico de panadería y leña con la Coruña. Contribución 1133 reales 4 maravedís. 

sábado, 3 de outubro de 2020

OS OVOS DE RAIA OU "MOEDEIROS DE SEREA"

   Todas e todos vímolos nalgunha ocasión en calquera dos nosos areais sen saber moi ben de que se trataba: algún bicho morto, algún plástico tirado ao mar... Nada máis lonxe da realidade, queridas e queridos amigos!

Moedeiro de serea no areal de Repibelo

   O meu prezado e admirado Xosé Iglesias, o poeta do mar, contoume que eran, nin máis nin menos, que ovos de raia, ese peixe da familia dos raíidos, de corpo plano con forma de rombo, do que existen distintas especies. A raia quedou reflectida na toponimia do noso litoral xa que a Praia do Raeiro, actualmente O Reiro, chámase así porque noutros tempos abundaban as raias neste lugar da parroquia de Chamín. Lamentablemente, este fermoso topónimo estase deturpando polo de "O Relojero", o nome do bar alí existente que xa leva pechado varios anos.

    Polo que me dixo Xosé Iglesias, cando vemos aboiando na beira do mar os ovos de raia,  xa non teñen o embrión dentro e o único que queda é a casca externa que o protexeu durante o seu desenvolvemento.

   Os filamentos que teñen nos catro extremos, que se aprecian claramente na foto tomada recentemente na praia arteixá de Repibelo, sérvenlles para suxeitarse ás algas mentres completan o seu crecemento.

     A estes ovos de raia hai quen lles chama, pola súa forma, "moedeiros de serea" ou "bolsa de serea".

mércores, 30 de setembro de 2020

A DESCRICIÓN QUE REALIZOU PICADILLO EN 1918 DOS BALNEARIOS DE ARTEIXO E DE SORRIZO (AS COVADAS)

VERANEO PINTORESCO. EL BALNEARIO DE AS COVADAS

(Publicado en El Orzán, o 12 de xullo de 1918)

Ha llegado la época de combatir las dolencias y alifafes invernales, y mientras unos abandonan las poblaciones en busca de tantos o cuantos metros sobre el nivel del mar y otros procuran el alivio a sus males buscando los lugares retirados en donde crecen los pinos y los eucaliptos, muchos, los más, refrescan la parte física introduciéndola en el mar y otros se distribuyen por los balnearios tratando de dar al cuerpo el sulfuro, el sodio o el cloruro de que está necesitado.

Las gentes ricas suelen ir a los balnearios, no a procurarse un efecto medicinal sino a pasar unos días de descanso y de tranquilidad y sobre todo buscar un cambio de ambiente o acaso un pretexto para lucirse y derrochar dinero. Pero a parte de estos balnearios de lujo y refinamiento, hay otros muy buenos y prácticos donde también se pasa el rato muy agradablemente. Arteixo, por ejemplo, hoy con su buen hotel y su balneario montado a la moderna, fue hasta hace poco modelo de uno de estos balnearios que pudiéramos llamar de confianza.

Imaxe antiga do Balneario de Arteixo
   Existía una casucha de planta baja en donde estaban instaladas las pilas; una casa vieja que llevaba el nombre de fonda y después a ambos lados de una alameda de árboles añosos una porción de casuchas de planta baja y sin división de ninguna índole con nombre propio cada una, la Gloria, el Circo, la Pequeñita, etc., etc. Cada una de estas casas se alquilaban por unas pesetas a una familia, por regla general de A Coruña o de Ferrol y llegada la época de bañarse allá aparecía procedida de un carro conductor de una mesa, unas sillas y unos catres, colchones, ropas, unos cuantos chismes de cocina, un hornillo y unas docenas de varas de cretona. Con esta cretona se dividía la casa en tres partes. Una se destinaba a cocina y habitación de la cocinera, otra a dormitorio de los señores varones y despacho y otra a dormitorio de las señoras hembras y comedor.

Ya está la familia instalada. Por las mañanas adquiere en el mercado que se forma en la alameda los víveres necesarios, se va luego al baño y el resto del día se pasa en la alameda en donde el “crochet”, la puntilla de Camariñas y el zurzido campan por sus respetos entre las señoras, mientras los caballeros juegan a la rana, a la llave o a los bolos. Muchas veces a la señora, que está en la Gloria, le hace falta un huevo y allá sale la criada disparada a la señora del Circo:

De parte de mi señorita, si le hace el favor de un huevo para envolver el bisté del señor que mañana se lo devolveré.

Tome y dígale que aún me quedan tres más y si los necesita…

Otras veces a la señora del Circo le llega una visita por la tarde y entonces sale la menegilda del Circo para la Gloria.

De parte de mi señora si me hace el favor del vaso fino grande que nos llegó don Fulano y quiere tomar un vaso de leche.

En estos establecimientos no falta nunca un señor ya viejo, de buen humor, que es el que trae en bolina a todas las señoritas de la colonia. El señor es el encargado de organizar la gira a la playa cercana o al pico de Santa Locaia; de recaudar por rigurosa escote las pesetas necesarias para la comida campestre o para el paseo en burro. Algunas noches se disfraza de fantasma y les da un susto mayúsculo a las tres señoras de Ferrol que viven en la casita pequeña; otras, vestido de bruja y armado de vela de cera, entra en la Gloria; algunas mañanas al salir del baño obsequia con un caramelo de acíbar a una rubita romántica de cerca de Sada. En fin, que allí no se da un paso sin contar con él. Cuando acaba la temporada se va, es despedido casi con lágrimas y el balneario queda sin sombra hasta que surge otro nuevo señor que haga los mismos o parecidos chistes.

Pero todo eso ha desaparecido. Desde que Arteixo tiene su buen hotel, la mayor parte de aquellas casas han sido demolidas y hoy ya hay que vestirse, ya se baja a la mesa al toque de campana y ya se toca el timbre de la habitación para llamar a un criado.

Tanto de los balnearios de primer orden como de estos otros que acabo de describiros, tenéis todos mis lectores una noción más o menos aproximada. Lo que no conocéis, seguramente, son otros balnearios aldeanos que tienen por regla general su asiento en los lugares próximos a las playas. Aquí, a media legua de distancia aproximadamente del Pazo de Anzobre, existen tres o cuatro de estas instalaciones. Habré de describiros una y como esta son todas las demás.

Pazo das Covadas
   As Covadas, que así se llama el balneario de mi historia, sienta sus reales en la parroquia de San Pedro de Sorrizo, a unas docenas de metros de la playa que lleva su nombre. El dueño del establecimiento balneario es un labrador y vecino de la referida parroquia. La casa donde habita, que es una casa de labranza, se transforma como por encanto en cuanto llega el mes de Julio. Un carpintero del país ha hecho de pino media docena de cajones semejantes a la mitad de una caja de muerto, que llegado el caso se han distribuido en el sobrado, en la cuadra, en la bodega del hórreo y en el cuarto del alpendre.

Viene el “manciñeiro” y le receta a un cristiano o cristiana baños calientes. Sale el bañista de su casa armado de cesta en la cual van patatas, habas, alguna carne de cerdo, unto y huevos, y un chisme, pota o tartera, para condimentar todo esto. Llega al balneario, toma su habitación que le cuesta un real; por dos reales más, el propietario del establecimiento le media de agua del mar caliente uno de aquellos ataúdes; allí se sumerge el bañista hasta que le parece bien y una vez seco y vestido requiere de la cesta lo necesario para condimentar su comida.

A los siete baños justos se acaba la temporada. Se friega la olla en debida forma, vuelve a la cesta con las vituallas sobrantes, y abonados los veintiún reales de gasto, vuelve el bañista para su casa con la consigna de no salir al sol sin paraguas ni andar al relente, pues podría cortarse la dieta.

Excusado es decir que el agua, mientras no se enfría, va sirviendo para los diferentes clientes del balneario, pues aunque en el mar la hay abundante, cuesta trabajo acarrearla en el bocoy y cuesta dinero el calentarla por los precios que tiene la leña.

El balneario de As Covadas goza de una gran fama y a juzgar por las gentes que a él concurren, debe ser de los mejores de su clase.

Pero sea como quiera, las gentes hoy no se bañan porque no les da la gana, porque con veintiún reales y una cesta medianamente repleta puede uno darse el postín de pasar en un balneario parte de la temporada veraniega.

 

PICADILLO

 

Portada do libro Antoloxía das Confidencias de Picadillo

     Este é un dos 158 capítulos que conforman o libro Antoloxía das Confidencias de Picadillo, no cal rescatamos o Picadillo máis descoñecido, o Picadillo xornalista, desde a sección “Confidencias”, na que escribiu entre os anos 1902 e 1918 nos xornais El Noroeste e El Orzán, relatando algúns dos seus avatares cotiáns que lle aconteceron tanto na cidade da Coruña como no concello de Arteixo e noutros puntos da xeografía galega e española.

    Anécdotas sobre o mundo da música, da moda, dos transportes da época, da súa vida familiar, dos seus animais domésticos, de viaxes como a realizada a finais de 1909 a Hamburgo para levar a cabo un réxime de adelgazamento, de romarías e dun sen fin de curiosidades máis, narradas todas elas con moito, moito humor, tédelas ao voso dispor nesta Antoloxía das Confidencias de Picadillo que autoeditamos no 2018 con motivo do centenario do falecemento deste grande persoeiro.


luns, 28 de setembro de 2020

A FEIRA DA MADEIRA DE PASTORIZA

  Moito hai escrito sobre a Virxe de Pastoriza mais, se cadra, a publicación máis coñecida é "A Lenda da Pastoriza", unha obra publicada por Emilia Pardo Bazán no ano 1887 que axudou, en gran medida, a impulsar a devoción da Virxe que a insigne escritora coruñesa denominaba como a Montserrat galega. 

   Moi grande é a devoción a este antiquísimo Santuario. A xente humilde da Coruña profésalle cariño especial; e sobre todo, as operarias da Fábrica de tabacos pérdense pola súa Virxe moi amada. Despois dos coruñeses seguen en veneración e afluencia ao Santuario, os habitantes de Betanzos e Pontedeume, da Mariña toda, da bravía comarca de Bergantiños, de Ferrol, Santa Marta e Cedeira; e desde que corre tren directo de Madrid á Coruña, o número de devotos reforzouse con moitos da provincia de Lugo e León, e ata coas persoas cortesás que van ás praias galegas e levan na memoria a fotografía da Virxe, o seu escapulario ou a súa medalla, escrevía a condesa de Pardo Bazán na devandita obra. 

   Conta a lenda que a sagrada imaxe da Virxe estivo moito tempo oculta entre unhas rochas do monte do Castro para librala da posible profanación dos invasores... ata que un día atopouna, nun buraco existente debaixo dunha gran pedra, unha nena que andaba pastando o gando... lugar que a partir de aquel momento foi chamado "O berce da Virxe".

   Aínda que as romarías marianas xa tiveran un gran repunte a comezos do século XIX, a de Pastoriza tivo o seu pulo definitivo a partires de que dona Emilia Pardo Bazán promovera, xunto con Alvaro Torres de Taboada, a creación dun lugar de referencia no monte do Castro, asentando no Berce a estatua da Virxe feita de granito polo mestre canteiro de Ponteareas José Couto en 1887.

   Así mesmo a publicación do libro “A Lenda da Pastoriza” no mesmo ano, foi outro gran impulso para esta Romaría da parroquia arteixá, que se empezou a celebrar cada 29 de setembro, e que tivo gran devoción en toda a xeografía galega, principalmente entre as xentes do mar. 

    Dende aquel entón, por ese lugar habían de pasar miles e miles de romeiros para se liberar do pecado, curar doenzas ou curarse de certas enfermidades, uns peregrinos que acudían, e seguen acudindo polo San Miguel a venerar a imaxe da Virxe e cumprir coa tradición de subir as escaleiras para chegar ata o Berce, onde fan o ritual de dar tres voltas ás pedras dos cadrís, tres a imaxe de pedra da Virxe e bicala, así como pasar por debaixo da pedra dolménica na que tantos anos estivera agochada a talla da Santa.

 

Pastoriza, anos 20-30 (Arquivo do Reino de Galicia)

     Naquela hora, en Pastoriza tamén tiña lugar unha das feiras máis importantes da comarca, a chamada Feira da Madeira, que se celebraba o 28 de setembro, véspera de San Miguel. 
 
   Nuns tempos nos que os labregos do noso municipio traballaban arreo para vender os productos cultivados nas súas terras e encher as despensas da cidade da Coruña, era de obrigado cumprimento a renovación de utensilios e enseres propios da labranza, de aí a importancia da Feira da Madeira do San Miguel, lugar onde os nosos devanceiros mercaban os apeiros necesarios para o desenvolvemento do seu traballo no campo aos artesáns dos arredores que acudían a Pastoriza a ofrecer os seus productos, sendo de gran sona os Cesteiros da Comarca de Bergantiños, dos que era numerosa a súa presenza. Ofertaban cestos de todo tipo para a recollida das colleitas, así como múltiples obxectos feitos de vime. Outro dos oficios presentes eran os ferreiros, que traían os seus sachos, eixadas, forcadas... 
 
    Topónimos como O Souto, A Fraga ou As Carballeiras facían alusión ao arborado autóctono existente naquela hora. Antes da plantación masiva de eucaliptos, os piñeiros e os castiñeiros daban de comer a moita xente, entre elas as piñeiras de Loureda, mulleres que recollían polos montes da parroquia as piñas que posteriormente vendían no Campo da Leña da Coruña e que se utilizaban para prender o lume nas cociñas de ferro dos domicilios herculinos. 
 
   Dos denominados Pinos Reales obtiñan as piñas para secar e conseguir os piñóns que servían de adobo para facer as morcillas. Aínda non hai moito, houbo alguén que nos dixo “antes a leña era pan de comer”. 
 
   A madeira de piñeiro dos nosos montes tronzábase en roldos e posteriormente transportábanse ata a Coruña para vender no Campo da Leña. Os tratantes de madeira que se encargaban de mercala para a súa posterior venda recibían o nome de “fragueiros”. Esta era outra das actividades que tamén se realizaban no San Miguel de Madeira, que parece ser que era como os vellos de antes denominaban a esta feira. 

 

Pastoriza, anos 20-30 (Arquivo do Reino de Galicia)

    Coa gran industrialización iniciada nos anos 60 en Sabón, dando pé á expropiación das terras de cultivo para a creación do Polígono, así como da Refinaría na zona de Meicende, foise erradicando a actividade agrícola que, ata aquel momento, foi o principal medio de vida dos habitantes da nosa contorna. 
 
   Con todo, ata os anos 90 do século pasado, aínda era habitual ver polo San Miguel ao sr. Riobóo, veciño e ferreiro de Pastoriza, ofertar os seus artigos na praza do Santuario.
 
   A Feira da Madeira constituía unha gran xornada festiva para os labradores de Arteixo e dos concellos limítrofes que acudían en multitude… unha Feira da Madeira que foi referente na comarca durante décadas e que, dende a nosa humilde opinión, pensamos que é preciso pór en valor para recuperar esta parte do noso pasado máis recente!