ARQUITECTURA RELIXIOSA

O SANTUARIO DE PASTORIZA







      Basándose en varios datos históricos, trazáronse en torno ao Santuario de Pastoriza numerosas conxecturas sobre as súas tradicións, lendas e historia. Hoxe son poucos os restos que nos quedan do que foi a anterior igrexa románica, sustituída por outra barroca nos anos 1685 ao 1699, da que se conserva todo o referente a súa construcción con interesantes datos sobre os canteiros, escultores e arquitectos que alí traballaron.
     Antes do século XII, asegura a tradición que en Pastoriza xa existía un templo, hipótese que apoia a lápida funeraria descuberta en excavacións realizadas na casa rectoral a finais do século XX cunha inscripción visigótica:

+OVIIT   FMMLS   DI   ANS
   ABBA   VI   KLS   DEC   E   MBRES
   ERA   DCCCCXVIIII   A


     Según a transcripción do texto podemos constatar que na era 919, que correspondería ao ano 811 foi soterrado un tal ANS (abreviatura de Ansericus, Ansualdus...) e que posuía a xerarquía de abade. Pode ser que esta fora a data de fundación pero habería que demostrar que esa lápida pertencía ao santuario e que non foi traída doutro lugar.
     O documento máis antigo no que aparece citado o nome de Pastoriza é nunha doación de San Rosendo do século X, no que fala da Iglesia de Pastoriza en Tierra de Faro. Outro documento de Bermudo II de xuño do ano 911 cita a Pastoriza na cesión que fai o bispo de Compostela de varios pobos e herdades no término do Faro BRIGANTIUM: ...concedimus etiam vobis homies qui fuerunt crantia de Villa Pastoriza.
     Parece pois demostrada a existencia dunha igrexa en Pastoriza, posiblemente visigoda, á que pertencería o capitel visigodo de follas de espadana que aínda se conserva.
    Cando no ano 1685 quixeron reedificar o templo, que se quedara pequeno para a importancia que o Santuario adquirira a través dos anos, encargouse unha medición da igrexa románica, antes de demolela, aos mestres arquitectos Francisco de Liste e Domingo Pérez, veciños de Noicela.
    Fragmentos do que foron dúas arquivoltas da porta principal, atópanse repartidos por todo Arteixo: dúas dovelas están na mesma igrexa de Pastoriza; outras dúas na igrexa de Oseiro; e outras máis irían dar a igrexa de Chamín. Mais ¿cando se desmontaron estas arquivoltas? Posiblemente cando se lle puxo a igrexa o novo tímpano da Virxen co Neno, aínda conservado. Tamén, probablemente, reformaríase todo o muro, quitándolle o contraforte da dereita e engadíndolle a pequena espadana, tal e como se atopaba a fachada en 1685, cando se desmontou.
    As molduras das arquivoltas son moi similares ás de San Tirso de Oseiro. Si o autor de ambas igrexas é o mesmo (en San Tirso traballaron dous mestres que deixaron as marcas "P" e "D" na cantería), a igrexa románica de Pastoriza construiríase moi próxima ao ano 1162.
    O tímpano da porta principal tamén se conserva. Case semicircular e lixeiramente apuntado, mide 1,50 de diámetro na base e 0,85 de altura. Nel está labrada en altorrelieve unha fermosa figura da Virxe e o Neno, cunha inscripción a ambos lados dificilmente descifrable. A Virxe é unha valiosa peza da escultura de transición ao gótico, cincelada en granito, e sostén na súa man dereita unha bola e na esquerda o Neno, lixeiramente ladeado en actitude de bendecir. A imaxe atópase sentada nun sillón do que só se aprezan os brazos. A inscripción que hai no tímpano está en letra visigoda con caracteres moi uniformes propios do século XIII. Na inscripción, os historiadores creron ler Año 1291 (a tantos de septiembre) sendo Pero Miño do Xisto Rector. Restándolle 38 anos de diferencia entre a antiga e nova cronoloxía occidental, temos como data da inscripción 1253.
     Posterior ao século XIII, é a primitiva imaxe de Nuestra Señora de Pastoriza, talla policromada en madeira da que só se conserva unha completa documentación. Era dunha nave con cabeceira cuadrada, cuberta de madeira e ábside abovedado, según o prototipo románico rural da zona.
     A actual remodelación arrinca no ano 1685 nun intento de aumentar a capacidade do Santuario e remataría catorce anos máis tarde, sendo sufragada por Juan del Río, escribán da Súa Maxestade e do Goberno e Capitanía Xeral do Reino de Galicia e Señor do Couto de Suevos, que se reservaría o dereito a ser enterrado, xunto coa súa dona, na capela de San Xosé.



FONTES:
-José R. Soraluce Blond
-Seminario Permanente de Formación de Profesorado CEP Galán e CEIP Ponte dos Brozos



OS CEMITERIOS PROTESTANTES DE ARTEIXO

     O 20 de xullo de 1875, en pleno reinado de Alfonso XII e uns meses antes de que o ferrocarril chegara á Coruña (faríao o 10 de outubro coa apertura do tamo A Coruña-Lugo), a comunidade protestante da cidade herculina inauguraba a súa primeira capela no baixo dun dos primeiros edificios que se construiran tralo derrubamento das vellas murallas da Pescadería, ubicado na primeira zona do Ensanche e levantado na vía urbana coñecida naquelas datas como Avenida de Puerta de Torre de Arriba, máis tarde chamada Praza do Instituto e pouco despois Praza de Pontevedra.

     A daquela flamante capela, tiña ademais o privilexio de constituir a primeira igrexa evanxélica da Galiza e pese a ser inaugurada coa oposición do Gobernador Civil, contara co permiso das autoridades de Madrid.

     Os primeiros cultos de apertura xeneraran unha gran expectación entre a poboación herculina e, en novembro dese ano 1875 xa había cinco coruñeses convertidos á fe do Evanxelio que foran bautizados, por inmersión, nas augas do Orzán.

     A finais de 1876, producíase a primeira defunción dun membro desta comunidade. Tratábase de José García, de 70 anos de idade e zapateiro de profesión. O seu enterro levaríase a cabo ás seis da mañá do día seguinte, sen permitirse cánticos pola rúa, nun recuncho aillado da parte posterior do cemiterio de San Amaro.

     Ao ano seguinte, en 1877, establécese a obra evanxélica en Loureda e en Arteixo. En Loureda, donde habería escola en 1884, levantaríase un pequeno camposanto de noventa metros cadrados de extensión no lugar do Torreiro (Ervedíns), que fora construído por Roque García Fuentes por un custe de 393,75 pesetas que sufragara o Concello. Unhas dez persoas recibirían sepultura neste cemiterio que carece de panteóns ou lápidas. A primeira delas foi Lorenza Calzado Pallas, veciña de Loureda que residira no Uruguai algún tempo á que se lle atribue a fundación do grupo evanxélico de Caión. Os restos de Juan Balay Martínez, alcalde de Arteixo entre febreiro de 1874 e o mesmo mes de 1875, tamén descansan neste camposanto do Torreiro. Según Manuel Blanco, que no seu libro "Alcaldes de Arteixo (1836-1998)" afirma que el origen y proceso de los protestantes en este Concello no puede entenderse sin la actividad que él desplegó a su favor, este veciño de Loureda convertiríase en protestante sobre o ano 1878, feito que xeneraría gran controversia na zona, que derivaría nunha queixa dos concelleiros de Arteixo sobre o seu comportamento ante o Gobernador Civil.

     Da polémica suscitada pola propagación da fe evanxélica no municipio arteixán fixérase eco un xornal da Coruña o 28 de xuño de 1889, nun artigo no que se facía referencia a unha disputa entre o pastor protestante e o cura da parroquia, respaldado polo alcalde, que increpou a varios feligreses protestantes por traballar as súas terras o día de San Xoán. "Ninguno de dichos señores debe ignorar que en Arteijo y en todas partes hay libertad de culto", defendía o xornal.

     Desde fai máis de cuarenta anos, o veciño de Loureda Manuel García, que vive a carón deste camposanto protestante, encárgase de adecentar o cemiterio. Non profesa a relixión evanxélica nin tampouco recibe ningún tipo de remuneración polo traballo. Limpao porque "non me costa nada".

                                    Manuel García no cemiterio protestante de Loureda

     O outro cemiterio protestante que hai en Arteixo está, regardado entre catro paredes caleadas, perto da pequena rotonda ubicada entre a rúa Torrente Ballester e a Avenida de Caión. Fora construído en 1906 por José Rey Valeiro, un arteixán que estaba casado coa francesa Sofía Baridó Schneider (a historia deste matrimonio tédela no libro "O mar de Arteixo e os seus naufraxios") que tivera que salvar múltiples escollos ante os mandatarios da época para conseguir os permisos necesarios para levantar o que era a segunda necrópole protestante do Concello. Luisa Fuentes Rey, veciña de Sorrizo, neta de José Rey Valeiro e actual propietaria deste camposanto, afirmaba non hai moito que "puxéronlle moitas trabas; todo eran problemas, mais finalmente, grazas á mediación do Goberno inglés, meu avó puido construir o cemiterio".

                                         Cemiterio protestante de Arteixo

     Aparte destos dous camposantos, en Arteixo construiríase unha capela protestante en 1887, capela que en 1977 pasaría a ser unha Asamblea autónoma.


FONTES:
- "El protestantismo en La Coruña". Jesús María Reiriz Rey. Instituto José Cornide de Estudios Coruñeses. Revista nº 29-30.
- "El cementerio protestante de Arteixo". Viviana Burón. La Opinión (17.2.2013)
- "El pasado evangélico de Loureda". Viviana Burón. La Opinión (12.5.2013)
-"Alcaldes de Arteixo (1836-1998)". Manuel Blanco



A ERMIDA DA NOSA SEÑORA DA ESTRELA


   No alto do Monte da Estrela, na parroquia de San Tomé de Monteagudo, nunha situación privilexiada desde a que se poden observar tanto o val e os montes da contorna como a inmensidade oceánica, hai un lugar ancestral de presumibles cultos pagáns de adoración astral, lugar onde se cimentaría unha ermida hoxe tan esquecida coma o seu culto, que só se agocha no recordo das persoas que ata mediados do século pasado participaban na romaría e na devoción á súa imaxe, da imaxe da Nosa Señora da Estrela.
A pesar de atoparse actualmente nun penoso estado de ruínas e de omisión, e tamén bastante degradada por mor das masivas plantacións de eucaliptos realizadas nos últimos tempos, con todo, a ermida e toda a súa contorna aínda conservan unha innegable pegada de lugar telúrico, cunhas excelentes vistas ao seu arredor e coa abraiante silueta das illas Sisargas que, nun día claro, despuntan de xeito marabilloso co resplandor vermello do solpor, un espectáculo que non podedes, que non debedes perder.
As illas Sisargas desde a ermida
    A historia da ermida da Nosa Señora da Estrela tédela ao voso dispor nun libro editado no 2012 pola Asociación Cultural Monte da Estrela, asociación que durante a súa existencia foi un referente na divulgación e na defensa do patrimonio local e que tomou ese nome para reinvidicar a capela e o monte á cal pertence.
   Pouco se sabe das orixes da ermida xa que se descoñece a data concreta da súa fundación. Segundo a teoría de varios historiadores, todo parece indicar que se trata dunha fundación popular da veciñanza da parroquia de Monteagudo xa que, por un lado os libros de fábrica consultados no Arquivo Diocesano de Compostela non mencionan en ningún momento un padroeiro fundador da mesma e, por outro, a visita pastoral realizada en 1791 reforza esta idea ao afirmar que “no tiene patrono alguno esta capilla y se erigió y conserva por la devoción de los vezinos”.
   O que si sabemos é que a ermida xa existía no ano 1599, cando aparece citada xunto coa freguesía de Monteagudo, nun documento da Colexiata de Santa María do Campo da Coruña no que se menciona ao primeiro mordomo do que hai constancia, Gonzalo López de Verdiñas: “(…) Gonzalo López de Verdiñas, del tiempo que fue mayordomo del priorato de Monteagudo y de la ermita de Nuestra Señora de la dia estela”.
Parte sur da capela
   Outra información de interese é a que nos achega Jerónimo del Hoyo, cardeal e visitador xeral do arcebispo Maximiliano de Austria, que en 1607 tamén cita a ermida cando describe a freguesía de Monteagudo: “Esta felegresía es aneja a la Colegial de La Coruña y ansí llieva todos los fructos que valen ciento y treinta ducados. Hay quarenta feligreses y es a cargo de la dicha Colegial prover a esta iglesia de todo lo nescesario para el culto divino; no hay capellán atitulado sino amobible con dies mil maravedís de selario porque administra esta felegresía y la de Sant Aya de Chemín, que ansí mesmo es aneja a la dicha colegial. La fábrica no tiene renta; hay una hermita de Nuestra Señora de Via Estella, que está en lo alto del monte Comarcanos. Esta iglesia tiene monasterio de Benitos y lo muestra el claustro, sepultura y edificios. Dicen queste monasterio y el de San Pedro de Men los dió el monasterio de San Martín a la Colegial de La Coruña por el de Santa María de Cambre que era suyo y ahora es de benitos”.
Cruz que se pode ver no exterior da ermida
     Outra cuestión interesante desta ermida da Estrela é a súa advocación. As alusións máis antigas que conservamos sobre a súa existencia, que datan de finais do século XVI e comezos do XVII, refírense a ela como “Dia Estella” ou “Via Estella”. A Virxe da Estrela relaciónase habitualmente coa “Stella Maris”, protectora dos mariñeiros, feito cando menos curioso xa que Monteagudo non é unha parroquia costeira nen vivían nela individuos que traballasen no mar. Máis ben habería que relacionalo coa imaxe da Virxe como estrela-guía, o mesmo astro que mostrou aos Reis Magos o camiño cara a Belén, no episodio da Epifanía. Non en balde, nun sermón pronunciado na honra da Nosa Señora da Estrela da Coruña, nunha das capelas da Colexiata, afírmase que... “(é) nuestra fortuna en tener como protectora a esta Estrella, para que conozcamos, que en ella, y por ella, quiere Dios que afianzemos, nuestras dichas, y asseguremos nuestras felicidades”, información que recolle Carré Aldao na súa obra Geografía General del Reino de Galicia, editada en 1928.
A devoción herculina éis tardía que a arteixá mais, neste caso, coñécese o momento no que principiou, que foi cando se lle atribuiu a milagre de “afastar unha frota inglesa que axexaba as costas da cidade herculina en 1702” grazas á imaxe da Estrela que custodia o templo coruñés.
   A de Monteagudo non é a única ermida da contorna dedicada a este culto mariano. Nunha pequena illa da freguesía de Santo Adrián de Corme, existiu tamén unha capela coa mesma advocación que, de feito, da nome á praia da Ermida, situada en fronte dela. Poucos son os datos que conservamos sobre a súa historia, a excepción do que nos conta Xan Fernández no seu libro A comarca de Bergantiños, onde o autor apunta que a súa romaría celebrábase o Domingo de Resurreción. É posible que ambos os dous santuarios, estivesen comunicados a través dun camiño de orixe medieval, ao que tamén podería facer alusión o termo “vía”, que aparece no nome da ermida de Monteagudo, na documentación máis antiga. O antedito camiño atravesaría o Anllóns por Ponteceso, pasaría por Corme, Malpica, Buño e Oza e continuaría logo por Lemaio e Torás. Máis adiante, de Oza partiría unha desviación próxima á costa por Razo e Baldaio que, a través de Monteagudo, Chamín e Barrañán, dirixiríase á Coruña.
Imaxe recente do interior da capela
   A celebración do Concilio de Trento, entre 1545 e 1563, daría pé a que nos anos posteriores a Igrexa tentara regular os cultos católicos o que, andando no tempo, levaría a que moitas destas crenzas populares coma a da Nosa Señora da Estrela remataran por desvanecerse o que tamén significaría a desaparición da acción social e comunitaria que significaban estas celebracións, unha situación que moitas entidades queren recuperar, como fixo no seu momento a Asociación Cultural Monte da Estrela, pola importancia que tiñan para a comunidade.
   A ermida da Nosa Señora da Estrela, que contou co seu período de esplendor no século XVIII, principiaria a súa decadencia a mediados do XX que, segundo os maiores da parroquia de Monteagudo, foi cando se dexaría de celebrar a romaría da Estrela.
   Hai uns anos, no 2012, coa súa teima particular de pór en valor os restos da capela, a Asociación Cultural Monte da Estrela editaba o libro do que falabamos ao inicio desta crónica, unha publicación sobre a historia do templo na cal se demostra o culto mariano existente relacionándoo con algún milagre atribuido a esta Virxe. Case ao mesmo tempo, e grazas a esta iniciativa da ACME arteixá, a asociación de veciños de Monteagudo tamén retomaría, desde o ano 2009, a romaría popular, a procesión ata a ermida e unha misa de campaña que se fai o luns de Pascua, misa que sustitue á que antano se celebraba na capela da hoxe arruinada Nosa Señora da Estrela.
 FONTES:
-Castro Díaz, Beatriz & Rodríguez Palmeiro, Iago. A ermida de Nosa Señora da Estrela (séculos XVI-XX): Unha historia en San Tomé de Monteagudo. Asociación Cultural Monte da Estrela. Arteixo, 2012.

Ningún comentario:

Publicar un comentario