UTENSILIOS ARTESANAIS E ACTIVIDADES EN DESUSO

O POTE

     Recipente de ferro fundido, con panza esférica, tres patas e boca cilíndrica unida por dúas asas que serven para suspendelo na lareira, o pote é o símbolo popular da gastronomía galega. Descoñécese a súa orixe, mais sábese que era imprescindíbel para cociñar o caldo até o século XX. Colgado dunha cadea chamada gamalleira, unida a un tronco de madeira coñecido coma burro, podía xirar de dereira a esquerda sobre a pedra base da lareira, onde se atopaba o lume. Este burro podía formar parella con outro recipente coñecido como caldeira, moi útil para quentar a auga para os animais domésticos. A función principal do pote era a de preparar a comida diaria, principalmente o caldo, que requiría dun ritual especial. Para non perder tempo diurno facíase pola noite. Primeiro botábanse as fabas en auga fría; unha vez fervidas metíase a carne desalada do porco, as patacas, cun pouco de unto e, finalmente, a verdura, todo elo cocido lentamente sen interrumpir o lume para evitar o encrúo. Tamén se lle podían engadir os bolos do pote, consistentes nunha masa de fariña de millo con cebola e anacos de touciño picado dándolle forma de bola e deixándoo cocer durante bastante tempo co caldo. Había familias que tiñan dous potes de diferentes tamaños. O grande era para facer a comida principal e unha vez frío gardábase na despensa, única estancia refrixerada. Deste lugar sacábanse as racións diarias a outro máis pequeno, evitando desta forma a fermentación. Co caldo sobrante facíanse outras comidas secundarias, como as papas de millo ou as papas da berza.
Fonte: Modesto García Quintáns





O FORNO DO PAN

"Onde hai pan sempre hai fartura"
 
      O forno era o elemento principal das vivendas dos nosos devanceiros, xa que del dependía a elaboración do pan para o sustento da familia. Consistía nun pequeno recinto pechado en forma de capela, construído con lousas de pedras coñecidas como "hucheiras", e que remataba en forma de cúpula. O piso forrado de lousas era "o sollo" e a porta, de forma rectangular cun saínte en forma de mesa, chamábase "tendal". Debaixo do forno había un espazo aberto, " a fornalleira", que era donde se almacenaba a borralla. Todo iso quedaba rematado pola parte externa da vivenda cun muro circular forrado de barro e cuberto con lousas planas coñecidas como "capoeiras". Na maioría dos casos a porta do forno daba á cociña, mais tamén había casos nos que o forno estaba no exterior da vivenda.

                                 Restos dun forno exterior nunha casa do Rañal (Arteixo)

     Para quentar o forno empregábase madeira de breixo, xesta, toxo...e durante a preparación do lume, e a fin de que se quentasen uniformemente as lousas, utilizábase un varal bastante longo chamado "barriscadoiro". Logo, metíase leña ata acadar a temperatura desexada para enfornar, que era cando as pedras interiores pasaban dunha cor negra a amosar unhas manchas branquiñas (os frades). Unha vez quente, limpiábase o interior da cámara, primeiro co "rodo", que era unha peza semicircular de forma triangular cun mango longo e, de seguido barríase cunha escoba de xesta chamada "barredoira".

     Preparada a masa para facer o pan, facíanse tres cruces sobre ela mentres se dicía:

Por San Mamede que levede
Que San Xoan faga de ti bo pan
E Santa Mariña boa fariña

A continuación realizábase o enfornado. Antigamente, mentres se introducía a masa, bendicíase esta varias veces coa pá mentres se rezaba unha oración, tal como:


Medre o pan no forno
e a gracia de Deus no mundo todo
para ricos e pobres
e pros labradores,
e morran os malfeitores
coa gracia de Deus
e da Virxe María
un Painoso
e un Avemaría

Despois pechábase a porta para a coción, sellándoa con barro ou cunha pasta de auga e bosta, a mesma pasta que, curiosamente, tanto nos chama a atención cando lla vemos elaborar ás tribus africanas nos programas que emite La2 (se cadra pola nosa desmemoria).

     Algunhas das ferramentas que se utilizaban no forno eran a galla, a forcada, a basoira de xestas, o barredoiro a pá de ferro, a pá de madeira...


                                          Ferramentas auxiliares do forno




FONTES:

-A cultura tradicional galega desaparecida. Antonio Rodriguez Cabanas
-Columba, Revista Cultural nº 14
-El Ayuntamiento de Dumbría. Modesto García Quintáns



A RECOLLIDA DO GOLFE



     A maioría dos nenos galegos que nos criamos no rural, fumos medrando escoitando centos de contos que os maiores contaban a carón do lume da lareira nas longas tardes invernais, contos que na miña casa, canda había xuntanza familiar pola festa do Santiago ou da Santa Eufemia, era ben raro que os avós e os tíos non lle deran protagonismo ao mar.

     Falar do mar na nosa casa, era falar de moito sacrificio e de traballo duro, e a recollida do golfe, que son as algas ou argazo que o mar arrinca e arrastra ata as rochas e os areais, era un deses traballos.

     Esta actividade, moi enraizada nos veciños da contorna das praias e presente ata hai ben pouco tempo, foi sustento ben importante para a xente que se adicaba á labranza pois, naqueles tempos de escasezas económicas e de recursos que lle tocaron vivir aos nosos avós, o golfe era como un agasallo caído do ceo: grazas a el as terras podíanse aboar de xeito gratuíto...era o esterco do mar!
El Heraldo de Madrid, 21.11.1929
     A recollida era unha tarefa traballosa e moitas veces, cando se apañaba nas rochas, abofé que ben perigosa. Emilia Pichel, nai do meu veciño Francisco Sanjurjo, coñecido por todos como Kiko de Pichel (un pai para min), perdera a vida nun día de novembro de 1929 cando estaba collendo no golfe nas rochas da Ermida do Rañal, a carón donde hoxe está o monumento ao Voyeur, no paseo marítimo. Emilia recollía o esterco mariño para abonar as terras nas que quería plantar, no mes de nadal, as patacas de cedo. Tiña 30 anos e deixaba orfos a dous fillos de curta idade: Ramón e Kiko.

      Meus avós dicían que tras dos temporais, o golfe chegaba en grandes cantidades á ribeira das vilas. Falaban de bardas de golfe e contaban que moitas veces, dependendo das mareas, había que madrugar moito para ser os primeiros en chegar ás praias. Amañaban o carro de bois, as ferramentas para a recollida e os paxes de vime para carrear. Logo, xa nos areais, había que procurar unha situación boa e coa maior comodidade posible para cargar o carro que, unha vez cheo, levábase ás leiras para esparexer todo posteriormente.

   Meus tíos contan, coa retranca que herdaron de seu pai, que cando eran mozos teñen ido a paxear no golfe ao dereito de vir de troula...”eran outros tempos que oxalá non volten”, din. Cando falo con eles desta tarefa, bríllanlles os ollos, non sei se polas lembranzas do traballo duro ou pola nostalxia dos tempos mozos. En calquera caso, o certo é que o golfe foi durante séculos unha boa axuda para as familias que vivían a carón do litoral.


     Remato xa, e fagoo co Padre Sarmiento que, no seu Coloquio en milduascentas coplas galegas, escrito en 1745, faille referencia nunha copla ao devandito esterco mariño:

Vai coller o gasto
cun sacho e cun cesto,
o gasto das bestas,
dos homes e cerdos,
e mais para estrume
o golfe mareiro,
a xeba e argazo
o bocho e verdello.


     
    

Ningún comentario:

Publicar un comentario