xoves, 16 de agosto de 2018

A LENDA DA CONSTANZA

   Para falar da orixe dun dos topónimos do litoral arteixán, da Constanza, temos que viaxar ata a segunda metade do século XV, época na que o gran Gómez Pérez das Mariñas, que pertencía a unha familia nobiliaria en ascenso, era o Señor de boa parte do territorio que hoxe ocupa o concello de Arteixo. 

Imaxe actual da Constanza
    Os antepasados do noso protagonista foran no seu tempo Señores de Suevos e Oseiro e estenderan, naquela época convulsa e violenta, o seu dominio por terras das actuais comarcas de As Mariñas e Bergantiños. Sendo mozo marcharía á corte do rei Juan II onde a súa valía e a súa destreza coa espada permitiríanlle gañar fama e honra e, despois de vencer a un enorme alemán que ninguén ousaba retar, convertiríase no maior xustador que no seu tempo houbo en Castela. Alí, dos encontros e contactos con outros nobres na corte real, fraguaríase o matrimonio concertado con Teresa de Haro.

   Grazas ao favor real, conseguiría a estrela que adorna o escudo dos Mariñas e a tenencia vitalicia do castelo de A Coruña, cidade na que se intalaría coa súa dona. Convertido no Señor máis poderoso e rico da zona, Gómez Pérez sería quen de intervir con éxito nas contendas nobiliarias que convulsionaron á sociedade dese século, entre elas a Gran Revolta Irmandiña, que fora un exemplo de dignidade do pobo galego daquela hora. Farto dos impostos desorbitados, abusos de toda índole e expolio permanente dos seus mermados recursos, os labregos estouparían manifestando a súa indefensión ante o vasalaxe, máis parecido ao esclavismo que a unha relación con contrapartidas, que exercía sobre eles boa parte da nobreza local, unha nobreza que acabaría decantando ao seu favor aquela Gran Revolta Irmandiña iniciada polos pobres labregos. Sobre o papel dun xa máis vello Gómez Pérez das Mariñas naquel episodio da nosa historia, o escritor de Caión Marcos Amado cóntanos o seguinte no seu libro “Poder, dominio e sangue. A liñaxe Bermúdez de Castro, señores de Montaos”:

A Constanza e o Porto de Punta Langosteira
   “Chegada a contenda irmandiña en 1467, Gómez Pérez refuxíase dos alzados no mosteiro de Samos, pero pronto se unirá ao contraataque iniciado polo arcebispo, e agrupará as súas tropas en Santiago coas de Andrade, Ulloa e Lope Pérez de Moscoso “o groso”. Rapidamente foron vencidos os irmandiños e instaurado o poder señorial precedente, e estes últimos catro señores unidos ao das Mariñas, aliaranse na vista confederación antiarcebispal para frear o exceso de fortalezas ocupadas por Fonseca II (que eran da igrexa quen llas tiña cedidas en feudo a aqueles). Na reconquista para os Moscoso do castelo de Altamira cercado polo prelado en 1471, sitúase o lance no que Aponte dá boa conta do respecto que os seus iguais tiñan a Gómez Pérez das Mariñas, “que era más viejo y más sabio y en las guerras… todos consentían con él”, de maneira que os seus plans foron acatados ante as vehementes ansias de ataque doutros señores. Recuperada Altamira e posteriormente tamén Vimianzo, os confederados diríxense á fortaleza de Mesía, propiedade de Gómez Pérez das Mariñas pero ocupada polo xefe das tropas arcebispais, irmán do prelado Alonso II de Fonseca e Acebedo, que heroicamente soportaron tres meses de sitio e trabucazos ata a súa entrega”.

   Sobre a descendencia de Gómez Pérez das Mariñas, que falecería no ano 1475, dende o infortunio dun primoxénito e dúas fillas mortas prontamente, este importante persoeiro da historia galega tería sucesivamente outras tres fillas máis con dona Teresa de Haro: María das Mariñas, Constanza das Mariñas e Xenebra das Mariñas, ademais de procrear fóra de matrimonio a unha sexta filla ilexítima, Mencía das Mariñas.

   Gómez Pérez lograría para as catro fillas outros tantos pactos matrimoniais con grandes herdeiros ou Señores das súas respectivas casas nobiliarias, concertados na elite da contorna señorial galega. Así mesmo, como ben nos conta Marcos Amado no libro anteriormente referido, estes, conscientes da ausencia dun herdeiro varón, agardarían esperanzados unha futura porción da Casa das Mariñas para os seus señoríos tralo pasamento do seu sogro.

    María das Mariñas, a maior delas, casaría con Diego De Andrade, Señor da poderosa Casa de Andrade, e recibiría de seu pai os señoríos das Mariñas dos Condes, co pazo de Miraflores como cabeza de xurisdición, correspondente cos actuais concellos de Oleiros e Sada, e das Mariñas dos Freires, bens situados no arciprestado de Faro e entre os ríos Mero e Mandeo, dominados desde o pazo de Bergondo-Mariñán e hoxe pertencentes ao concello de Bergondo, con partes nos de Abegondo, Cambre, Carral e Betanzos.

Ría de Sabón e pequeno areal da Constanza
   Sobre o legado da seguinte, Constanza das Mariñas, que casaría en primeiras nupcias con Lope Sánchez de Moscoso, os bens reservados serán “as merindades e señorios que yo el dicho Gómez Pérez llievo e poseyo desde la agua do Burgo fasta la Ponte Ceso e Val de Ruus”. Eran bens dos cotos anexos á cidade da Coruña, coas antigas freguesías da liñaxe de Suevos e Oseiro, pasando ás interiores de Erboedo e Meirama, e englobando todas as súas abundantes posesións en terras de Bergantiños, dominadas desde o pazo e torre de Cillobre, fortaleza situada na parroquia larachesa de Santa María de Torás. Constanza tamén recibiría outro pazo situado na cidade de A Coruña, na rúa Ferreirías… “estas mys casas con sus huertas en la que agora moramos”, que viña sendo no que residía a familia e se atopaba Gómer Pérez ao outorgar testamento.

   Xenebra das Mariñas, coa que os seus pais quixeron afianzar alianzas coa mitra compostelá desposándoa moi nova con Luís de Acevedo, Pertegueiro Maior dos exércitos arcebispais, recibiría de seu pai todas as casas, rendas e propiedades sitas na cidade de Betanzos, ademais do señorío dos cotos de Oza-Cesuras e da Casa de Mesía, coa súa torre e fortaleza.

    Mencía das Mariñas, a filla bastarda, enlazaría co fidalgo Juan García Barba de Figueroa, Señor da Casa de Figueroa. Os sepulcros do matrimonio, labrados coas armas e figuras xacentes, pódense visitar na igrexa parroquial de San Miguel de Figueiroa, no concello de Abegondo.

     Mais centrémonos agora na segunda das fillas de Gómez Pérez das Mariñas e dona Teresa de Haro, en Constanza, unha muller que daría pé á lenda da que falamos a continuación. Como dixemos anteriormente, Constanza das Mariñas casara en primeiras nupcias con Lope Sánchez de Moscoso “o groso” quen, segundo as crónicas de Vasco de Aponte… “non era para ter xerazón (...) non era hombre para mujer y doña Constanza no le quería por marido”, unha Constanza que se separaría do seu home e voltaría ao domicilio de seus pais. Grande foi o desgusto que por estos feitos tería Gómez Pérez das Mariñas, mais as razóns expostas pola súa filla eran dabondo para xustificar tal decisión e había que dala por ben feita.

    Un día chegou á residencia de Gómez o cabaleiro Fernán Pérez Parragués quen, de mozo, fóra paxe de aquel seguindo a costume adoptada entre os grandes señores que adoitaban enviar aos seus fillos á morada de algúns dos amigos da nobreza para que se educaran ao seu carón, apartados da casa paterna, aprendendo todo canto conviña a súa condición. Os mozos fillos dos nobres empezaban como paxes para ser, co paso do tempo, escudeiros ata que máis tarde poideran, con algún feito notable, obter o título de cabaleiros.

    Gómez Pérez das Mariñas dispensaríalle un afectuoso acollemento ao seu antigo paxe, un Fernán Pérez de Parragués que quedara viúvo tras o recente falecemento da súa dona, que era filla de Fernán Díez de Ribadeneira. Se cadra aquela visita non tiña soamente o desexo de saudar ao seu antigo señor. Probablemente, no recordo da súa primeira estadía na residencia de Gómez Pérez tiña unha gran importancia unha moza loira que, naqueles intres, era unha fermosa muller que non facía moito que abandonara ao seu home: Constanza das Mariñas.

O certo é que pouco despois desta visita, dona Constanza e Fernán Pérez Parragués casaban, mais casaban en secreto, sen que o soupera o pai dela, Gómez Pérez. Segundo Leandro Carré Alvarellos, “algunas veces, doña Constanza trasladábase a La Coruña para ver a su esposo; otros días era don Fernán el que iba a Bergantiños cuando tenía saudades de su mujer. Dícese que estos viajes casi siempre se hacían por mar y que embarcaban o tomaban tierra en las playas de Valcovo o de Barrañán”.

Imaxe tomada en 1945 dende O Rañal. Ao fondo, a zona da Constanza
  Pois ben, a lenda conta que en certa ocasión dona Constanza agardaba a chegada do seu marido e, impaciente por velo, achegouse ata á beiramar do areal de Sabón. Ben por parecerlle que podía ver máis pronto que tarde a embarcación na que viría o seu amado, ou ben porque acostumaban a empregar aquel lugar para baixar mellor da barca a terra, o caso é que sentou nun gran penedo que había perto da praia. Coa impaciencia, cravados os ollos no horizonte mariño, non se decataría dona Constanza de que subía a marea e de que estaba quedando entre as ondas, sen marxe de maniobra para poñerse a salvo, principiando as salpicaduras das ondas a mollar o seu vestido.

     Naqueles intres, a humidade deixábase sentir co frío da auga e a brisa do atardecer, sendo entón cando dona Constanza, aterrorizada, viu o perigo no que se atopaba. Ninguén se vía no areal para pedir auxilio. ¿Cómo fuxir de alí? A morte por afogamento agardábaa naquel penedo para ela tan querida. Berrou unha e outra vez pedindo socorro, mais sería en balde…

    Constanza, na desesperación da súa impotencia, botaría unha última mirada ao lonxe. ¡Ah! Unha barca bolinaba a toda vela, rompendo as ondas que despedían espumas fosforescentes. Na pequena embarcación viña outro corazón ansioso. Sí, era don Fernán o que se achegaba ao lugar no que estaba a súa amada en grave situación de perigo.

    As augas do mar xa chegaban aos xeonllos de dona Constanza e a noite principiara a estender a súa capa de escuridade sobre a terra e a inmensidade oceánica cando, ao fin, a barca de don Fernán atracou xunto as rochas nas que permanecía a súa amada, que estaba enchoupada coa salitre mariña. Un doce e efusivo abrazo de home e muller, darían paso a que os dous embarcaran e se trasladaran de contado ao areal de Sabón onde, ao poñer pé na area, permanecerían un anaco antes de encamiñarse a unha das súas posesións cercanas, probablemente un caserío de Rañobre que, andando no tempo, pasaría a formar parte do señorío dos Oca.

Superado o tremendo susto, semellaba que ningunha outra consecuencia tería aquel amargo acontecemento, mais non sería así xa que foi aí cando Gómez Pérez das Mariñas enterouse de que a súa filla casara en secreto con Fernán Pérez Parragués e, ao considerarse humillado e aldraxado, cubriu a súa cabeza cun capuz negro, que non quitaría xamais ata a súa morte.

Areal da Constanza
    Desde aquel entón, aquel penedo próximo á praia de Sabón foi chamado “A pena de Constanza”, nome que aínda se mantén nos nosos días. Esta lenda que recolle Leandro Carré Alvarellos no seu libro “Las leyendas tradicionales gallegas”, xa aparece mencionada polo pai deste, Uxío Carré Aldao, na súa popular Geografía General del Reino de Galicia” onde, no apartado que lle adica á parroquia de Oseiro, di que… “En las playas inmediatas se dice hay la llamada “Pena da Constanza”, que debió este nombre a que allí embarcaba y desembarcaba doña Constanza das Mariñas, la casada en segunda nupcias y “a furto de su padre” con Fernán Pérez Parragués, por haberse separado de su primer marido, un Conde de Altamira “que no servía para casado”, según nos cuenta Vasco da Ponte. Esta doña Constanza, llamada “a vella” para diferenciarla de su hija doña Constanza, que apellidaban “ a nova”, tuvo en mayorazgo, fundado por su padre en los bienes que éste le legó en testamento de 4 de Noviembre de 1474, hecho cuando la hija era menor de edad, “todo lo que poseía en bergantiños en oseyro e suevos e val de miis heruoedo e meyrama e con las encomiendas de santo andres e monteagudo e con los foros casas e casares que yo el dicho gomer perez llievo en las dichas encomyendas e en la terra señorio que foi de Iohan de coyro e de martin sanchez e en la terra de iohan dandero”. 

Imaxe do ano 1945 tomada desde O Rañal. Ao fondo, vese parte da Constanza

    As obras iniciadas nos anos sesenta do século pasado para a construcción da Central Términa de Fenosa, ademais da posterior construcción do Porto de Punta Langosteira, sepultarían boa parte da Constanza de Fora e da Constanza de Dentro, como así lle chamaban os máis vellos a aquel lugar no que había un embarcadoiro semellante ao Carreiro do Rañal mais, con todo, aínda se pode ver unha parte dela, que está moi próxima a ese pequeno areal que se formou a raíz das modificacións das correntes coas devanditas obras do porto. Así que amigos e amigas, xa sabedes, cando vaiades a ese punto do litoral arteixá que vos quede claro que estades na Constanza!


FONTES:

- Alfeirán, Xosé. Duelo a espada en 1437. La Voz de Galicia, 27 de xullo de 2015.
- Amado, Marcos Emilio. Poder, dominio e sangue. A liñaxe Bermúdez de Castro, señores de Montaos. Edición do autor. Caión, 2017.
- Carré Aldao, Uxío. Geografía del Reino de Galicia. Carreras y Candi. Casa Editorial Alberto Martín. Barcelona, 1928.
- Carré Alvarellos, Leandro. Las leyendas tradicionales gallegas. La Voz de Galicia, 2000.

venres, 10 de agosto de 2018

O RESTAURANTE CASA LOLA

   Como ben sabedes, a aldea de Froxel é coñecida por ser o lugar de nacemento do insigne Manuel Murguía, o Patriarca das Letras Galegas, que veu ao mundo nese punto da parroquia arteixá de Oseiro o 17 de maio de 1833 na casa de quen sería seu padriño, Antón Pan.

  Froxel tamén foi o berce de Manuel Rey Suárez, persoeiro sobre o que xa temos falado neste espazo e de quen sabemos con certeza que coñeceu e tratou ao propio Manuel Murguía, a Castelao, a Basilio Álvarez, a Casares Quiroga ou, entre outros, ao autor da novela O bosque animado, Wenceslao Fernández Flórez.

   Mais un momentiño, Froxel tamén é a patria pequena de Dolores Naya Pan, unha muller loitadora e arroutada que marcaría un antes e un despois na gastronomía da bisbarra.

  Dolores, que era bisneta de Antón Pan, o padriño de Murguía e que, cousas do destino, acabaría sendo nora do antedito Manuel Rey Suárez, nace no ano 1896 na mesma casa que o Patriarca das nosas Letras e, dende a infancia, sería coñecida polo apelativo de Lola.

  A nosa protagonista non tardaría en mocear co seu veciño José, un dos tres fillos de Manuel Rey e Genoveva Riveiro, con quen casaría a finais da década dos anos dez do século pasado. Despois de darse o “si quero” Lola e José estabelecerían o seu domicilio en Pastoriza, ao carón do popular Salón da Roxa e do ferrador do lugar, nunha casa alugada na que se irían criando os seus seis fillos, Manuel, Amelia, Enrique, Juan, Carmen e Josefa. 

Lola, no medio, cociñando nunha casa de Suevos
  Alí, en Pastoriza, o matrimonio sacaría adiante a súa numerosa prole traballando na taberna-fonda que decidiran abrir no baixo do edificio no que residían, negocio no que non faltaría clientela para facer uns pesiños... moita dela, clientela que tamén acudía ao ferrador de Pastoriza. Mais, cunha familia tan numerosa, os cartos sempre escaseaban e por iso Lola, que guisaba como ninguén, tamén axudaba na economía doméstica traballando como cociñeira nas casas dos veciños da contorna que a contrataban polas festas parroquiais.

   Naquela altura, a finais de decembro de 1927, o Ministerio de Defensa aprobaba o proxecto de instalación dunha Batería de Costa en Monticaño, Batería que entraría en funcionamento en 1930, pouco antes da morte de José, que falecería de peritonitis deixando viúva e seis fillos orfos. Lola, que por aqueles días xa gozaba de moita sona en toda a bisbarra polo seu bo facer nos fogóns, volvería a ser nai en xullo de 1932, que foi cando naceu a súa filla Angélica, cativa que bautizaría cos seus propios apelidos, Naya Pan.

    Viúva e con sete fillos, sacrificio e traballo duro, convertiríanse na sinal de identidade de Lola, Lola de Areosa, alcume herdado do seu difunto marido. A súa taberna, e sobre todo os seus guisos, eran xa un verdadeiro referente alén do Santuario e, por suposto, na propia Pastoriza onde a chegada dos militares a Monticaño supuxo unha importante mellora na caixa do seu negocio pois, tanto os oficiais como a tropa, paraban de xeito habitual no seu estabelecemento. 

Lola nun banquete
   Durante os anos da II República, da Guerra Civil e da dura posguerra, a relación cos oficiais da Batería sería sempre excepcional, de xeito moi especial co capitán Juan A. Quiroga de Abarca. Esa amizade e bo trato cos mandos levaría a Lola a conseguir que moitos rapaces da zona de Montemaior, Soandres, Larín, Loureda, Arteixo, Pastoriza, etc., que ao cumpriren a idade regulamentaria tiñan que entrar no exército, fixeran en Monticaño, moi perto dos seus domicilios, o extinguido servizo militar, soldados que nalgúns casos, os que tiñan o “pase pernocta”, é dicir, os que durmían fora da Batería, mudaban as roupas militares polas de civil nun reservado que había no estabelecemento da señora Lola, ao carón do ferrador.

  Os mandos da Batería de Costa tiñan sempre en consideración as propostas da cociñeira, entre elas o xeito de argallar a festa da Santa Bárbara o 4 de decembro, día que o corpo de artillaría festexa a súa patroa e da que Lola se ocupaba todos os anos. Outra das propostas feitas por Dolores Naya, fora a de traballar os terreos de Monticaño para colleitar patacas e outros produtos. A idea, que efectivamente se levaría a cabo, non era outra que a de abaratar o custo da compra que a diario había que facer para elaborar o rancho da tropa, rancho do que se ocupaba Lola, quen acabaría tendo en Monticaño tanto ou máis mando que algún sarxento da Batería.

   Ese feito sabíano ben o conxunto de soldados destinados alí, quintas para quen Dolores se convertía, ano tras ano, no máis parecido a unha nai durante o tempo que os mozos facían a “mili” na Batería:

-Señora Lola, é a festa na miña aldea. ¿Pode falar co capitán a ver se me da uns días de permiso?
-A ver como te portas esta semana e xa veremos!
-Señora Lola, necesitaba uns días para axudar na casa a plantar o millo. ¿Pode falar co capitán?
-A ver logo que se pode facer!

  Se os guisos de Lola eran motivo de conversa diaria entre os militares de Monticaño, tamén o eran entre as ducias e ducias de persoas que peregrinaban ao Santuario de Pastoriza polo San Miguel quenes, despois de cumprir coa devoción á Virxe, acudían ao seu estabelecemento a degustar os callos e o estufado que preparaba a popular cociñeira e que tanta sona tiñan porque disque sabían a gloria divina. Naquelas romarías do San Miguel, nas que as orquestras contratadas para a festa hospedábanse no seu humilde negocio, e nas que cada ano mataban unha tenreira, Lola empezaría a contar coa axuda da súa filla Angélica na segunda metade da década dos corenta, cando a rapaza contaba aproximadamente con 14 anos.

Plácido e Geluca cos seus seus dous fillos
  O bo facer nos fogóns de Lola seguiríase espallando por toda a provincia grazas ao boca a boca da fiel clientela que cada ano acudía ao San Miguel, aos militares da Batería de Monticaño e, tamén, grazas á xente que a seguía contratando para cociñar nas súas casas polas festas, casamentos e outras celebracións.

  Angélica, máis coñecida polo apelativo de Geluca, sabía xa moitos dos segredos da cociña de súa nai cando empezou a mocear con Plácido Suárez, un dos fillos “dos do Ruán de Meicende”, co que casaría a principios de 1952. O matrimonio, que celebraría a súa voda no vello edificio no que Lola continuaba de aluguer, serían pais de contado dos seus únicos fillos: María Isabel, que viría ao mundo en setembro do 52, e José Manuel, nado en agosto de 1957, pouco despois de que os integrantes de unha das orquestras contratadas para as festas de Pastoriza abandonara o estabelecemento familiar no que fixeran fonda berrando:

-Adeus Geluca, que teñas bo parto!

Geluca era consciente, naquela altura, das grandes posibilidades de negocio que ofrecían as exquisiteces gastronómicas que aprendera a cociñar con súa nai. O tempo daríalle a razón, mais antes disto, antes de que o seu restaurante fora un dos máis populares de toda a provincia da Coruña, aínda acontecerían algúns feitos relevantes que marcarían para sempre a súa vida.

   Ao pouco de nacer José Manuel, o fillo máis novo do matrimonio, Plácido emigrou a Francia, onde botaría dous anos, tempo dabondo para que Geluca e Lola, obrigadas a abandonar o edificio no que tantos anos levaban de aluguer, construiran un novo estabelecemento hostaleiro a poucos metros do anterior, un negocio hoxe coñecido como Casa Xuntanza, e durante moito tempo como O Parador. 

De esquerda a dereita, Mari, Lola, Plácido e Geluca
  Nese novo local a popularidade das artes culinarias de nai e filla seguiría aumentando de xeito considerable grazas as xentes que cada ano acudía á romaría do San Miguel, na que había moitos peregrinos da zona de Ferrol e de Pontedeume, e, por suposto, tamén aos mandos da Batería e aos mozos que facían o servizo militar en Monticaño, para quen a señora Lola era, ano tras ano, quinta tras quinta, coma unha nai para eles. 
 
   Tras dous anos na emigración, Plácido volta a Pastoriza e atópase coa sorpresa da posta en funcionamento do novo local, nova que a súa muller Geluca decidira ocultarlle durante todo o tempo que botara en Francia para darlle unha boa sorpresa ao seu home. E abofé que lla daría! Mais no novo negocio pouco tempo estarían, xa que dous ou tres anos despois da súa inauguración decidirían vendelo, que foi cando este local hostaleiro pasou a denominarse O Parador, para empezar unha nova andaina a poucos metros, no que co tempo se había de converter na primeira Adega Galiza.

   Neste novo local os mandos e soldados da Batería de Monticaño seguirían sendo fieis clientes da señora Lola e da súa filla Geluca, o mesmo que moitas e moitos dos peregrinos que cada ano visitaban o Santuario de Pastoriza polo San Miguel, gañando, ademais, bastante clientela a raíz da inauguración en 1964 da Refinería de Meicende, xa que moitos dos operarios do complexo petroleiro comían alí pola semana. No novo estabelecemento tamén se repetiría a historia familiar. Se Geluca aprendera a cociñar con súa nai Lola, María Isabel, Mari para os seus coñecidos, faría o propio coa súa nai e coa súa avoa materna.

   Naqueles anos 60, un día chega a este negocio unha muller, Mercedes Corgo, coa idea de celebrar alí o seu casamento. Lola levaba moitos, moitos anos do Noso Señor traballando de aquí para alá entre os seus fogóns e os das casas particulares, e Geluca tamén xa contaba cunha importante experiencia, mais nunca antes tiveran tal encargo. Sí, a señora Lola elaborara ducias e ducias de menús nos domicilios que a contrataban polas festas, casamentos e demais celebracións. Mais aquela petición non era o mesmo. Aquela petición eran palabras maiores!

Unha das últimas imaxes de Lola
  Geluca e Lola aceptarían o reto e… mi madriña, a partir de aquel día empezarían a recibir solicitudes de celebracións de vodas no seu local dun xeito apoteótico.

  Van pasando os anos e a finais dos setenta, ante tal volume de traballo, deciden construír no Seixedo, nuns terreos propiedade da familia, un gran restaurante que poidera dar cabida a tanta demanda, restaurante que Geluca, para honrar a tantos anos de traballo de súa nai, decide chamar Casa Lola e que sería inaugurado o día 23 de xullo de 1980, tres anos anos antes do falecemento de Lola, que morrería o día 15 de maio de 1983, aos 86 anos, traballando ata o último momento.

   Naqueles primeiros anos oitenta, Geluca sería testemuña directa de como principiaban a asentarse en Arteixo novos residentes atraídos polas ofertas de traballo que había no Polígono Industrial de Sabón, residentes que nalgúns casos celebrarían no restaurante Casa Lola o seu casamento.

  Arteixo medraba e medraba, mais ninguén podía imaxinar o imperio que chegaría a albergar Sabón grazas, en boa medida, a un tal Amancio Ortega, empresario ao que Geluca coñecería ao pouco de inaugurar o seu novo local. Nunha conversa mantida con ela e coa súa filla Mari recentemente no seu domicilio, lembrounos que..."Ortega va todos os domingos. Era moi bo cliente, moi discreto e deume moi bos consellos".

  Geluca Naya, que quedaría viúva en xuño de 1992, levaría as rendas da Casa Lola durante dúas décadas, ata o 2000, que foi o ano no que decidiu xubilarse e alugarlle o restaurante a Antonio Calvete, quen seguiría mantendo o nome orixinal do negocio. Posteriorme, o Casa Lola pasaría a denominarse Restaurante Mela e, na actualidade, é coñecido como Bar & Grill 1906.

Imaxe dos catro negocios que tiveron Lola e Geluca ao longo das súas vidas
  Mari, a filla de Geluca, seguiría coa tradición culinaria familiar, aínda que abandonaría o camiño que abriran súa nai e súa avoa materna para especializarse no mundo da pastelería. Hoxe o seu negocio, Confitería Mari, negocio no que traballa coas súas fillas Lucía e Lola, é un dos máis apreciados do sector polo xeito tan minucioso que teñen na elaboración dos seus produtos, moi especialmente as larpeiras, sen dúbida algunha, das mellores da zona, por non falar das milfollas ou das tartas Selva Negra ou a de San Marcos, delicatessen coas que podedes tocar o ceo, ese ceo dende o que de seguro observa Lola, Dolores Naya Pan, a bisneta do padriño de Murguía, a nora de Manuel Rey Súarez, esa muller que foi quen de marcar un antes e un despois na gastronomía da zona!
 

venres, 3 de agosto de 2018

O CASTRO DAS CROAS DE ARMENTÓN

 
Fabulación das Croas, obra do pintor Roberto Castro
Situado nas inmediacións dos pequenos núcleos pobocionais do Castro e da Xesteira e rodeado polo Río Sisalde e o Rego de Beixouxe, que xunto co Rego das Varcias percorren as abondosas terras da Agra de Rorís, o castro das Croas ocupa a parte máis alta dun montículo dende o cal podemos divisar, se miramos cara o norte, o val de Barrañán e a inmensidade oceánica desta parte do Atlántico, os castros do Castelo de Lañas e o do Castelo de Sorrizo, ao leste e ao oeste respectivamente, e cara o sur, o Pazo de Anzobre, que durante moitos anos foi propiedade da familia Puga.

   Este asentamento, tamén coñecido como castro de Armentón e como castro de Anzobre, ofrece grandes dificultades para o seu estudio por mor das modificacións sufridas a partir dos anos corenta do século pasado, que foi cando empezou a ser utilizado como terras de cultivo. Mais, con todo, aínda se aprecia a parte do recinto superior, definido por unha muralla de forma circular que conta cun estreito foso que o illa dun terraplén na parte norte.
Vistas cara a zona norte do asentamento
   Sería precisamente nesa época, aproximadamente sobre o ano 1945, cando o arqueólogo Luís Monteagudo rexistra seis machadas das nomeadas de “tope”, descubertas por un labregos do lugar cando empezaran a achanzar, naqueles días, os terreos do castro que serían destinados posteriormente ao uso agrario. 

    O historiador José Ramón Barreiro Fernández apunta no seu libro Historia de la ciudad de La Coruña, que hai bastantes indicios de que as machadas poideron ser fundidas alí mesmo, o que ven a corroborar a teoría do xornalista nado en Pastoriza Guillermo Pardo que, na reportaxe Arteixo: La mayoría de los castros del municipio se encuentran destruidos, publicada en La Voz de Galicia o 4 de decembro de 1981, cóntanos que o de Armentón probablemente se trate dun asentamento mineiro: 

  Su característica más relevante es su ubicación, no en el monte, sino en el medio del fértil valle de Barrañán; la existencia de residuos de escorias de hierro nos hace pensar, forzosamente, en un asentamiento más bien minero que defensivo, aunque este último aspecto se constata también inmediatamente”.

Debuxo das machadas realizado por Monteagudo
   A arqueóloga arteixá Ana Corredoira comentounos recentemente que, a extensión temporal das machadas rexistradas por Enrique Monteagudo, sitúase habitualmente no bronce final, perdurando se cadra ata o ferro inicial. Segundo Corredoira, hai quen sostén que as machadas son votivas, é dicir, que foron depositadas a modo de ofrendas, e que as aleacións probablemente foran ternarias (Sn + Cu + Pb), cunha cantidade moi alta de chumbo (plomo), o que as faría pesadas, desequilibradas e fráxiles. A nosa veciña arqueóloga tamén nos apuntou que outros especialistas afirman que as pezas son funcionais como machadas o que, coñecendo as limitacións das mesmas, probablemente foran utilizadas para cortar madeira viva.

    Dun xeito ou doutro, o único que sabemos con certeza é que Luís Monteagudo (1919-2018), que fora no seu momento director do Museo Arqueóloxico da Coruña e membro do Deutsches Archäologisches Institut de Berlín, escribiría na Prähistorische Bronzefunde alemá, da cal era habitual colaborador, o libro Die Beile auf der Iberischen Halbinsel, unha publicación na que o popular arqueólogo coruñés fala das machadas descubertas ao longo da historia en toda a Península Ibérica, entre elas as seis de Armentón, das que nos comenta que apareceran no castro das Croas ao pouco de empezar a ser traballada a superficie para cultivo. 

Cultivo no interior do castro
   Neste libro alemán, publicado a finais dos anos setenta, Monteagudo dinos que xa da por perdidas as seis machadas, un tesouro arqueolóxico que tería a oportunidade de ver tres décadas antes formando parte dunha colección privada. Afortunadamente o prestixioso arqueólogo, falecido en febreiro deste ano 2018 pouco antes de cumprir o seu cen aniversario, aproveitaría o momento da visita á devandita colección para facer o debuxo das seis pezas, debuxo que aparecería editado orixinalmente nunha publicación realizada polo Museo de Pontevedra do ano 1958 e que, ata o día de hoxe, é a única imaxe que temos delas xa que se descoñece a localización actual das seis machadas.  

Proximidades da leira de Fabalvedre. Ao fondo, o Pazo de Anzobre
   Outro dos puntos de interés do castro das Croas de Armentón son os espectaculares afloramentos rochosos que hai no xacemento, o que nos fai pensar na posibilidade da orixe do topónimo O Roque, unha das aldeas próximas ao xacemento. Segundo as teorías de diversos historiadores sobre as orixes exactas respecto á etimoloxía do nome Roque, hai quen insinúa que se deriva da voz xermánica “hruk”, que significa “corvo”, mais tamén hai quen afirma que pode proceder do escandinavo “hrokr”, “home alto” en galego. A pesar disto, a teoría máis relevante en torno a este topónimo, é a que sitúa a etimoloxía do nome no latín vulgar tardío “rocca”, que significa “pedra ou rocha”, o que nos leva a reflexionar sobre o nome desta aldea próxima ao castro do que estamos a falar. 

Tella e cerámica atopadas na leira de Fabalvedre
  Tampouco podemos pasar por alto outro dos lugares que se atopa nas proximidades do recinto, o núcleo de A Grela, onde se atopou, na leira de Fabalvedre, unha extensión de terreo cunha densa dispersión cerámica, sobre todo tella e algún fragmento de vasilla que os expertos e as expertas cualifican de posible adscrición romana.

 FONTES:

-Barreiro Fernández, José Ramón. Historia de la ciudad de La Coruña. La Voz de Galicia, 1986. 
-Monteagudo, Luís. Die Beile auf der Iberischen Halbinsel. Prähistorische Bronzefunde. Munich, 1977.
-Pardo, Guillermo. Arteixo: La mayoría de los castros del municipio se encuentran destruidos. La Voz de Galicia, 4 de decembro de 1981.
-Rozamontes, María. Arteixo de onte a hoxe (Volume III). Departamento de Turismo e Normalización Lingüística do Concello de Arteixo, 2007.