A PARROQUIA DE BARRAÑÁN NO DICIONARIO DE PASCUAL MADOZ (1845-1850)

  O Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar é unha magna obra publicada por Pascual Madoz entre 1845 e 1850. Composta por dezaseis volumes, describe todas as poboacións de España, así como termos da historia española. Supuxo na época unha mellora importante respecto ao Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal, que Sebastián Miñano acabara de publicar en 1829.

   As cifras de poboación ofrecidas por este dicionario están baseadas no censo da matrícula catastral de 1842, moi criticado por inexacto e tender á baixa xa que, ao parecer, os concellos ocultaban riqueza e poboación para esquivar impostos e diminuír o recrutamento militar obrigatorio.

 O Diccionario de Madoz é unha moi importante referencia para as consultas de investigadores e historiadores xa que, entre outros datos, contén interesante información sobre ruínas, industria e un longo etcétera.

  Estas son as referencias á parroquia de Barrañán (ollo: cando Madoz menciona o número de “vecinos” refírese a familias e, cando fala de “almas”, refírese aos habitantes):

BARRAÑÁN (SAN JULIÁN DE)

  Feligresía en la provincia  y partido  judicial de la Coruña (2 leguas), diócesis de Santiago (8), y ayuntamiento de Arteijo (½); SITUADA  á la falda del monte Agra. CLIMA húmedo, pero templado y sano; comprende los lugares y aldeas de Branquenza, Esfarrapa, Iglesario, Menlle, Monte del Gallo, Outeiro, Sande, Sar y Sisalde, que reúnen 50 CASAS con una iglesia  parroquial (San Julián), cuyo dominio directo corresponde al priorato de Sta. María de Cambre; su TÉRMINO confina con el Océano y feligresía de Santa Eulalia de Chamín; el TERRENO es de mediana calidad y le baña un riachuelo denominado Castro, que baja de San Esteban de Larín y desemboca en el mar por el arenal de Barrañán que se encuentra al O.; por este arenal cruza el CAMINO de Cayon á la Coruña, y de esta ciudad se recibe el CORREO; PRODUCE trigo, centeno, maíz, algún vino, legumbres, patatas, lino y hortaliza; cría ganado vacuno y de cerda, hay caza, pesca y varios molinos harineros; POBLACIÓN: 49 vecinos, 256 almas: CONTRIBUYE  con su ayuntamiento.

Panorámica de Barrañán dende o lugar de Sar

EMILIO SOUTO MORALES E A SÚA PANADERÍA DE LOUREDA

 Nestas primeiras Crónicas de Arteixo do 2026 viaxamos ata Loureda para homenaxear a un emblemático negocio familiar da parroquia, a Panadería Morales, que cerrou as súas portas hai uns días tras máis de sesenta anos elaborando pan de xeito artesanal.

Emilio Souto Morales, fundador da Panadería Morales (Cortesía da familia Souto Rega)

  Hai que remontarse ata os duros anos da posguerra para falar das orixes desta panadería, época na que o seu fundador, Emilio Souto Morales, chega a Arteixo dun xeito un tanto cinematográfico.

  Fillo de Consuelo, unha moza solteira de familia acomodada, o noso protagonista nacera no número 5 da herculina rúa da Estrella en 1934. Naqueles tempos nos que as mentalidades aínda eran máis ruíns que as propias leis, parece ser que os pais desta rapaza dixéronlle a súa filla que o meniño nacera morto. O certo é que, ao pouco de nacer, o avó da criatura inscribe no Rexistro Civil ao futuro panadeiro co seu mesmo nome e a continuación, para “salvar a honra” da súa filla, deixa o bebé diante da porta do hospicio da Coruña.

  Emilio pasaría alí os primeiros anos da súa vida, ata que argallou un plan para fuxir de aquel inferno xunto a outros compañeiros do orfanato. Na fuga o que fixeron foi subirse ao remolque dun camión que facía a ruta A Coruña-Carballo e durante o traxecto, cada vez que o vehículo paraba, un dos nenos saltaba da caixa. Emilio saltou en Lañas, nacendo así a súa relación persoal con Arteixo, que mantería ata o último dos seus días.

  -Moitos anos despois meu pai localizou a algún de aqueles rapaces que participaran con el na fuga. Eu cheguei a falar con esa persoa- díxonos o seu fillo Emilio Souto Rega, que foi quen nos contou boa parte das pinceladas que publicamos nesta crónica.

  Tras saltar do camión había que buscar un lugar seguro e algo que levar á boca. Naquel momento corría a segunda metade dos anos corenta, época dura, de miseria e de moita fame na que o rapaz fugado do orfanato tivo a sorte de dar con Carme do Zapateiro.

  Carme casara en 1943 co panadeiro carballés (da Brea) José Fernández e tiñan forno alí. Empezaran a cocer nunha casa da parroquia de Armentón que estaba situada a uns metros de onde posteriormente montarían, no lugar da Ermida de Lañas, o negocio que todas e todos recordamos, curiosamente tamén cerrado hai pouco tempo. A panadería era coñecida como a “do Zapateiro”, o alcume do avó de Carme, muller que naqueles tempos aprendía o oficio co seu home ao tempo que nacían os tres fillos do matrimonio: en 1944 viñera ao mundo José Antonio, no 46 Manuel e no 48 Agustín.

  Ese mesmo día Carme levou a Emilio para a súa casa. No xantar díxolle ao resto da familia que se ía sentar unha persoa máis na mesa e, acto seguido, presentoulles ao rapaz que acaba de fuxir do orfanato.

  -Seica lles facía moita gracia porque meu pai falaba castelán, naquel tempo pouco común por estos lares. Facíalles gracia porque papá tiña un falar moi rimbombante e con moita educación. Co tempo abandonou o castelán e, pouco a pouco, converteuse en galegofalante- contounos o seu fillo Emilio.

  Como di o outro, non foi “chegar e encher”. Ao principio da súa estadía alí o rapaz traballou para os do Zapateiro nas tarefas da labranza, coidando as vacas ou carretando herba para os animais. E si, logo dun tempo, ensináronlle o oficio de panadeiro.

  Emilio Souto Morales botou en Lañas ata aproximadamente os 18 anos. Foi aí cando empezou a traballar na panadería que Maximino Moreiras González e a súa muller Manuela Vázquez Díaz rexentaban na Baiuca, un forno que este matrimonio montara na casa de Dolores e Encarnación González Mes, tías de Maximino. O prezado e admirado Julio Mancebo Moreiras recordaba que “no ano 50 foi vivir con elas o meu tío Maximino, a súa muller Manola e os seus fillos Manolito, Baldomero, Maximino e Avelino. Como meu tío era panadeiro montou o forno na dependencia que nós chamabamos O Conventillo. Ademais da panadería seguiu coa tenda e o estanco¹”.

  Despois de botar certo tempo cos Moreiras, o noso homenaxeado foi traballar posteriormente ao forno dos do Veigheiro, que vén sendo a actual Panadería Gestal de Arteixo. Nesa época, por medio dun curmán que era conductor de autobús, consegue localizar a súa nai. Reúnese con ela na Coruña un par de veces, nuns encontros que non resultaran moi positivos. Na segunda ocasión, logo de quedarlle claro que súa nai renegaba del, regresa a Arteixo abatido pola tristura.

Emilio Souto Morales nos anos 50, probablemente na panadería dos Moreiras (Cortesía da familia Souto Rega)

  Segue choiando na do Veigheiro ata a segunda metade da década dos 50, época na que comeza nun forno que había no Foxo de Loureda, lugar con tradición panadeira onde décadas atrás se elaboraban as populares “arteixanas”, esos ”grandes panes de borona (maíz) de forma piramidal que se condimentan y venden en el lugar de Fojo, Loureda”, que mencionaba Uxío Carré Aldao no xornal El Ideal Gallego en marzo de 1921.

  O Foxo ía marcar un antes e un despois no devir de Emilio, xa que é alí onde coñece a súa futura muller, Carmen Rega Piña, e onde tamén decide establecerse pola súa conta por primeira vez na súa vida, logo de que o propietario do forno, Daniel do Habanero, fixera a maleta da emigración e lle cedera o local sen ningunha contraprestación.

  -Ti es moi bo panadeiro, Emilio! Segue facendo pan aquí, home! Eu non che vou cobrar ningunha renda!

  Din que o barato sae caro e, efectivamente, ás veces é así. Daniel do Habanero deixoulle a panadería gratis, si, pero a fariña desaparecía misteriosamente día si e día tamén. Visto que no Foxo non era viable traballar, busca outro lugar onde enfornar, nunha altura na que xa estaba casado con Carmen. Vai ao “Valle” a falar co ‘Castellano’, un home que tiña carpintería no mesmo lugar onde tempo atrás montara un salón de baile. Á parte da carpintería, tamén tiña taberna na casa, ademais dun pequeno local que foi o que lle alugou a Emilio Souto Morales sobre o ano 1960. Por aqueles días a maioría da xente xa coñecía ao noso protagonista por Morales, seguramente porque o seu primeiro apelido era moi común e o segundo, máis sonoro, non o era tanto.

  En xullo de 2025 estivemos de ruta por Loureda con Paco García ‘O Cubano’ na procura de informantes sobre os antigos salóns de baile da parroquia. Unha das persoas que entrevistamos foi Adelina Naya Arcas, filla precisamente do ‘Castellano’ que nos atendeu coa maior das amabilidades no seu domicilio do “Valle” para falarnos do antigo salón de seu pai, negocio sobre o cal prometemos escribir crónica neste 2026. E tamén nos falou de outros negocios que houbo na súa vivenda, entre eles a taberna que tiñan na propia casa e a panadería de Emilio. Na eira do seu domicilio, Adelina recordaba que “o salón noso estaba aí abaixo, aquí ao lado estaba a panadería de Morales e aí tiña o cabalo co que facía o reparto. Hoxe está todo renovado porque quitei o forno. Milio estaba aquí de alquiler. Eran tempos moi pobres nos que amasaba, enfornaba e despois facía o reparto por Bregua e por aí adiante. Recordo que mentres a masa levedaba ía xogar a partida co Manco, que tiña unha taberna aí en frente”.

Emilio Souto Morales facendo o reparto (Cortesía da familia Souto Rega)

  Emilio e Carmen foron pais de catro fillos, prole que en maior ou menor medida tamén traballaron con eles na panadería. A maior, Carmiña, mesmo lle tocou vivir os tempos do forno na do ‘Castellano’. Os mais novos, Rosa, Emilio e Néstor xa enfornaron no novo, que os proxenitores construiron na primeira metade dos anos 70, como así o recordaba o maior dos fillos varóns: “a casa e o local no que estivemos ata agora empezouse a construír en 1970. No 72, cando eu tiña dous anos, viñemos a vivir para aquí e no 75 papá deixou o forno do ‘Castellano’ e empezou a cocer no novo. Iso si, antes de cocer por primeira vez, estivera varias semanas co lume quecendo pouco a pouco para que o forno se fora adaptando e ser apto para a panificación”.

Panorámica actual da Panadería Morales

  No novo domicilio da familia Souto Rega, situado nos lindes do Val de Loureda e Atín, a Panadería Morales ía adquirir sona rapidamente en toda a comarca. O motivo non era outro que o sabor ao pan de sempre, ese sabor de apego á terra, elaborado coa mesma receita que o fundador viña utilizando dende que aprendera o oficio.

Emilio Souto Morales co seu fillo Emilio diante da panadería en 2006 (Blog "Gastronomía en verso", de Juan Carlos Alonso)

Emilio na súa panadería (Cortesía da familia Souto Rega)

  E así, con ese xeito de traballar tan especial, de mimo polo seu producto, foron transcorrendo os anos ata o adeus de Emilio, falecido en marzo de 2008 aos 74 anos de idade. Tralo seu pasamento, a súa víuva, Carmen Rega, e os seus catro fillos, Carmen, Rosa Emilio e Néstor, seguirían ao pé do canón sen faltar a traballar nin un só día do ano.

  Aínda que actualmente moitos despachos de pan colocan a etiqueta “de leña” no seu produto, cando un probaba o pan de Morales comprendía que o auténtico pan tradicional galego saía de fornos coma o seu. Outro dos secretos do seu éxito era a madeira que utilizaban de combustible, “madeiras nobres como carballo, ameneiro e acacia; nunca pino, que ten moita resina, nin por suposto eucalipto, xa que daquela o pan tería sabor a eucalipto”, argumentaba Emilio.

  Durante a súa longa traxectoria, o respecto á tradición foi sempre unha regla de ouro que levou á familia a vender durante moitos anos só moletes e bolas, aínda que posteriormente tamén farían durante algún tempo empanadas e doces. Lograr a temperatura exacta nun forno alimentado por leña para que o pan saia no seu punto é unha das dificultades diarias deste tipo de establecementos. Na Panadería Morales “as bolas necesitaban máis temperatura e menos tempo. Metíanse no forno a 230 grados e acababan facéndose a uns 200. Despois ían os moletes, que necesitaban sobre 180 grados”, recordaba Emilio. Calcular a demanda que terían cada día era un dos enigmas deste negocio familiar. Rosa era a encargada de que non sobrara nin faltara. A súa experiencia permitíalle saber que o fallo soamente sería por “dous moletes arriba ou abaixo”.

Rosa Souto Rega no forno da panadería familiar (Concello de Arteixo)

  Emilio Souto Rega, tamén recorda con especial cariño o apoio recibido durante todos estos anos por expertos e críticos gastronómicos como Jorge Guitián, Edu Lavandeira, ou o fundador e presidente de Madrid Fusión, José Antonio Capel. “As súas reseñas e recoñecemento axudáronnos moito”, sostén o panadeiro de Loureda, que di que mesmo recibiron unha chamada da BBC para facer unha reportaxe sobre o negocio familiar. “Ao final non puideron vir, pero contactaran con nós”, asegura Emilio.

  E así chegamos a decembro de 2025, que foi cando Loureda se despedía do pan de sempre, logo de que Rosa e Emilio, os últimos á fronte do forno puxeran fin a toda unha vida de servizo aos demais. “Somos dos poucos da provincia, senón os únicos, que facíamos o pan de forma completamente tradicional, sen máquinas, máis alá do noso forno e as nosas mans”, aseguraba Emilio, que tamén nos dixo que vive a despedida con moita tristeza e vertixe, pero tamén con “ganas de descansar despois de todos estos anos”.

  Ultimamente, ademais de repartir as barras, moletes, bolas e bases de pizza por toda a comarca, a Panadería Morales tamén ampliara a súa rede distribuindo, dende aproximadamente o 2015, os seus produtos en distintos supermercados da provincia. “Moitos veciños mostráronnos a súa pena polo peche, pero é o momento de cerrar as nosas portas”, di Emilio, que recorda agora o refrán que lle repetía sempre seu pai: “Non pode ser o corvo máis negro que as ás”, en referencia a que todo sempre é máis soportable do que un se imaxina. “Agardemos que así sexa», conclúe.

Rosa, Emilio e o fillo de este, Simón, na Panadería Morales (Carlos Pardellas/La Opinión  Coruña)

  A calidade e esmero do seu produto sobrepasaron unhas fronteiras que a familia Souto Rega nunca imaxinara. “Pero o máis importante de todo é o cariño da xente de aquí, dos nosos clientes fieis que non deixaron de confiar en nós nin un só día desde hai moitos anos”, afirma Souto, que di que sempre gardará o mellor dos recordos dos seus veciños. E nós de vós, famillia!

FONTES:

ALONSO, JUAN CARLOS (2006): “Panadería Morales”, publicado no blog Gastronomía en verso (https://gastronomiaenverso.es/panaderia-morales/) o 11 de outubro de 2006.

F. ROLDÁN, CANDELA (2025): Loureda dice adiós al «pan de siempre»: «Tuvimos mucho apoyo de grandes expertos y hasta recibimos una llamada de la BBC», La Opinión Coruña, 30 de decembro de 2025.

VARELA, ÁNGEL (2010): “Cuando el pan sabe a antiguo”, La Voz de Galicia, 7 de xuño de 2010.

_____________________________

1 Julio Mancebo Moreiras (2007): “A casa das tías”, texto escrito no blog A miña Baiuca o 11 de marzo de 2007.

O SALÓN DE BAILE DO ANIDE DE LARÍN

  As últimas Crónicas de Arteixo deste 2025 que está a piques de rematar van dedicadas á Larín, parroquia que o pasado sábado, 26 de decembro, celebrou a festividade do seu patrón Santo Estevo.

  E falando de festa, imos despedir o ano cun pouco de bailoteo nun salón que xa leva moitos anos desaparecido: o salón de Edelmiro, que estaba situado en fronte da parada de bus do Anide, diante do desvío que nos leva ao Centro Hípico Casas Novas e ao Pazo de Anzobre.

A casa que vemos á dereita da imaxe era onde estaba o salón de baile do Anide

  Para recordar os tempos deste salón fixemos unha viaxe no tempo con tres veciños de Larín que naceron en décadas diferentes: Melchor Freire Becerra (1933); Ramiro Varela, ‘Ramiro da Estanqueira” (1945) e José Antonio López Canedo, “Cantudo (1955), que foi a persoa que argallou a xuntanza que tivemos na Taberna Freire de Larín en xuño deste 2025. Sentados arredor dunha mesa do establecemento, ao tempo que íamos tomando os cafés servidos por Teresa, nora de Melchor Freire, os tres recordaban o salón dende ópticas diferentes.

  Coa nostalxia de tempos pasados e con certa dose de humor Melchor, o maior dos tres, díxonos que cando era mozo, aló polos últimos anos corenta e primeiros cincuenta ía alí ao baile e tamén ía ao salón vello de Peisaco. Segundo o seu testemuño, o salón de Larín “estaba ao lado do aserradero de Jacinto Lamelas e era de Edelmiro a máis a súa muller Francisca, que era dos de Corredoira de Coiro. El era irmán de Eladio, o cura de Arméntón, e de Otilia, que esta Otilia vén sendo a nai de Purita a do Estanco de Peisaco e polo tanto a abuela de Lolo”.

Edelmiro do Anide en 1933 (Foto do libro Paiosaco en imaxes. Dos corenta aos setenta)

  Á parte do salón, Edelmiro e Francisca tamén tiñan taberna no mesmo edificio. “Eu esa casa non sei se a fixeron eles ou se xa estaba feita. Eles vivían no piso de arriba e no baixo, entrando á dereita tiñan a taberna. O salón estaba noutro lado da casa. Ti entrabas e había un cuartiño para xogar a partida e se pasabas polo pasillo para atrás xa ías para o salón. Pola festa de inverno e polo Antroido tiñan moita xente alí. Cando eu era novo soamente abría por esas festas. O malo era cando chovía. Sempre había auga e por eso, para que se pasara mellor para dentro do salón a máis para fóra, por diante estaba estrado con toxo, que incluso moitas veces chapuzabas á xente cando pasabas”.

  Entrando xa en detalle sobre o propio salón de baile, Melchor contounos que era un local cadrado, grandote e que tiña un palco alto de madeira. Moitas veces os mozos buscaban a escuridade da parte de abaixo do escenario. Non foron poucos os que se deron alí os primeiros bicos prometéndose amor eterno ao tempo que os músicos tocaban enriba deles aquilo que cantaban Los Satélites e que dicía…

"Así fue que empezaron papá y mamá

tirándose besitos y una guiñá.

Así fue que empezaron papá y mamá

y ya somos catorce...y ya vienen más "

   Naqueles anos 40-50 a corrente eléctrica aínda era un soño que tardaría anos en realizarse. “Cando íamos bailar -recordaba Melchor- alí non había luz e poñían un petromax destos de gas colgado nunha punta no medio do local. O palco estaba apoaido na parede. Tiña dúas partes con algo de ladrillo e o resto estaba cerrado de madeira. De músicos recordo de ver alí aos irmáns Mallo, que eran tres irmáns acordeonistas que eran moi bos músicos; a ‘Pontevedra’, que era un acordeonista de Oseiro que tocaba moi ben o acordeón; tamén viña Lemos, que andaba con ‘Pontevedra’. Este Lemos tocaba o jazz, tocaba o bombo, a batería. Tamén recordo de ver no salón a ‘Perillo’, a Vilariño de Vilaño e a Pedro de Ghodón, que era de Coiro e tamén tocaba o acordeón”.

Imaxe dos irmáns Mallo, Daniel, Antonio e Juan (Foto do libro Orquestas populares das Mariñas)

  Melchor remataba o seu testuño dicindo que “a festa de inverno era a mellor das que se facían na parroquia porque era a de comer xamón e pernil (risas). A festa era o 26 de diciembre e xa se xuntaba Navidad, Noiteboa e Reis. Neses días tamén se mataba o cocho e tamén se comía todo. Incluso había casas que mataban un cuxo para tres ou catro casas. Festixeiros viñan un feixe deles e botábanche na casa tres días”.

  Ramiro “da Estanqueira” é 12 anos máis novo que Melchor e xa viviu os tempos do Salón de Edelmiro dun xeito moi diferente, xa que foi testemuña da decadencia definitiva do local. “Cando se abriu o salón aínda eu non nacera. Eso xa vén de moi antigo. Eu de rapaz teño parado alí bastante polas festas de inverno. A min ese salón xa me colleu tarde. Cando eu era mozo xa pouco había aí. Pero bueno, eu acordo o baile alí, acordo a taberna e acordo cando vivían Edelmiro, Francisca e os seus fillos, Carmiña, Ramona e Moncho. O salón máis ben foi da época de meus pais. O forte foi nos anos 40-50, que aí debeu ser o seu apoxeo. Do salón acórdome un pouco do que dixo Melchor. Ti entrabas pola porta do baixo da casa e, á dereita, estaba a taberna. Despois, se andabas polo pasillo saías pola outra porta á eira, que tiña que estar estrada de toxo porque alí era moi baixo e sempre había auga. E aí xa estaba o salón. Acórdome de ver alí a músicos como ‘Perillo’, que era un señor gordo que tiña unha orquesta, a Orquesta Perillo, que aínda tocaba aí ‘O Vencedor’ de Barrañán, que é parente meu por parte da miña muller. Tamén acordo de ver tocar alí a ‘Pontevedra’, que era un acordeonista de Oseiro, e a Los Comancheros.

De esquerda a dereita: José Suárez ´Lemos', Luciano Pazos 'Pontevedra' e Segismundo Regueiro 'Segís', tres dos integrantes da Orquesta Pontevedra (Cortesía de Marina Regueiro Álvarez)

  A tía Pura, unha señora que vendía caramelos cando había baile no salón, tamén estivo presente na conversa. “Ao lado do aserradero de Jacinto e da taberna de Edelmiro tamén estaba a casa do Coxo, que aínda vendían alí roscas e caramelos. Quen vendía era a tía Pura, a señora do Coxo. Esta muller ía para alí e vendía unhas mazáns, unhas laranxas e cousas destas cando había baile. Poñíase alí nun curriño, que aínda a teñen pisado moitas veces”.

  Ramiro tamén nos narrou o ocaso do local de Edelmiro e Francisca. “Eu casei en 1969 e nesa época xa non había baile no salón. Cando eu era mozo nós íamos máis ben a Peisaco, ao salón de Ramiro, que facía moi bos bailes xa que sempre levaba o mellor do mellor. En Peisaco xa houbera outro salón, o salón vello do que falaba antes Melchor, que eu nunca estiven nel. Ese debeu coincidir no tempo co salón de Edelmiro. E tamén había salón en Lañas, o salón de Pepita”.

  Unha vez que Edelmiro e Francisca cerraron o salón, ocasionalmente organizouse algún que outro baile en datas sinaladas ou polas festas de inverno. Porque, ollo, Edelmiro e Francisca deixaron de organizar bailes no salón pero seguían tendo a taberna e por iso, para facer catro pesos na tenda, estaban interesados en que a xuventude organizara bailes no seu local. Precisamente Ramiro Varela organizou xunto a Bernardo da Xesta un de aqueles bailes ocasionais. “Si, despois de que cerraron fíxose ocasionalmente algún baile alí anos máis tarde. De feito fixerámolo Bernardo a máis eu así algún domingo, pero bueno, un baile contado, que aínda nos viñera un señor de Vilaño que tocaba o acordeón, que vivía alí no alto de Vilaño. Durante algún tempo Bernardo e eu tamén organizamos o baile nas festas de inverno, polo Santo Estevo. Facíamos o baile alí, no salón de Edelmiro, que incluso acordo que viñan dous tiros. Traíamos a Vilariño e cantabamos nós tamén, eh (risas), que a Bernardo leváballe moita idea cantar. Subíase ao palco e veña, a cantar! Bernardo é da Xesta e aínda vive”.

  Segundo nos contaron os nosos protagonistas, tempo despois houbera alí un accidente nos últimos bailes e xa non se organizaría ningún máis. A súa decadencia coincide co que lle acontecía aos outros salóns pequerrechos da contorna, incapaces de competir primeiro co salón de Ramiro de Paiosaco (o Salón Trébol) e posteriormente coa Pazos. “Ti pensa -contaba Ramiro- que os anos 60 son os da miña xuventude. Cando se inaugurou o salón de Ramiro de Peisaco tiña eu 13 ou 14 anos”.

Lugar onde estaba o salón do Anide

  Rematamos este percorrido pola historia do salón de Edelmiro e de Francisca, cos recordos do máis novo dos tres entrevistados, dez anos máis xoven que Ramiro Varela. Cantudo inicia o paseo pola súa memoria nos tempos da súa infancia, que vén a coincidir coa época na que Bernardo, Ramiro e algún veciño máis de Larín organizaba as festas de inverno no salón de baile do Anide. “O salón cerraría en 1968 ou 1969. Eu estiven alí de neno polo Santo Estevo, que daquela facían tres días de baile, o 26, o 27 e 28 de decembro. Meu pai, cando tiñamos 10 ou 11 anos, íanos pagar a entrada. Ao salón entrábase pola eira, que a tiñan que estrar con toxo porque era algo fonda e apozaba a auga. Estrábana ben, ao mellor botábanlle tres carros de toxo. Diso acórdome perfectamente. Bueno, pasabas pola eira e despois entrabas no propio salón. Á dereita, onde estaba a corte das vacas, había un burato ou unha especie de taquilla para cobrar a entrada, que chas vendía o que organizaba o baile. E despois, á esquerda, xa estaba o salón co seu palco. Eu acórdome de ver alí actuando a “Los Comancheros”, que a cantante desta orquesta (Mari Carmen Folgar Souto) era de Suevos e viña moi pintada, algo que cos meus 10 anos moito me chamaba a atención”.

  A Cantudo, dende a óptica dun cativo pequeno, quedáronlle moi gravados os dous tiros que se xuntaban en Larín e os sorteos que se realizaban no salón de baile. “Tamén me acordo que sorteaban nunhas tiras de tres números botellas de coñac e cousas así. Eu teño visto unha foto na casa de meus pais e meu irmán no palco, que o subiran alí para ser a man inocente e sacar unha rifa. Na foto, que non a din encontrado, aparecen xunto a meu irmán os que organizaran o baile aquel ano: Raúl, Manolo do Labregho e Moncho. Polo Santo Estevo tamén me acordo que viñan dous tiros. Poñíanse un en frente do outro e ti pasabas polo medio deles. Un era o Manco de Sorrizo e o outro era un home baixiño que xa morreu. Xa non me acordo do seu nome, creo que era de Loureda e vivía cerca da casa do Cubano. Sei que tiña unha filla que se casou en Lañas, que ese tamén viña a Larín polo San Roque”.

  O edificio onde tantos anos estivera a taberna e o salón derrubouse a finais dos 70 ou principios dos 80 para construir a casa que hai alí na actualidade. Ramiro Varela díxonos que esa casa “ten a mesma feitura que a vella, que eu penso que se tirouse sobre o ano 1980 para facer a nova. De feito era alí a parada do bus tamén, que agora a parada está adiante da de Lamelas. Un camión empotrárase contra a porta da entrada da taberna. Alí aínda che houbo ben accidentes Un camión matou a Pancho diante da casa. Daquela tería eu 18 anos e el debía ter 16. E alí tamén morreron dúas nenas, que eu daquela xa andaba co tractor á madeira”.

Panorámica actual do lugar onde estaba o salón

  Con estas lembranzas do antigo salón de baile do Anide despedimos este 2025. Xa vos podemos adiantar que, grazas ao apoio e colaboración do Departamento de Cultura do Concello de Arteixo, para o vindeiro ano seguiremos publicando semanalmente nestas Crónicas de Arteixo historias de cada unha das trece parroquias do municipio.

  Feliz 2026!