Hai exactamente 15 anos, tras moito tempo traballando como auténticas formiguiñas na recompilación de fotografías, investigacións, entrevistas, etc., Manuel Pazos Crespo (‘Lolo do Coque’) e Manuel Rodríguez López (‘Manolo de Queitano’), ambos veciños de Paiosaco, publicaban o libro Paiosaco en imaxes. Dos corenta aos setenta, un traballo que foi editado polo Concello da Laracha en xuño de 2011.
Os obxectivos fundamentais dos autores era rememorar como era a vida en Paiosaco e nos seus núcleos de poboación máis próximos, tecendo un fío condutor entre as xeracións antigas e modernas e formando un nexo arredor do que todas as persoas que o desexaran poideran participar, gozar e aprender.
O libro está distribuído en sete capítulos e vinte apartados. Cada un destos apartados contén as fotografías que a Lolo e a Manolo lles pareceron máis relevantes e axeitadas e comeza cunha entrevista a unha persoa de Paiosaco ou relacionada coa localidade para orientar as imaxes do respectivo apartado. “As vinte e catro persoas entrevistadas son, na realidade, as protagonistas e coautoras do libro” din os autores no prólogo da súa obra. E precisamente, unha destas vinte e catro persoas entrevistadas é Jesusa Crespo Martínez (‘Jesusa do Coque’), protagonista das Crónicas de Arteixo desta semana.
 |
| Jesusa Crespo Martínez (Foto do libro Paiosaco en Imaxes. Dos corenta aos setenta) |
Que ben fixeron teus pais
en facerte costureira,
cando chove non te mollas,
cando vai sol non te queimas.
O traballo de costureira, caracterizado pola artesanalidade, a itinerancia e un forte compoñente social e económico familiar, era un dos oficios tradicionais de Galicia que foi fundamental para o desenvolvemento da vida nas parroquias.
Estas mulleres traballaban a domicilio para a confección e mantemento da roupa e acudían ás casas particulares coa súa máquina de coser que, en numerosas ocasións, carrexaban á cabeza dun lugar a outro.
Jesusa Crespo Martínez, nacida en 1917 no lugar do Coque, parroquia de Larín, e nai de uns dos autores do libro nomeado anteriormente (Manuel Pazos Crespo) foi unha de aquelas costureiras-modistas dos tempos en branco e negro, tempos que describe na entrevista que aparece no libro Paiosaco en imaxes. Dos corenta aos setenta que transcribimos deseguido:
Jesusa, Jesusa do Coque, naceu o ano que rematou a I Guerra Mundial. Ten 93 anos e leva desde os 10 dándolle á agulla. É unha desas persoas ás que lles gusta o que fai e que o pasa ben coa súa profesión. Á súa idade pasou por moitas vicisitudes e hoxe na súa casa da rúa Barcelona da Coruña, cansouse de falar da súa profesión, tanto que se poñemos aquí todo o que nos contou danos para varios tomos.
-Empezaches a coser moi nova, segundo teño entendido, ¿cantos anos tiñas?
-Tiña 15
-¿E ata esa idade que facías?
-Pois… traballando na terra, con meus irmáns
-¿E cantos irmáns erades?
-Eramos nove
-E despois empezaches a coser…
-Mira, cando tiña 10 anos xa eu cosía coa muller dun mestre que había no Igrexario de Larín, que era de Cáceres. El chamábase D. Santos e ela Antonia; ela non tiña máquina de coser pero cortaba e cosía como quería. Eu tiña que ir pola mañá á escola porque senón o mestre non me quería alí pola tarde. D. Santos tiña un xenio doente… e sempre me dicía: “Tú escapa por la mañana para la escuela y por la tarde estás aquí siempre…” E pola tarde íamos Aurora de Caamaño, unha irmá de Otilia do Estanco e eu. Daquela tería uns 10 anos.
-Pero iso foi na escola, pero onde aprendiches a coser…
-Iso foi na Laracha onde estaba a Carnicería Zas, fronte á Panadería de Benito. Pegada á carnicería había unha vivenda na que estaban dúas irmás dun cura de Lendo, que eran asturianas. Ían todos os días á misa e cosían moi ben pero non facían máis que arranxar sotanas para os curas, camisas para os de Cacheiro e vestidos para unha nena que tiñan as de Carballido.
-Á Laracha, a esa casa ¿que ías todo o día ou só a unha hora?
-Levantábame e marchaba para A Laracha pola mañá e viña á noite. Para xantar levaba un ovo ou uns pementos para fritir e comía cunha barriña de pan que compraba na de Castiñeiras. E así, fun nove meses. Ían tamén alí Hermelinda de Ramiro, Manuela de Cacheiro e Socorro a muller de Chucho de Negreira.
-¿Deixaches de ir alí e como seguiches…?
-Despois, Teresa de Barreiro tiña unha mercería, detrás da casa dos de Benito, onde compraba broches, algún botón, fío… Teresa viña coa tenda a Peisaco os días de feira e miña nai compráballe as medias e cousas así, de paso que estaba alí sentada no posto. Un día Teresa díxolle que me tiña que levar a un sitio onde me ensinaran o corte porque coser xa sabía.
-¿E fíxolle caso túa nai?
-Díxollo a meu pai, ó chegar á casa, e o día seguinte pola mañá, luns, levoume á Coruña. Meu pai era moi bo… Chegamos a Sta. Catalina e na Viúva de Salvadores dirixírono a un lugar próximo, onde tiñan o taller dúas irmás, unha delas casada cun barbeiro rubio que había en Sta. Catalina. Alí ensináronme o corte, o que elas sabían, durante un mes escaso. Saía do Coque no coche das leiteiras, sobre as once da mañá, e chegaba ó fialato cando lle cadraba; moitas veces xa me baixaba alí e ía andando para chegar antes e aproveitar mellor as dúas horas no taller. Levaba algo de comer e terminaba ás catro; despois volvía a coller o mesmo coche e estaba na casa ás seis, ás sete… ou ás oito. A min o coche víñame moi xeitoso porque era de meu tío e gardábao no noso alpendre.
-Pasamos a escola, o taller das asturianas na Laracha e agora o corte en Sta. Catalina… ¿que vén, logo?
-Cando deixei o corte ía facer os 16 anos e faltaban dez días para a festa do Sacramento de Larín, no mes de xuño, e había que facer os traxes para estrear; a costureira xa non viña á casa e tiña que facelos eu.
Fun á feira e merquei no Sabano, un tendeiro moi bo de Carballo, nove metros de crespón a cinco pesetas o metro. O Sabano, que se chamaba Paco e era un chico moi fino, preguntoume se ía facer eu os vestidos e, cando lle dixen que si, contestoume que lle gustaría velos de feitos.
O día que os cortei estaba o xastre do Casal no mesmo cuarto, na nosa casa, facendo os traxes para meus irmáns. Ás doce da mañá xa tiña un vestido cortado polos patróns e colocado enriba dunha cama. Veu por alí miña nai e díxome: “Cortar cortáchelos pero como non os deas xuntos vaste acordar do día”. Daquela o Xastre do Casal, home moi serio, díxolle: “Vaite facer a comida que isto quen o escagallou sábeo xuntar”. Miña nai botouse escaleiras abaixo e non volveu por alí.
Á dereita da imaxe, a casa vella do Coque, lugar da parroquia de Larín no que naceu Jesusa e viviu ata que casou (Foto do libro Paiosaco en Imaxes. Dos corenta aos setenta) -Pasou a festa, os vestidos foron un éxito, leváchesllos a Paco o Sabano e despois ¿como seguiches?
-Pois ía coser polas casas.
-Cóntanos algo diso e porque zonas ías.
Fun a Pías, á Ameixeira, a Revirente, ó Igrexario de Erboedo, a San Paio… ás casas dos labradores todos onde había mozas para facerlles roupa e mozos para facerlles camisas. Por certo, xa teñen vido mozos de Cerceda a facer as camisas á casa.
-¿E como te fixeches coa primeira ferramenta, coa primeira máquina de coser?
-Cando tiña 13 anos, na do Seco…
-Como que ós 13 anos… pero, ¿non empezaches ós 15?
-Si, pero eu xa desde que ía á escola repasaba toda a roupa e botaba a peza que non botaba remendo. Pois José do Seco díxolle a miña nai que lle vendía unha máquina boa por dez pesos e que me viría ben a min. Era unha Singer Neuman e xa non se sabía cal era a súa cor. Non durou moito e houbo que tirala, pero fun comprar outra a Requesende por vinte e seis pesos de prata; era duns señores que a trouxeran de Norteamérica; estaba nova totalmente pero colgárona no fumeiro xunto a cheminea e co fume, as cinzas foi collendo porquería e, aínda que cosía ben, estaba moi recia. Cando a comprei viña comigo miña irmá Aurelia e díxenlle que a ía levar a Añón para que a limparan: tiveron que metela en gas, desarmala e limpala peza por peza. ¡Que ben cosía aquela máquina! Era unha máquina de pé e podía levala polas casas porque lle poñía o manubrio da que lle comprara a Seco.
Así que, pola mañá, levantábame e marchaba coser polas casas e, pola noite, cosía na casa os encargos que me facían.
-E como facías nos días de inverno cos días tan pequenos…
-Facía como podía. Mira, teño enebrado a agulla á luz da lúa…
-Comentábache o do inverno porque ó ser os días pequenos, ir e vir andando a sitios tan lonxe como Revirente…
En Revirente, case me quedaba sempre a durmir, pero cando ía a San Paio, non…
-Cosías á luz do gas, do candil…
-Ou dunha vela…
-E así para a casa dun labrador, ¿canto tempo ías?
-Depende da xente que houbera. Podía ser un día, dous, tres…
-Jesusa, estamos falando, máis ou menos do comezo dos anos trinta, da época da II República, cando ti tiñas menos de 20 anos, antes de comezar a Guerra. ¿Quen compraba as telas e onde?
-Nesa época comprábase todo en Peisaco, non se viña á Coruña. As telas comprábanas as clientas na feira e medíase case todo por varas, que se usaba, daquela, máis co metro. Tamén se compraban moitos retales na feira…
-Todo iso, tamén os retales, vendíanse nos cubertos, ¿non?
-Non, os retales non se vendían nos cubertos. Estaban por onde se vendían os ovos.
-Ben, ¿e canto tempo fuches polas casas?
-Sete anos ou oito, desde os 16 ata os 24 anos. Cando empezou a Guerra ía polas casas e durante a Guerra tamén fun. Cando acabou en abril, morreu meu irmán Perfecto, e daquela xa eu tiña o taller na casa e cada vez ía menos polas casas.
-¿Cando ías á feira que comprabas?
-Sobre todo fío, botóns, cinturilla… todas aquelas cousas que precisaba para traballar. De vez en cando tamén compraba telas ou acompañaba a clientas para compralas. Pero eu na feira ou cando ía a algún sitio fixábame sobre todo na roupa que levaban as demais.
-Falemos de cartos. Cando ías polas casas como cobrabas, ¿por peza ou por día?
-Empecei cobrando unha peseta a mantido. Por certo, dábanche case mellor de comer os máis pobres cos máis ricos. Gardo un moi bo recordo de cando ía á casa de Dorinda do Zoqueiro do Areal.
Nalgún sitio tiñas que botarlle moito valor para comer. Estoume acordando dalgún sitio onde tiñas que comer a broa sen peneirar e o leite todo cheo de muxicas nunha cunca máis negra por dentro e por fóra ca un tizón. En fin, eran outros tempos…
-Xa establecida co taller no Coque para ti a feira de Peisaco víñache de marabilla porque, ademais de abastecerte de material para coser, aproveitaban as clientas para verte.
-Mira, o día da feira, viñan as clientas de máis lonxe de todos os sitios. Viñan nunhas bestas grandes e bonitas desde Lendo, Baldaio, Soandres… As máis ricas viñan nas bestas e as demais viñan andando. O día da feira viñan buscar a roupa, ou probar, ou elexir ou encargar calquera cousa porque, co paso do tempo, xa me encargaban a min as telas… e houbo un momento que eu xa case non ía á feira.
-Ben, vaiamos recapitulando un pouco Jesusa. Acabou a Guerra, puxeches o taller na casa vella de teus pais, no Coque, mercaches a túa primeira máquina nova de coser Alfa, de moble, no 1944, casaches con Ricardo no 1945, despois de botar con el os primeiros bailes aló polo 1934 no salón dos do Rei, onde viven hoxe Maruja e máis Pepe, despois viviches algún tempo, pouco, na casa de Verino, xunto á de Che de Otero para terminar facendo a casiña do Coque á que fuches vivir no ano 1951.
Panorámica actual da casa do Coque á que foi vivir Jesusa en 1951 coa súa familia Estiveches no Coque ata o ano 1969 que te trasladaches a vivir á Coruña. Cóntame algo da vida no Coque, ¿cantas rapazas tiñas no taller?
-Chegou a haber cerca de vinte. Viñan desde Erboedo, Barrañán, Golmar, Sorrizo, Lañas, Estramil, Centulle, Coiro… Unhas ían comer á casa, outras traían a comida e comían alí… Pero eu rapazas aprendendo a coser e axudándome xa as tiven antes. Cando ía polas casas houbo momentos que levaba comigo dúas ou tres aprendizas. Despois, cando vin para A Coruña no 69, tiña menos xente traballando pero tiña moi boas clientas como sempre. Sempre tiven moi boas clientas.
Foto tomada no Coque en 1957. De esquerda á dereita: Luisa da Pedra, Nilda de Golmar, Florinda de Pardo, Mercedes de Castro, a nosa protagonista Jesusa do Coque, Francisca de Sorrizo, Argentina da Barreira e Francisca de Erboedo ((Foto do libro Paiosaco en Imaxes. Dos corenta aos setenta) -¿Cal foi a prenda máis rara que tiveches que facer?
-En realidade nunca tiven que facer prendas raras. Algunha curiosa como a que lle fixen ó tío Chuco de Milio da Barreira: unhas cirolas de estopa que había que coselas á man…
Despois todas as pezas ían polo meu gusto e polo das clientas. Pero hai algunhas que non se me esquecerán nunca. Acórdome de que polo Santiago, faltando poucos días, veu Pilar, a muller de Santiago de Cacheiro, que lle tiña que facer roupa para ir a celebrar o santo do home a Santiago. Levábase o estilo Gilda e ela era alta… Era roupa así por aquí (e Jesusa sinala coa súa man na pantorrilla), moi apertada na cintura e con moito voo por abaixo, de capa doble. Con aquel tipo, alta, delgada… eu pensaba: “Ui, miña madre querida!”. Mandoume que lle comprara un traxe de vestido e chaquetón. Compreille traxe negro, vestido negro e aquela tela que era unha gamuza preciosa…
¡Que gusto daba traballar naquelas telas! Fíxenlle o chaquetón así por aquí… vamos, semicapa e o vestido de faia negro, brillaba, sacaba brillos… era preciosa. O voó do vestido medía 8 metros polo dobladillo; púxenlle un piquillo de puntilla branca todo por abaixo todo arredor.
Marcharon para Santiago e ó outro día cando chegaron e antes de ir á casa viñeron xunto a min e viñéronme felicitar porque a súa roupa servira de modelo en Santiago.
-Tamén supoño que pasarías algún apuro moi forte… pasarías algunha noite sen durmir, ¿non?
-Ui… pasei semanas enteiras sen durmir. Tiña unha butaca de mimbre e cando tiña moito sono recostábame un pouco ca cabeza cara atrás, quedábame un anaco trasposta e volvía a traballar outra vez… Pero a min gustábame moito o que facía, disfrutaba e aínda disfruto hoxe. O que pasa é que este frío non me deixa ter axilidade nas mans.
Mira, a min ensináronme o corte pero eu non estaba contenta con ese corte porque había que facer moitas probas e eu pensaba que iso se podía mellorar. Collín unha noite os patróns de papel e unha sábana vella e milímetro a milímetro e centímetro a centímetro botei a noite enteira facendo uns patróns cos que non tivera que probar máis que unha vez para non molestar tanto ás clientas, que por certo se estrañaban moito ó ver que con unha proba era dabondo.
E temos que cortar porque Jesusa é capaz de seguir falando sen ir á cama ata mañá e non deixa sitio no libro para ninguén máis. A min non me estraña: 93 anos dan para moito.
Moitas grazas, Jesusa1.
Uns meses despois desta entrevista, o 29 de abril de 2012, Jesusa Crespo Martínez, a modista do Coque, que xa levaba anos viúva de Ricardo Pazos Verdía (tío de Manolo, o da Discoteca Pazos da Laracha) finaba aos 94 anos de idade. Sirva esta pequena homenaxe para honrar á súa memoria e a de todas mulleres que se dedicaron a aquela profesión coa dificultade dos tempos que lles tocou vivir!
________________________________________
1 Vid. Manuel Rodríguez López & Manuel Pazos Crespo (2011): Paiosaco en Imaxes; dos corenta aos setenta, Concello da Laracha; pp. 345 a 350.
O traballo da madeira é unha das actividades da industria humana máis antigas que existe, polo cal en cada cultura e rexións do planeta atoparemos diferentes xeitos e ferramentas para traballar este material.
Os antigos carpinteiros non dispoñían de ferramentas mecánicas como as actuais. Limitábanse ás ferramentas clásicas que, metidas nun caixón de madeira (poucos tiñan taller propio) desprazábanse polas aldeas para reparar ou fabricar (na maioría dos casos con madeira de castiñeiro, nogueira ou carballo) todo tipo de apeiros de labranza: carros, grades, arados, caínzos, hórreos de madeira, fiestras, portas e os diferentes mobles domésticos.
A madeira serrábase cunha serra especial que máis tarde foi sustituída pola serra portuguesa.
Hai distintas especialidades coma o carpinteiro de ribeira (o que constrúe embarcacións), carpinteiro de taller, o torneiro, o rodeiro, o fragueiro, carpinteiro de armar, o cubeiro, o xugueiro, etc.
FONTES:
-Modesto García Quintáns
-Departamento Normalización Lingüistica Concello de Arteixo
AFIADOR
Non é doado determinar en que momento aparece o oficio de afiador. Para uns naceu en Francia ou en Italia e para outros en Ourense, por terras de Nogueira de Ramuín, Maceda, Pereiro de Aguiar, Esgos, Parada do Sil, Castro Caldelas a Paderne de Allariz, que tiñan sona de dar bos afiadores. Mais ao parecer, a procedencia definitiva queda en Nogueira de Ramuín.
Seica a roda de afiar inventouna un tal Tío Xan, ferreiro e capador que vivía en Liñares, na Serra Corredoira, frente ao Miño. O pobo daría as mellores rodas de afiador, que eran de madeira de nogueira e abofé que ben resistentes. Hai unha lenda que di que o Tío Xan repousa no fondo do Miño, nun lugar onde o levou a enchente cando cruzaba as augas nunha pequena embarcación desde Barras de Miño a Santa María de Melia. Dende entón, aquel lugar chámase o Remuíño do Afiador.
Os afiadores de Ourense falaban unha lingua propia: o barallete. Á roda de afiar chamábanlle tola; Galiza era, Galleira; Castela: Ancha; Asturias: Berria; Portugal: Biqueque; América: Moreira; o viño: mouga; o ouro: vibelo; os cartos: zuros; a boca: garlea; os casados: apicholados; o can: doca; o burro: fandino; coche: chian; tren: caurel; ollos: mireus; carne: arguia; traxe: fiaña; baile: caxoteo; cura: caxiga...
Dos afiadores que pasaban pola nosa zona, poucos viñan coa roda. Era moi incómoda de levar, sobre todo no inverno pola lama, os carreiros e os pasadoiros. Algúns viñan en bicicleta e o taller levábano nun caixón de madeira, que tamén lles servía para sentarse mentres facían as reparacións. Nese caixón levaban martelo, alicates, zafra (ferro cun espicho de tax ou sufrideira), remaches, subelas, arume, masilla...e tamén levaban varillas de paraugas usadas de reposto. Home de longo andar e de peregrinaxe eterno, eso sí, respetando fielmente o ámbito territorial no que cada un desenrolaba a súa actividade, o afiador chegaba aos lugares facendo soar, cunha extraña e sinfónica escala musica, o seu chiflo para que os parroquianos que necesitaban dos seus servicios souperan da súa presencia. Aparte de afiar os coitelos e outras ferramentas, amañaban case de todo: paraugas (aínda non chegaran os chinos), potas furadas, cuncas e pratos de louza...cunha subela furaban a peza rota, poñíanlle grampas de arame e dábanlle masilla.
A vida dos afiadores sería levada ao teatro por Alvaro de las Casas na obra Pancho de Rábade. Tamén Serafín Gómez Pato escribiu un completo Romance do afiador namorado. Victoria Armesto, Alvarez Blázquez, Cabanillas...axudaron a espallar a obra e a historia desta "especie en extinción". Mais a verdadeira historia destos desaparecidos ambulantes galegos, e a súa odisea internacional, aínda está por escribir.
FONTES:
- A cultura tradicional galega desaparecida. Antonio Rodriguez Cabanas.
- El afilador. Oficio gallego. Juan Ramón Díaz (La voz de Galicia 14 decembro 1971)
-Fotos: Revista Raigame nº 6 (maio de 1998) e Ourense no tempo.
OS TEMPOS DOS CAPADORES
Tamén había capadores que ofrecían os seus servicios noutras feiras como a de Carballo. Hipólito da Costa era un deles, un Hipólito sobre o que o amigo Ramón M. Vilar Landeira escribiría o seguinte artigo, publicado en La Voz de Galicia do 14 de agosto de 2004 baixo o título Un capador reconvertido:
"Hipólito da Costa conxugou durante case cinco décadas o seu oficio labrego coa nobre profesión de capador. Da arte que tiña para deixar sen armas reproductoras aos porcos da bisbarra poden dar testemuña numerosas casas de labranza bergantiñáns nas que deu boa mostra do seu probado pulso coa coitela. Despois da Guerra Civil aprendeu o choio cun afamado profesional de Coristanco que lle mostrou a un Hipólito case imberbe todos os segredos. Sacáballe os milindreques aos cochos sen o risco das tan temidas infeccións posteriores. Aquel vello capador confesoulle que a mellor maneira de afastar os perigos postoperatorios era botarlle pola zona aberta do animal unhas boas doses de caña branca do Ribeiro, mesturada días antes con labazas e mexacáns dos que medran nos camiños. Dito e feito, nos corenta e oito anos de profesión só lle morrera un marrán nunha casa de Entrecruces e Hipólito sempre sostivo que desconfiaba que aquel pobre rancho entregara coa fame. Coa chegada dos oitenta, a competencia dos veterinarios e doutros capadores fixo que os apuros de traballo do Hipólito foran a menos. Por boca dun farmacéutico soubo que existía unha práctica chamada vasectomía e que había homes que se operaban para non teren máis fillos. O Hipólito pensou que había que renovarse e incluso falou cun concelleiro de Carballo co que tiña bo trato. O edil convenceu ao Hipólito que non había maneira de convalidar a longa experiencia cos porcos e poder entrar logo no novo negocio das vasectomías. Hipólito nunca comprendeu que non se contara coa súa dilatada experiencia. Na reconversión industrial non entrou o gremio dos capadores".
Ramato xa cunhas coplas que deixou o oficio de capador:
Metéronme na escullera,
foi a miña salvación,
aprendín a capar porcos
e salvei a situación.
O oficio de capar
caeume ben na man,
capo os porcos pola noite
e morren pola mañán.
FONTES:
-Modesto García Quintáns
AS PERCEBEIRAS DE RAÑOBRE
¿Quen non se lembra daquelas mulleres cun paxe de peixe ou marisco na cabeza? ¿Ou daquelas outras que camiñaban ao chou ofrecendo, a voces, as capturas mariñas polas portas de establecementos hostaleiros e casas?
Con aqueles andares prestos, pericia e vigor para manter o equilibrio, durante xeracións as mulleres transportaron sobre a cabeza todo tipo de productos (carbón para os barcos de vapor, sal para as fábricas de salgadura, etc) e a min, de cativo, moito me chamaba a atención ver como á señora Palmira de Bastón era quen de manter o equilibrio cun xerro panzudo de cinco ou dez litros de leite sobre a súa cabeza!
Tampouco deixaba de sorprenderme ver a diario, cando aínda non existían as lavadoras, a Viruca do Xastre vir do lavadoiro cun enorme barreño cheo de roupa enriba da súa cabeza cun continuo movemento que, máis ben, parecía unha misteriosa danza permanente, os mesmos andares prestos que tamén facían un grupo de mulleres que de cando en vez viñan a mariscar ás pedras do Aguillón. Co paso do tempo souben que aquelas mulleres eran as percebeiras de Rañobre, mulleres loitadoras que aparte de sacar adiante a familia e a casa enteira, atender as leiras e os animais, aínda tiñan tempo para ir ao mar.
O mundo do mar case sempre foi un ámbito de homes de mans salgadas, mais un momentiño: o mar tamén ten mulleres. Por suposto que as ten e, no caso de Rañobre, durante un feixe de anos o mar foi cousa daquelas posuidoras da fortaleza dos cons e cantís que os peores golpes de mar non son quen de erosionar.
Xurxo Souto cóntanos nos seus "Contos da Coruña" que hai oitenta ou noventa anos... "en Fisterra ninguén quería o percebe; non había xeito de transportalo á cidade e utilizábano como esterco na terra. Na Coruña sempre houbo ricos. Polo tanto sempre houbo quen mollase as canelas polo percebe".
As percebeiras de Rañobre eran das que mollaban as canelas a diario para axudar na economía familiar. Eran mulleres coa habelencia e a sabedoría que lles daba a experiencia e a intelixencia natural, mulleres que xa antes da Guerra Civil andaban polas pedras do litoral de Rañobre, hoxe sepultado polo cemento do Porto de Punta Langosteira, escudriñando coa rapa os penedos na procura dos percebes para "os señoritos da Coruña". Lola de Balbina, Carme "a Casarea", Amelia de Mercedes, Carme de Xela, Estrella do Pesco, as do Pápalo, a Genia, a Jaxarta, Lolecha...foron das primeiras en andar pola ribeira, unhas percebeiras pioneiras ás que lles tocou vivir unha vida dura, mais que serían quen de encarala con valentía naqueles duros anos da súa infancia e xuventude.
Beatriz Vilar, neta de Lolecha (falecida recentemente con 93 anos) contoume que a súa avoa, ao igual que a maioría das percebeiras de Rañobre, non sabía nadar e que, entre outros lugares, vendía os percebes no Papagaio da Coruña, unha Lolecha que despois da venda do marisco dábase o premio de comprarse un xeado, iso sí, moi de vez en cando porque naquela hora os cartos facían moita, moita falta!
 |
| De esquerda a dereita, cubos e rapas incluídas, Manola do Lomaio, Lolecha, Lola do Lomaio, Fina do Lomaio e Carme do Rei (Imaxe de Fina do Lomaio) |
Esa xeración de pioneiras daríalle paso a mulleres como Blandina de Lola de Balbina, Carme de Francisco do Calaso, Lola de Amparo, "as Lixeiras", "as Lemaias", "as de Laradas", Carme a do Coutelán, María de Pepita...percebeiras que polo que recorda Blandina, a filla de Lola de Balbina nada en Rañobre en 1933, tamén lles tocara vivir unha vida ..."de moita exclavitude de nuestro señor". Blandina, con 7 ou 8 anos, xa ía á marea con súa nai Balbina, que aos trinta e poucos anos quedara viúva e con tres fillos. "Ao morrer meu pai Manuel, non quedaba outra, había que gañar o cartiño como fora. Ía ao mar con miña nai e despois acompañábaa a Coruña a vender os percebes. Ás veces, se xuntabamos a marea de dous días, poñíamolos en auga doce para que incharan e tiveran mellor apariencia. Sempre ía con nós Carme "a Casarea", que foi quen me ensinou a vendelos. Saíamos cedo de Rañobre a pé cara o camiño da Rega. Os percebes chorreaban por nós e a chegar a Pastoriza ou a Meicende xa estabamos coa roupa enchoupada. Na Coruña, con vergonza ou sen ela, berrabamos "quen quere percebes", "quen quere percebes" por Santa Catalina, pola rúa dos Olmos, da Torre, pola Praza de Lugo, pola praza vella (San Agustín), polo Muro...sempre había quen comprara e naqueles tempos vendíamos o quilo a 3 ou 5 pesetas".
As percebeiras de Rañobre da xeración de Blandina casaron...e tiveron fillas, mulleres que ata os anos oitenta seguirían mariscando pola zona que hoxe ocupa o cemento do mal chamado Porto Exterior, que foi quen sepultou aquel mundo fecundo de pedras percebeiras nos que cada día traballaban as protagonistas desta historia. Hoxe, se damos un paseo pola Praia de Sabón e atravesamos pola ponte de madeira que hai na desembocadura das augas do encoro do Roxedoiro (antes da construcción do Polígono aquí morrían as augas do Río Seixedo), imos dar á Constanza, unha zona na cal se formou un areal en consecuencia das mudanzas das correntes que houbo, por causa das obras en Punta Langosteira. Euxenio Carré recolle en "Geografía del Reino de Galicia" a orixe deste topónimo e dí: "en las playas inmediatas se dice hay la llamada Pena da Constanza, que debió este nombre a que allí embarcaba y desembarcaba doña Constanza das Mariñas". Pois ben, xusto despois da Constanza, donde empeza o contradique do porto, estaban O Pozo dos Cans (na entrada da Bocatoma), Os Pelouros, As Galiñas, O Cabalo, O Pozote (formaba unha enseada cativa onde abundaban as nécoras e os camaróns), O Pontal da Ribeira, O Plato, A Madoira, A Ponta da Sartaña, Os Pasos de diante da Sartaña, A Sartaña, Os Ceixos, O Cu Cagado (hai fontes que indican que era O Cun), A Ponta da Trabe, O Vapor, As Eixadas, O Ollol (algunhas persoas chamábanlle O Llol), O pé do Muiño e A Besta, que era a zona aproximada por onde se dividían as parroquias de Oseiro e Suevos, O Xancán, os illotes da Travesa e A Percebeira, O Canal do Lobo, Os Cambóns, As Negras, As Lobas, A Furna das Corveiras, A Furna do Ruibo, o Cabo Cociñadoiro (do Cociñadoiro ao Canal do Lobo, o litoral facía unha enseada, que se chamaba A Becha), A Punta de Muros, A Poza, A Altiña, A Punta dos Corvos, A Punta do Asno e por último A Furna do Asno, lugares todos eles que xa son historia e que era donde se gañaban o pan as percebeiras de Rañobre.
 |
| Varias percebeiras de Rañobre nos anos 70 en plena faena (Imaxe de Fina do Lomaio) |
 |
| Escultura dedicada ás leiteiras |
Este traballo da leiteira arteixá manterase na posguerra como lembran as meicendesas veteranas: «Na Praza de Pontevedra, esquina coa rúa Juan Flórez, estaba o garaxe de La Superiora, empresa de Benito, que tiña autobuses tipo paloma, é dicir, estreitos, aínda que tamén estaba O Benito, un modelo máis ancho, coma os de agora. A Superiora saía ás 8.45 de Loureda, da praza preto da igrexa de Santa María: alí xa case completábase o bus coas mulleres que colleran o leite, ben cediño, polo Igrexario diante, enchendo os seiróns colgados das súas bestas. Logo, deixaban estes seiróns coas respectivas bestas na Barreira, onde a escola vella, transvasando o líquido aos xerros, e tomando o coche de liña. Tamén apañaban queiroas e pinas para queimar os porcos e para os fornos das bilbaínas (cociñas de ferro). La Superiora cruzaba o Val de Loureda, logo Ervedín, O Foxo, a Ponte do Ba, A Baiuca (na Casa de Toribio) e o Alto de Arteixo.
 |
| Antonio García "O Cubano", na "Superiora" |
Detíñase axiña en O Barreiro, á esquerda do cal, detrás dos Montillos, estaba a canteira das Barranqueiras, onde levantaban a pedra para morrillo das estradas. Chegaba xa La Superiora ás Eiras de Meicende, que era a Meicende tradicional que coñecera Pondal: «Garrida canto breve, / batida decote / do seco e frío nordeste». Proseguía polas Casas Novas -construídas por mor da Refinería de Bens- e a rentes da canteira das Barrouqueiras de San Xosé, inzadas agora alí as antorchas da devandita industria. Despois, San Xosé, A Moura, A Fontenova -outro chafariz do Camiño Real- e A Silva.
 |
| O "Benito" na Coruña. O chófer é Antonio "O Cubano" e o do leite, Palleiro |
Ningún comentario:
Publicar un comentario