luns, 25 de maio de 2015
venres, 22 de maio de 2015
ORIXE DAS FESTAS NA HONRA DO ESPÍRITU SANTO EN UXES
As testemuñas históricas existentes na parroquia de Morás só fan referencia á capela de Uxes no referente ao lugar onde se atopa, as súas dimensións e a data da súa construcción: século XIX. Dende entón ata agora, tanto o seu pasado coma a orixe das festas na honra do Espíritu Santo só sobreviven nas faladurías e nas lembranzas da xente, nas verbas que transmitiron os avós aos seus netos e netas de Uxes e dos arredores, netos e netas que hoxe teñen máis de setenta primaveras.
As lembranzas comezan cando a cantidade de automóbiles aínda non xustificaba o asfalto das estradas, e os pobos estaban cheos de corredoiras polas que pasaban as vacas. Nun deses lugares, no chamado "camiño das montañesas", nunha zona entre Orro e a Zapateira -en dirección a Meirama- existiu unha capela dedicada ao Espíritu Santo, da que só se atopan unhas pedras hoxe en día.
A imaxe desa capela levaríase a Uxes, onde ata ese intre San Bartolomé era o santo do lugar. Ocorrera que a imaxe do dito santo levárona ou roubárona e, no seu lugar, foi posta a do Espíritu Santo. Sobre da viaxe ata Uxes di unha lenda que, cando pararon para repousar nunha fonte, a súa auga fíxolles coller azos para proseguir, fonte que sería bautizada como a do Espíritu Santo.
Case dende os primeiros anos comezou a facerse unha romaría na Pascua de Pentecostés, celebración que duraba todo o día do luns e na que as mañáns dedicábanse á misa, as tardes á comida e á merenda e, as noites á festa. A xente viña de sitios coma Meirama, Cerceda, Boedo, A Coruña e, por suposto, do Concello de Arteixo. Entón o normal era andar e, coa chegada do tren, aumentaría o número de persoas que se achegaban a Uxes a cantar e bailar, e algúns din que a buscar pelexa pois, parece ser, que polas noites había algunhas liortas.
Nos anos 30 e 40 a romaría seguíu coa súa boa marcha, mais na década dos 60 baixaría o número de afluencia. As datas da festa trocáronse para a fin de semana e a romaría comezou a morrer como tal, manténdose a verbena e, por suposto, a misa de honra. Din que a culpa foi do cura da parroquia das Encrobas, en Meirama, porque alí tamén puxeron unha imaxe do Santo e quedaba máis preto para moita xente.
A finais dos 60 tentouse recuperar a tradición dos primeiros anos mais non chamou a atención da xente. Diversas comisión seguiron coas festas e, posteriormente, a Asociación de Veciños sería a encargada de organizala. Aló, no tempo, ficaron os vellos costumes coma ficaron as grandes extensións de campos (algúns deles -como o que aparece no artigo da Voz de novembro de 1925- eran propiedade da familia Rivera, os donos da Estrella Galicia). Mais aínda queda xente para lembrarnos como eran as cousas, ou as dúas imaxes que se conservan na capela: a máis nova, mercada no seu momento, e a orixinal, con Xesús sostendo na man esquerda unha cruz e coa man dereita alzada, coa pomba que simboliza ao Espíritu Santo enriba da súa cabeza...o recordo do pobo é o recordo da honra dunha festa. A festa mudou pero mantense viva.
(relato publicado no Boletín Informativo Municipal por Santiago Sande Mañana)
martes, 19 de maio de 2015
O PRIMEIRO DOCUMENTO OFICIAL DO CONCELLO DE ARTEIXO
A falla de estudios históricos sobre o Concello de Arteixo é case total. Aínda que existen referencias sobre o tema é necesario facer estudios sistemáticos, ou parciais, sobre diversos aspectos históricos pois o esplendorosos pasado do noso concello abofé que merece, neste sentido, unha revisión a fondo.
Unha fonte primordial para a realización de estudios históricos é a documentación custodiada no Arquivo Municipal, que ofrece posibilidades inmensas para investigar a nosa historia. Entre esa documentación, descrita a través do inventario no que se recollen as diferentes series, atópase o primeiro documento escrito dende o Concello, unha acta de Pleno de 1837.
Como concello constitucional, o de Arteixo aparece creado a partires de comezos do século XIX e, como apunta Fariña Jamardo na súa obra "Os Concellos Galegos", Arteixo aparece nomeado na relación. Entón había seis concellos no partido xudicial da Coruña e Arteixo era o cuarto en importancia.
O noso bibliotecario municipal, José Luis Alonso Torreiro, afirma que o que si se coñece de forma definitiva é que o Concello de Arteixo, como termo municipal actual, data da modificación definitiva feita pola Deputación en 1836, publicada no Diario Oficial da Provincia (número 140) dese mesmo ano, no mes de xuño. O número de parroquias e o seu nome é o mesmo que hoxe.
Primordial para o coñecemento da vida municipal son as actas dos plenos, que as podemos consultar no Arquivo Municipal dende o ano 1837.
O 12 de xaneiro de 1837 recóllese a primeira acta escrita que consta, ademais dun preámbulo escrito posteriormente (o 25 do mesmo mes), no que se explican os deberes do Concello e as competencias que ten o Goberno Municipal.
A corporación nese momento está formada polo alcalde-presidente, Juan Antonio de Souto (nado no lugar de Figueiroa en 1780); o 2º alcalde Francisco Paulos; oito rexedores: 1º Manuel Naya, 2º José González, 3º Juan de la Fuente, 4º Juan de Naya, 5º José Ramos, 6º Pedro Felipez, 7º José Méndez e 8º Silbestre Martínez; dous procuradores síndicos: 1º Ventura Pan (irmán de Antón Pan, o padriño de Murguía e devanceiro do que escribe) e 2º Manuel Loureyro; e un alguacil. Na primeira sesión acórdase dar lectura aos boletíns da provincia, que se reciben dous días á semana, e realizar os Plenos os domingos entre as 9 e as 10 da mañá.
No preámbulo do que falábamos anteriormente, aparecen unha serie de normativas e as competencias municipais según as leis da monarquía. Practicamente aparecen as competencias que teñen hoxe os concellos como policía urbán, administración de caudais públicos, repartimento e recadación de impostos, cuidado de escolas primarias, de hospitais e establecementos de beneficiencia, cuidado e construccións de camiños, promoción do agro, industria e comercio..., o alcalde ten, nestes momentos, a facultade de administrar xuicios verbais, unha especie de xuíz de paz actual. Neste sentido a normativa dicía que o alcalde debe "...hacer que las partes se transijan y no se desgasten".
FONTES:
-"O primeiro documento oficial do Concello de Arteixo", artigo publicado polo bibliotecario municipal J. Luis Alonso, no Boletín Informativo Municipal.
-"Manuel Murguía e Arteixo". Henrique Rabuñal (coordenador). Espiral Maior, 2000.
-"Os alcaldes de Arteixo". M. Blanco
Unha fonte primordial para a realización de estudios históricos é a documentación custodiada no Arquivo Municipal, que ofrece posibilidades inmensas para investigar a nosa historia. Entre esa documentación, descrita a través do inventario no que se recollen as diferentes series, atópase o primeiro documento escrito dende o Concello, unha acta de Pleno de 1837.
Como concello constitucional, o de Arteixo aparece creado a partires de comezos do século XIX e, como apunta Fariña Jamardo na súa obra "Os Concellos Galegos", Arteixo aparece nomeado na relación. Entón había seis concellos no partido xudicial da Coruña e Arteixo era o cuarto en importancia.
O noso bibliotecario municipal, José Luis Alonso Torreiro, afirma que o que si se coñece de forma definitiva é que o Concello de Arteixo, como termo municipal actual, data da modificación definitiva feita pola Deputación en 1836, publicada no Diario Oficial da Provincia (número 140) dese mesmo ano, no mes de xuño. O número de parroquias e o seu nome é o mesmo que hoxe.
Primordial para o coñecemento da vida municipal son as actas dos plenos, que as podemos consultar no Arquivo Municipal dende o ano 1837.
O 12 de xaneiro de 1837 recóllese a primeira acta escrita que consta, ademais dun preámbulo escrito posteriormente (o 25 do mesmo mes), no que se explican os deberes do Concello e as competencias que ten o Goberno Municipal.
A corporación nese momento está formada polo alcalde-presidente, Juan Antonio de Souto (nado no lugar de Figueiroa en 1780); o 2º alcalde Francisco Paulos; oito rexedores: 1º Manuel Naya, 2º José González, 3º Juan de la Fuente, 4º Juan de Naya, 5º José Ramos, 6º Pedro Felipez, 7º José Méndez e 8º Silbestre Martínez; dous procuradores síndicos: 1º Ventura Pan (irmán de Antón Pan, o padriño de Murguía e devanceiro do que escribe) e 2º Manuel Loureyro; e un alguacil. Na primeira sesión acórdase dar lectura aos boletíns da provincia, que se reciben dous días á semana, e realizar os Plenos os domingos entre as 9 e as 10 da mañá.
No preámbulo do que falábamos anteriormente, aparecen unha serie de normativas e as competencias municipais según as leis da monarquía. Practicamente aparecen as competencias que teñen hoxe os concellos como policía urbán, administración de caudais públicos, repartimento e recadación de impostos, cuidado de escolas primarias, de hospitais e establecementos de beneficiencia, cuidado e construccións de camiños, promoción do agro, industria e comercio..., o alcalde ten, nestes momentos, a facultade de administrar xuicios verbais, unha especie de xuíz de paz actual. Neste sentido a normativa dicía que o alcalde debe "...hacer que las partes se transijan y no se desgasten".
FONTES:
-"O primeiro documento oficial do Concello de Arteixo", artigo publicado polo bibliotecario municipal J. Luis Alonso, no Boletín Informativo Municipal.
-"Manuel Murguía e Arteixo". Henrique Rabuñal (coordenador). Espiral Maior, 2000.
-"Os alcaldes de Arteixo". M. Blanco
domingo, 10 de maio de 2015
mércores, 6 de maio de 2015
O FORNO DO PAN
"Onde hai pan sempre hai fartura"
O forno era o elemento principal das vivendas dos nosos devanceiros xa que del dependía a elaboración do pan para o sustento da familia. Consistía nun pequeno recinto pechado en forma de capela, construído con lousas de pedras coñecidas como hucheiras, e que remataba en forma de cúpula. O piso forrado de lousas era o sollo e a porta, de forma rectangular cun saínte en forma de mesa, chamábase tendal. Debaixo do forno había un espazo aberto, a fornalleira, que era donde se almacenaba a borralla. Todo iso quedaba rematado pola parte externa da vivenda cun muro circular forrado de barro e cuberto con lousas planas coñecidas como capoeiras. Na maioría dos casos a porta do forno daba á cociña, mais tamén había casos nos que o forno estaba no exterior da vivenda.
Restos dun forno exterior nunha casa do Rañal (Arteixo)
Para quentar o forno empregábase madeira de breixo, xesta, toxo...e durante a preparación do lume, e a fin de que se quentasen uniformemente as lousas, utilizábase un varal bastante longo chamado barriscadoiro. Logo, metíase leña ata acadar a temperatura desexada para enfornar, que era cando as pedras interiores pasaban dunha cor negra a amosar unhas manchas branquiñas (os frades). Unha vez quente, limpiábase o interior da cámara, primeiro co rodo, que era unha peza semicircular de forma triangular cun mango longo e, de seguido barríase cunha escoba de xesta chamada barredoira.
Preparada a masa para facer o pan, facíanse tres cruces sobre ela mentres se dicía:
Por San Mamede que levede
Que San Xoan faga de ti bo pan
E Santa Mariña boa fariña
A continuación realizábase o enfornado. Antigamente, mentres se introducía a masa, bendicíase esta varias veces coa pá mentres se rezaba unha oración tal como:
Medre o pan no forno
e a gracia de Deus no mundo todo
para ricos e pobres
e pros labradores
e morran os malfeitores
coa gracia de Deus
e da Virxe María
un Painoso
e un Avemaría
Despois pechábase a porta para a coción, sellándoa con barro ou cunha pasta de auga e bosta, a mesma pasta que, curiosamente, tanto nos chama a atención cando lla vemos elaborar ás tribus africanas nos programas que emite La 2 (se cadra pola nosa desmemoria).
Algunhas das ferramentas que se utilizaban no forno eran a galla, a forcada, a basoira de xestas, o rodo, o barredoiro, a pá de ferro, a pá de madeira...
Ferramentas auxiliares do forno
FONTES:
-A cultura tradicional galega desaparecida. Antonio Rodriguez Cabanas
-Columba, Revista Cultural nº 14
-El Ayuntamiento de Dumbría; historia, tradiciones y costumbres. Modesto García Quintáns
O forno era o elemento principal das vivendas dos nosos devanceiros xa que del dependía a elaboración do pan para o sustento da familia. Consistía nun pequeno recinto pechado en forma de capela, construído con lousas de pedras coñecidas como hucheiras, e que remataba en forma de cúpula. O piso forrado de lousas era o sollo e a porta, de forma rectangular cun saínte en forma de mesa, chamábase tendal. Debaixo do forno había un espazo aberto, a fornalleira, que era donde se almacenaba a borralla. Todo iso quedaba rematado pola parte externa da vivenda cun muro circular forrado de barro e cuberto con lousas planas coñecidas como capoeiras. Na maioría dos casos a porta do forno daba á cociña, mais tamén había casos nos que o forno estaba no exterior da vivenda.
Para quentar o forno empregábase madeira de breixo, xesta, toxo...e durante a preparación do lume, e a fin de que se quentasen uniformemente as lousas, utilizábase un varal bastante longo chamado barriscadoiro. Logo, metíase leña ata acadar a temperatura desexada para enfornar, que era cando as pedras interiores pasaban dunha cor negra a amosar unhas manchas branquiñas (os frades). Unha vez quente, limpiábase o interior da cámara, primeiro co rodo, que era unha peza semicircular de forma triangular cun mango longo e, de seguido barríase cunha escoba de xesta chamada barredoira.
Preparada a masa para facer o pan, facíanse tres cruces sobre ela mentres se dicía:
Por San Mamede que levede
Que San Xoan faga de ti bo pan
E Santa Mariña boa fariña
A continuación realizábase o enfornado. Antigamente, mentres se introducía a masa, bendicíase esta varias veces coa pá mentres se rezaba unha oración tal como:
Medre o pan no forno
e a gracia de Deus no mundo todo
para ricos e pobres
e pros labradores
e morran os malfeitores
coa gracia de Deus
e da Virxe María
un Painoso
e un Avemaría
Despois pechábase a porta para a coción, sellándoa con barro ou cunha pasta de auga e bosta, a mesma pasta que, curiosamente, tanto nos chama a atención cando lla vemos elaborar ás tribus africanas nos programas que emite La 2 (se cadra pola nosa desmemoria).
Algunhas das ferramentas que se utilizaban no forno eran a galla, a forcada, a basoira de xestas, o rodo, o barredoiro, a pá de ferro, a pá de madeira...
FONTES:
-A cultura tradicional galega desaparecida. Antonio Rodriguez Cabanas
-Columba, Revista Cultural nº 14
-El Ayuntamiento de Dumbría; historia, tradiciones y costumbres. Modesto García Quintáns
venres, 1 de maio de 2015
mércores, 29 de abril de 2015
CRONICAS DE ARTEIXO: DEPORTES
I TRIAL DE ARTEIXO (28.10.1973)
Falar do mundo do motor en Arteixo é meterse na cociña dos amigos do Club Autocross, que levan máis de tres décadas (primeiro no circuito "das Figueiras" de Sabón e posteriormente no "José Ramón Losada" de Morás) organizando campeonatos galegos e estatais de xeito inmellorable. Mais co seu permiso, hoxe vou deixarvos unhas pinceladas da primeira proba oficial celebrada no noso concello, neste caso do mundo das motos, puntuable para o Campeonato de España de 1973: o I Trial de Arteixo.
Facendo un pouco de historia, hai que decir que as competicións de trial tiveran a súa orixe en Gran Bretaña nos anos cuarenta do pasado século, mais as máquinas usadas eran dunha concepción moi pesada para a práctica deste deporte. Pola década dos sesenta, un representante dunha marca catalana viaxa a Inglaterra e, de casualidade, presencia unha competición desta modelidade. Á volta, él mesmo fabricaría unha rudimentaria moto, que se convertiría na primeira moto de trial española.
Pouco a pouco irían xurdindo innovacións e, a base dunhas ideas e conceptos novos e revolucionarios, iríanse perfeccionando estas máquinas.
Nos anos setenta as motos catalanas Montesa e Bultaco foran consideradas como as mellores do planeta, marcas lendarias que fundara Francisco Javier Bultó (primeiro Montesa e despois Bultaco) e que reinarían na modalidade durante moito tempo.
Precisamente, un dos fillos do fundador destas dúas marcas, Ignacio Bultó, "Yato", catro veces campeón de España de Trial, unha medalla de ouro nos ISDE (Copa do Mundo de Enduro), varios subcampeonatos de Motocross e un Campeonato de España de Resistencia, fora un dos cincuenta participantes daquela sétima proba puntuable para o Campeonato Nacional celebrado en Arteixo o domingo, 28 de outubro de 1973. A competición, que despertara moito interés entre os aficionados ao mundo do motor, tivera como escenario o Monte Sobico e fora organizado polo Moto Club Coruña. Non houbera sorpresas! O pronóstico da proba cumpliríase! Coa súa Bultaco 325, Ignació Bultó, que naquela hora era o campeón vixente deste deporte, facendo gala da súa mestría e habilidade, fora o gañador da proba de Sobico.
Subscribirse a:
Publicacións (Atom)