CONTOS, LENDAS, MITOS, FESTAS E TRADICIÓNS


A GALIÑA DOS PITOS DE OURO E O ENCANTO DE LAÑAS


     A seguinte lenda aparece recollida no libro Lendas Galegas de Tradición Oral, da autoría de X.M. González Reboredo, editado por Galaxia en 1995:



     Unha das lendas máis correntes na Galiza é esta de "a galiña dos pitos de ouro". En moitas aldeas onde hai un castro, sá ou croa, pódese oír, con pequenas variantes. Mais eu vouna referir como ma contou unha muller que viu o encanto polos seus propios ollos, segundo me dixo.


     Na croa (enténdase castro) de Lañas (Arteixo, na Coruña), hai unha morea de penedos entre os que mora dende hai moitísimos anos, tantos que ninguén recorda de que tempos vén, unha galiña que sae ás veces na madrugada coa súa rolada de pitos. Estes pitos son de ouro; pero endexamais ninguén puido pillar un, nin por máis esculcas que se teñen feito se logrou ver onde aniñaban


     Como pode imaxinarse, esta galiña dos pitos de ouro é un encanto. Poida que sexa a mesma doncela que antes de alborexar o sol nas mañás bretemosas da primavera sae a peitear os seus cabelos loiros cun peite de ouro.


                                                    Ilustración: Cheíño 


     Mais tampouco ninguén puido saber nunca onde se ela agachaba cando alguén tenta de se achegar a ela.


     Pero outro encanto máis, se non é diferente forma do mesmo encanto, hai na croa de Lañas. O mouro, o xigante, que é o que garda os tesouros (que poida que sexa tamén o que ten encantada a doncela ou fada e mais a galiña dos pitos de ouro, se é que as dúas non son a mesma cousa).

     A muller que me falou disto e me contou como ela vira o encanto díxome que, cando era nena -uns doce anos tería daquela-, andaban ela e mais a irmá máis nova no monte da Agra co gando. Era pola mañá, entre once e doce. Sentara a carón dun piñeiro e, de súpeto, viu aparecer pola banda do monte da croa (o castro de Lañas) un cabalo grande coma un hórreo. O cabalo era castaño claro, case dourado, moi lindo; e montado nel, un home, altísimo e rexo tamén. Ao ver aquilo, gañou medo, ergueuse e fuxiu. A outra nena tamén fuxiu atrás dela.


     Chegaron á casa e contoulle á nai como vira aquel home tan grande no seu cabalo.

     -Ai, filla, que ese era o encanto. ¿Que fixeches?- demandoulle a nai.
     -Gañei medo ao ver aquel cabalo e mais aquel home tan grandes, e fuxín.
     -Pois perdiches unha grande riqueza e xa endexamais volverás ter outra ocasión coma ela; mais, por se che cadrar, vouche dicir o que debías ter feito: se tirase o pano da cabeza e collido por un dos bicos o estendese no aire por diante do home, ou por riba do cabalo, e dixese: "Dáme da túa riqueza e eu dareiche da miña pobreza", aquel cabalo viraba de ouro e todo era para ti...


     Mais eu non sabía aquilo, e o encanto foise cara ao castro de Elviña. E non o vin máis na miña vida.



(Versión de L. CARRÉ ALVARELLOS: As lendas tradizonaes galegas. Museu de Etnografía e Historia. Porto. S.A. Páxs. 17-18).




ORIXE DAS FESTAS NA HONRA DO ESPÍRITU SANTO EN UXES


     As testemuñas históricas existentes na parroquia de Morás só fan referencia á capela de Uxes no referente ao lugar onde se atopa, as súas dimensións e a data da súa construcción: século XIX. Dende entón ata agora, tanto o seu pasado coma a orixe das festas na honra do Espíritu Santo só sobreviven nas faladurías e nas lembranzas da xente, nas verbas que transmitiron os avós aos seus netos e netas de Uxes e dos arredores, netos e netas que hoxe teñen máis de setenta primaveras.


     As lembranzas comezan cando a cantidade de automóbiles aínda non xustificaba o asfalto das estradas, e os pobos estaban cheos de corredoiras polas que pasaban as vacas. Nun deses lugares, no chamado "camiño das montañesas", nunha zona entre Orro e a Zapateira -en dirección a Meirama- existiu unha capela dedicada ao Espíritu Santo, da que só se atopan unhas pedras hoxe en día.


     A imaxe desa capela levaríase a Uxes, onde ata ese intre San Bartolomé era o santo do lugar. Ocorrera que a imaxe do dito santo levárona ou roubárona e, no seu lugar, foi posta a do Espíritu Santo. Sobre da viaxe ata Uxes di unha lenda que, cando pararon para repousar nunha fonte, a súa auga fíxolles coller azos para proseguir. Esa fonte foi bautizada como a do Espíritu Santo.


                                          Capela de Uxes


     Case dende os primeiros anos comezou a facerse unha romaría na Pascua de Pentecostés, celebración que duraba todo o día do luns e na que as mañáns dedicábanse á misa, as tardes á comida e á merenda e, ás noites á festa. A xente viña de sitios coma Meirama, Cerceda, Boedo, A Coruña e, por suposto, do Concello de Arteixo. Entón o normal era andar, mais coa chegada do tren aumentaría o número de persoas que se achegaban a Uxes a cantar e bailar, e algúns din que a buscar pelexa; parecer ser que polas noites había algunhas liortas.


     Nos anos 30 e 40 a romaría seguiu coa súa boa marcha, pero na década dos 60 baixaría o número de afluencia. As datas da festa trocáronse para a fin de semana e a romaría comezou a morrer como tal, manténdose a verbena e, por suposto, a misa de honra. Din que a culpa foi do cura da parroquia das Encrobas, en Meirama, porque alí tamén puxeron unha imaxe do Santo e quedaba máis preto para moita xente.


     Diversas comisións seguiron coas festas e, posteriormente, a Asociación de Veciños sería a encargada de organizalas. Aló, no tempo, ficaron os vellos costumes coma ficaron as grandes extensións de campos (algúns deles, como o que aparece do artigo da Voz de novembro de 1925, propiedade da familia Rivera, os donos da Estrella Galicia). Pero aínda queda xente para lembrarnos como eran as cousas, ou as dúas imaxes que se conservan na capela: a máis nova, mercada no seu momento, e a orixinal, con Xesús sostendo na man esquerda unha cruz e coa man dereita alzada, coa pomba que simboliza ao Espiritu Santo enriba da súa cabeza...o recordo do pobo é o recordo da honra dunha festa. A festa mudou pero mantense viva.


                                                     La Voz, 20.11.1925




 (relato publicado no Boletín Informativo Municipal por Santiago Sande Mañana)




A FESTA DOS MAIOS


"Este mes de maio
é o das flores,
cando os paxariños
ven aos seus amores"
  


     Maio Maiolo, maio todo, que os romanos tiñan baixo a advocación de Maia, a santa que se preocupaba de que a vexetación medrase, á que tomaba o relevo de Flora, e sería por ela que xa vemos os campos plenamente florecidos, e onde a flor se perde xa cando o froito apunta. Xa hai cereixas e os toxais medraron en todas as abas montesías. Polos camiños da terra o verde dos campos tínxese de amarelo e semella que outra luz máis viva nos invade, sen embargo, atentos ao refrán: maio tamén é medio tolo.


     Estamos nun mes onde o santoral falanos da floración, de esperanza, da forza da vida, e aínda que o refraneiro dinos que "a choiva de maio é a mexadiña dun rato" haberá que ver o rato, porqué tamén dise que "en maio aínda bebe o boi no prado", ou que "maio chuvioso, verán caluroso", e como nuncha chove a gusto de todos tamén o "maio ventoso para o labrador fermoso e para o mariñeiro desastroso". Sen esquecer que "en maio aínda a vella queima o tallo". Refráns que nos advirten para que non deamos por feito que o verán xa está aí, ás portas, ou para que non nos enganen as horas do sol.


   Nenos da escola da Lagoa, diante do maio co que gañaron o concurso da Festa de maios en 2013


     En fin, que estamos nun mes de días longos e de moita luz, por iso os pobos celtas que só tiñan dúas estacións, facían coincidir co primeiro de maio a Belteine, a festa da luz, ou a entrada do verán, en que se adornaban as casas con flores e acendíanse grandes fogueiras nos outeiros, arredor das que se danzaba seguindo o sentido do movemento do sol (de esquerda a dereita e mirando ao sur). E nós atopamos o significado deste festexo, coa festa dos Maios, que enchen as vilas de adornos florais, e coa enxebre tradición que se está a recuperar en Arteixo dende hai uns anos, os nosos centros educativos, colectivos veciñais e asociacións expoñen, o derradeiro fin de semana deste quinto mes do ano, os seus traballos na Avenida do Balneario.


                                              Xuntando flores para facer un maio




(O texto é de Francisco A. Vidal, publicado no seu blogue "Os Chanzos" baixo o título "Maio Maiolo")



O "CORPUS" DE MONTEAGUDO E ALGUNHAS LENDAS DA PARROQUIA


   Hoxe, xoves 15 de xuño, é o día do Corpus e, por iso, ímoslle facer unha pequena homenaxe á parroquia de San Tomé de Monteagudo, parroquia que se consultamos o  "Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal" que o historiador e político afrancesado español Sebastián de Miñano y Bedoya publicou no ano 1829, aparece sobre ela a seguinte información:

Monteagudo (San Tomé de). En lugar del art. inserto en el Diccionario, léase con más confianza el siguiente que nos ha remitido el señor don Hilarion Pazos. Es de la prov. de la Coruña, juridsd. de Herboedo, arz. de Santiago, arcip. de Faro: J.O., 121 vec., 522 hab.; I parr. y I capilla. Se compone esta felig. de las ald. de Freon, Casaldegas, Cachada, en donde hay una venta; Ivia de arriba, Ivia de abajo, Rocha, donde hay otra venta, Barreiros, Batan, Piñeiro, Ramilo, Casa-Nova, Gomesende, Corteo, Filgueira, Miron, Teijoeira, Esquipa, en donde hay otra venta; Freijal, Beiga é Iglesario antiguamente Mosteiro. Esta parr. tiene una figura irregular, sit. sobre unos montes y en medio un cerro bastante elevado que es del que regularmente tomó su denominación. Conf. por N.  y parte de N.E. con la parr. de Santa Eulalia de Chamín y por el resto de este rumbo con la de San Pedro de Armen ton; por E.  con la de Santa María de Leston, por S. con la de Santa María de Toras, por S.O. y mayor parte del O. con las de San Julian de Lendo y Santa María de Noicela; y por N.O. con las de Cayon  y San Pedro de Sorrizo. Tiene de estension 1/2 leg. de N. a S., y poco mas de E. a O. En ella hay 1,200 ferrados de tierra labradía y lo menos 4,000 de montes. La bañan 2 riachuelos denominados Entrambas-Aguas y Das Vias. En el centro de la parr. se hallan los montes de Freijal, Beiga, Monteagudo, Sande y el de la Estrella, y á la parte E. los del Corazon, Pozo Fabian y Piedra Parromeyra. Esta parr. y su unida Santa Eulalia de Chamin, constituyen una vicaría que provee la Real colegiata de la ciudad de la Coruña. La de San Tomé de Monteagudo fué antiguamente monasterio de Benedictinos, que despues pasó á dicha colegiata en virtud de permuta que los monges hicieron antes del concordato con los canónigos dando estos a aquellos el prorato de Cambre anejo al Real monasterio de San Martin de Santiago, y aun el L. del Iglesario conserva el nombre de Mosteiro que en lengua provincial equivale á Monasterio. Los diezmos los lleva el cabildo de la Real colegiata de la Coruña. La capilla con la advocacion de la vírgen de la Estrella, está sit. en la cumbre de una altura que domina toda la parr. Prod su térm. 750 fan. de trigo; 1,395 de maiz; 100 de habas; 7 1/2 de avena; 200 quintales de patatas y 10,000 libras de lino. Ind. 10 molinos de agua y 7 telares para lino. Dist. 2 leg. de la Coruña, 5 de Betanzos, 7 1/2 de Santiago, 3 de Malpica y 1 de Cayon. Contr. 1080 rs. por encab.; 1,402 por utensilios: 780 por camino; 105 por comercio y 38 por octavilla. Esta parr. y las 5 restantes que forman el partido, reparten entre sí 365 rs. para diputado general y 260 para procurador de provincia.


    Esos montes ... "de Freijal, Beiga, Monteagudo, Sande y el de la Estrella, y á la parte E. los del Corazon, Pozo Fabian y Piedra Parromeyra", dos que fai alusión no seu diccionario Sebastián de Miñano y Bedoya, montes coñecidos hoxe como dos Carballos, dos Calvos, O Picoto da Veiga, o Picoto de Monteagudo, o monte da Estrela ou o monte da Ibia, serían xerme de numerosas lendas e contos populares que aínda hoxe, despois de tanto tempo, circulan pola parroquia. Disques e seicas de veciños que darían lugar a historias de cabaleiros e de meigas que tamén constituen parte da riqueza desta parroquia.

     Unha destas lendas, coñecida pola "pedra da vella", dinos que hai moitos, moitos anos do Noso Señor, en Monteagudo vivía unha vella meiga á que os veciños da parroquia, cando souberon das súas meiguerías, decidiron botala fora das súas terras. Acovardada por este feito a meiga acabaría refuxiándose no monte, onde seguiría levando a cabo os seus meigallos. Foi entón cando a veciñanza de Monteagudo decidiría queimar o monte e a vella, ao verse atrapada polo lume, convertiría todo en pedra. Na actualidade, se es dos que vai ao monte e o examinas cuidadosamente, aínda podes ver a aquela meiga convertida en pedra, mentres intentaba librarse do lume...ou iso din, claro!


  Outra das lendas desta parroquia, fálanos dunha fermosa moza de longos cabelos louros que pasaba moito tempo na soidade dos montes de Monteagudo. Un día volveu á casa cun engaiolante colar pendurado do seu pescozo, feito que encheu de carraxe á súa nai, que lle preguntou quen lle dera aquela xoia. A rapaza contestoulle que lla dera un cabaleiro que pronto a levaría con el.  Diante disto, a nai prohibiríalle á rapaza saír da casa mais,  pese as advertencias da súa proxenitora, a moza voltaría ao monte e desde entón non se soubo máis nada da fermosa loura. O único que se atopou foi o colar pendurado dunha árbore que seica representaba a alma daquela rapaza das penas do demo...ou iso din tamén, claro!
 
    Fora xa de lendas e adentrándonos xa na vida real, como vos dicía ao inicio desta crónica, hoxe é o día do Corpus Christi (en latín Corpo de Cristo), unha festa da igrexa católica destinada a celebrar a Eucaristía. A súa principal finalidade non é outra que a de proclamar e aumentar a fe da igrexa na presenza de Cristo no Santísimo Sacramento. A súa celebración lévase a cabo o seguinte xoves ao oitavo domingo despois do Domingo de Resurrección, é dicir, 60 días despois dese día que, formalmente, é o xoves que segue ao noveno domingo seguinte á primeira lúa chea de primavera do hemisferio norte.

     En moitos puntos do planeta o Corpus é unha festa de especial relevancia, sendo día festivo oficial en certas partes de España, Alemaña e Suíza e tamén en países como Portugal, Austria, Croacia, Polonia, Brasil, República Dominicana, Bolivia, Perú ou Venezuela. Nalgúns lugares a festa trasládase, ou ben ao domingo seguinte, ou ben ao anterior, para adaptarse ao calendario laboral.

     As festas do Corpus de Monteagudo eran das de máis sona da nosa bisbarra, festas que lembramos con estas fotografías antigas cedidas por Amparo Baldomir, veciña da parroquia nada en Corteo en 1932, e coas lembranzas de Carmen Pereiro, nada en Monteagudo hai 76 anos:

"Ata os anos 50, máis ou menos, os labradores eran os que se encargaban da festa (música, pólvora...), o que se chamaba a función. Os caseiros e demais xente que non tiña cartos non colaboraban nos gastos. Cada ano ocupábase un labrador distinto. 

O baile non era sempre no mesmo sitio; quen organizaba a festa deixaba o local. Por exemplo: os de Barbeito da Ibia fixérono na eira da súa casa. Bailaban á saída da misa e pola noite. 

Á hora da misa, o labrador da función levaba unha cesta (que ía moi ben adornada) con comida (queixo, rosca e viño) para que comesen os curas e tamén un ramo de flores secas que levaban canda a procesión. Ás veces, este ramo era prestado duns funcionistas a outros.

A última das festas organizadas por labradores foi na Cachada; aquel ano actuou a orquestra Mallo e unha cantante moi famosa, a Martela. A partir de aí, foi a confraría a que se encargaba da festa; ían pedir polas portas e co que se recadaba organizábase" 

As festas do Corpus de Monteagudo dos nosos días, pouco ou nada teñen que ver coas das imaxes que nos cediu a señora Amparo, nin tampouco coas que se facían nos tempos dos que nos falou a señora Carmen mais, con todo, hoxe é un dos días grandes de parroquia e iso sempre é de celebrar...a ser posible, no Salón de Monteagudo!





FONTES:

-de Miñano y Bedoya, Sebastián. Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal. Madrid, 1829
-Rozamontes Vázquez, María. Arteixo de onte a hoxe (Volume II). Concello de Arteixo, 2003.
 
 


A FESTA DAS FLORES


     Na festa das flores de Arteixo xúntanse varios tipos de manifestacións: por un lado están as lúdicas protagonizadas polos nenos e que representan o cume primaveral, por outro as vencelladas coa gandería e finalmente as prácticas cristiáns onde se favorece especialmente á Virxe María, raíña e dona do mes de Maio.


     O último domingo de Maio prefírese, entre todos os do ano, para que os nenos e nenas celebren a súa primeira comunión. Ese día participan activamente nunha procesión que transcurre por un camiño cheo de arcos de flores. E non remata aquí a colaboración dos máis pequenos. Ao rematar a misa súbense a unhas mesas colocadas fronte a Virxe, onde recitan poesías e representan parodias nas que contan o proceso de recollida das flores ou das ofrendas.


     A festa relixiosa das flores dedícase por completo á Virxe María durante todo o mes de Maio. Nos primeiros días do mes, colócase a Virxe nun altar rodeada de moitas flores e, a partir de aí, todos os días despois da misa dedícanselle oracións. Non se pode falar das Flores sen mencionar ás "Fillas de María", todas mozas solteiras. Teñen un estandarte de cor azul celeste cunha imaxe da Virxe no centro e o pau que o sostén ten forma de cruz. As "Fillas de María" confeccionan un mural de flores que pon "Ave María" e que colocan na entrada da igrexa. Tamén fan os arcos das flores: a partir duns arcos de madeira, recúbrenos de hedras e logo vanlle colocando as flores enriba. E non pode faltar a súa axuda aos nenos para compoñer as poesías e parodias.


    É de destacar que cando morre unha das "Fillas de María" levan o seu estandarter ao enterro.
 
    Os animais tamén xogan o seu papel nesta festa, porque son outorgados polos nenos como ofrenda á Virxe ao mesmo tempo que lle recitan a súa poesía.


     Pero o que mellor recordamos "os máis novos" son os bailes da festa das Flores no Balneario. Ese día elexíase "Mis Flor" entre as mozas da verbena. A súa coroación era cunha flor e un broche. E viña especialmente como presentador un importante e coñecido locutor de radio. Pero a festa non remataba aquí. Prolongábase con verbenas durante todo o verán e viña moita xente porque tiña moita sona. Festa rachada!






(relato publicado no Boletín Informativo Municipal por Carme, a de "Cóntame un conto")




O SAN XOAN

San Xoan
Por ser noite de San Xoan,
noite de encantos e bruxas,
por ser noite de San Xoan,
téñoche medo, Maruxa.


     "Hai que estar preparado, que cando menos o esperas bótanche unha maldición, ou críache o aire porqueiro na pel..." xa o dí a cantiga: "noite de encantos e bruxas", pero tamén noite de preparar os remedios para moitos males. Os ingredientes para facer estes remedios non son outros que o lume, a auga e determinadas prantas.


     As cachelas son o distintivo máis común en toda Galicia desta festa do San Xoan. Esta cachela debe ser coronada por un boneco, o cal ten que arder completamente antes de que a xente escomence a saltar por riba das brasas, nove veces e unha sen contar, mentres se dí:

"Eu sáltote cachela de San Xoan
pra que non me morda cadela nin can,
nin bicho vivente
que acude polo chan"


     Se queredes que isto funcione é importante que deixedes que o lume se consuma, sen botarlle auga para apagalo.


     Por outro lado está o poder curativo das "herbas de San Xoan", humedecidas polo rexío da noite: fiuncho, romeo, caraveis, trevisco, carqueixa, herba luisa, ruda...todas elas nun caldeiro con auga que se deixa a serenar ata a mañanciña. Se lavades a cara nesta auga de flores habedes de manter alonxados moitos problemas de pel.


     Para rematar, unha advertencia: nesta noite de San Xoan non deixedes o leite para o outro día, porque disque as meigas lavan o cú nel.




(Relato de Víctor Iglesias García)


CACHELIÑA DE SAN XOAN

Cacheliña de San Xoá
que non me morda
cadela nin can.

     O día vintetrés voume erguer cediño para "ir coller a virtú". De todas as herbas do campo escollerei a espadana, a fieita real, o fiuncho, a herba de Santa María e a fieita de San Xoán. E con todas estas herbas adornarei a casa e en cada buratiño poñerei unha para que esa noite non nos entre ningún meigallo. O resto espallareino por diante da porta e gardarei unhas poucas para a cachela da noite. Esquecíaseme o monllo que teño que facer con todas as herbas para despois pola noite deixar ao resío. Este monllo vaime servir o resto do ano para afumarme con el cando me pique algún bicho.

Noite de maxia
igual que a noite de San Silvestre,
solsticio de inverno.
Noite de bruxas
en que desparramarán á caída da noite
toda a súa fascinación.
Noite de plantas
protectoras e medicinais
para nós.

     E cando chegue a noite farei a cachela con moita leña que bote moito fume para que se vexa ben lonxe. Colocareina nun lugar donde se vexa a casa e as leiras. E cando me queira afumar e saltar a cachela botareille as herbas da virtú. Saltarei a cachela nove veces e unha sen contar mentras vou dicindo:

Cacheliña de San Xoán,
que non me morda
cadela nin can.

     E se podo asarei patacas nas brasas e botarei un anaco  de noite comendo, falando e contando contos.

Noite de lume
disque as chamas purifican todo.
Noite de lume
solsticio de verán.
Noite de lume
que nos protexe contra todo mal.

     Para deixalas ao resío da noite teño que buscar flores: herbas de San Xoán, romeo, bieiteiro, caraveles, trebisco, herba luísa, folla de nogal, ruda, follas de parra... Metereinas nun caldeiro con auga, deixareinas toda a noite ao sereno e pola mañanciña lavarei a cara coa auga de rosas.


Noite de auga
que limpa
que bota as meigas fora.
Noite de lume.
Noite de plantas.
Noite de auga.

¡¡Meigas fora!! 




(Relato de Carme, a de "Cóntame un conto",  publicado no Boletín Informativo Municipal de Arteixo)        

        A SANTA EUFEMIA


     O 16 de setembro as crenzas e a tradición danse cita na romaría da Santa Eufemia de Arteixo. Os que padecen a cotío de xaquecas ou migrañas saberán seguramente que fai cen anos inventábase a aspirina, mais só algúns coñecerán que en Arteixo celébrase esta romaría da Santa Eufemia, avogosa dos que sufren "males extraños" dentro da súa cabeza.
Artigo do xornal El Heraldo do 25 de setembro de 1845


     Quen acude a lle rezar á Santa faino normalmente para se sandar de pequenos ou grandes dores, mais ata non fai moito tempo chegaban romeiros dende Ferrol e toda a comarca para librarse do demo que dicían levar dentro. Foron coñecidos coma "choríns" e sometíanse a curiosos rituais de exorcismo por parte do sacristán de turno. A operación consistía en facer tragar o "chorín", un amuleto que saía despois xunto co suposto "inimigo". A cura completábase saíndo en procesión debaixo da imaxe da Santa.


     Crentes e escépticos danse cita en Arteixo nesta celebración, que non debe rematar sen buscar un trevo de catro follas no atrio da igrexa, o que garantirá a boa sorte para todo o ano.


     E, se der ser un bo romeiro se trata, non podemos esquecer levar unha cesta de comida que poderemos baleirar en calquera campo de Arteixo ou nalgunha das praias do noso termo municipal se o tempo acompaña.

(Relato publicado no Boletín Informativo Municipal por Luz López Viñán)



...a este relato de Luz López quérolle engadir un apuntamento: coñecemos xa amplamente a popularidade de que gozou e aínda goza a Santa Eufemia, non só en Arteixo e na Coruña, mais tamén nas bisbarras de Ferrol, das Mariñas e de Bergantiños. No entanto, pouco se sabe das consecuencias terribles que sufrirían algúns dos seus devotos nun sinistro marítimo ocorrido o 17 de setembro de 1865, sinistro sobre o que o xornal "La Esperanza" de Madrid publicaba a seguinte información:


     "Ferrol.- Ayer tarde ha ocurrido un desastre lamentable. Una lancha procedente de la Coruña, que volvía llena de personas que habían pasado el día en la feria de Pastoriza y Santa Eufemia, por efecto de la densa niebla chocó contra una roca en Peña Moa y quedó destrozada, pereciendo cuarenta personas y salvándose cinco. Fue imposible auxiliarlos".


OS MELEIROS

O que queira mel 
que cape polo San Miguel,
e o que queira abellas
que cape polas Candeas.


     Este dito popular lémbranos a conveniencia de capar as abellas, e o mes de San Miguel era o escollido polos meleiros que pateaban as parroquias arteixás chegados dende Pontevedra. Disto xa hai cincuenta ou sesenta anos e, naqueles tempos, era ben normal que polo menos houbese un cobo en cada casa. A única preocupación que causaba a colmena (aparte da capalas no seu tempo) era que houbese preto flores que producisen un mel sabedor. Xestas, uces ou breixos producen mel de mala calidade, sendo moi apreciado o mel de abellas pastadas en romeu.
Meleiro extraendo un panal
     O traballo de capar era cousa destes meleiros pontevedreses. Extraían os panais espantando as abellas con fumazos. Logo exprimían estos panais enriba dunha caldeira de cobre con pouco lume. Gota a gota, ía xurdindo o mel, gordo como as papas de millo e sabedor como as pedras de azucre.


     Os panais, tras perder o mel, transformábanse en boliñas de cera que se usaban para facer velas, unhas velas que, unha vez apagadas, deixaban nos cuartos da vivenda un agradable aroma de mel.


     Os meleiros non cobraban polo traballo máis que a cera que saía dos panais. Ademais, deixábanlle ao dono da casa unha esmola de dous reais para as ánimas da familia, e co fin de desexar unha boa colleita para o ano seguinte.

(Relato de Víctor Iglesias García publicado no Boletín Informativo Municipal)  


O TEMPO DAS CASTAÑAS


     Xa está aquí o outono, e vendo os castiñeiros cargadiños de ourizos, non podo evitar botar a vista atrás, cando a castaña era a lambonada indicada para agasallar a unha moza garrida nos bailes do salón de Figueiroa.

Xa ven vindo o outono
o tempo das esfolladas
para ir comer coas rapazas
catro castañas asadas


     Non era moi típico por aquí iso de facer gamustos, a non ser o día de Santos. Os máis vellos contaban que si, que hai moitísimos anos a castaña era tan importante como hoxe o é a pataca. Iso si, non hai tantos que o caldo de castañas se facía na Coresma en tódalas casas da parroquia.


     No salón, eu mercáballe as castañas á señora Carme de Santaia, que as vendía en zonchos envoltos en panos para conservar o calor. A señora Jesusa da Xílgara tamén facía bos zonchos, pero saíanlle moitas bolecas.


     Non era complicado pillar moza de arraigo no salón de Oseiro. Primeiro convidábala a unhas castañas, e despois a bailar a conga. Se a cousa ía ben, non tardabas en levala ao rincón, lonxe de miradas indiscretas.


     De non ser polos zonchos da señora Carme, seguramente eu non estaría casado hoxe.

     ¡Que ben sabían as castañas aquelas!


   
 

        












(un veciño de Oseiro)



TEMPO DE CASTAÑAS (II)
 (relato de Carme, a de "Cóntame un Conto" da desaparecida Radio Municipal de Arteixo)

 
      E digo "tempo de castañas" e non "magosto" porque esta última palabra é de recente introducción na nosa área lingüística a través dos medios de comunicación e dos libros. Tamén podería falar de "Santos" pero daquela reduciría ese tempo a tan só o mes de outubro.


     Contan os vellos que a castaña foi base da súa alimentación noutros tempos xunto coa pataca. Para conservar a castaña o resto do ano secábana. Este proceso duraba varios meses porque primeiro poñíase ao sol durante un ou dous meses os ourizos e despois escachábanse e as castañas conseguidas deixábanse secar ao sol e ao aire ata que daban "o piollo". O resto do ano comíanse estas castañas crúas, cocidas ou en caldo. O caldo facíase con fabas encarnadas de tres anadas, graxa, patacas e castañas.


     Eu recordo cando neste tempo se enchían as fragas e os montes de xente que andaba ás castañas. Era un bo exercicio que hoxe se practica máis na praza que no monte.


     Coa mesma claridade permanece na miña memoria as noites a carón da lareira estonando nas castañas para despois facer un "gamusto". Ao mesmo tempo comía castañas crúas e castañas asadas na brasa do lar. E nunca se me podía esquecer que había que triscalas por un lado, senón saltaban coma as ascuas. Despois poñíase a pota ao lar con auga, castañas e nébeda ou fiúncho e só quedaba que o gamusto cocese. E polo medio das castañas peladas botábaselle algún "zoncho" ou castaña coa tona. Con estes zonchos seica se facían rosarios que se vendían nas feiras, colgábanse ao pescozo e mentres ían comendo ían quitando zoncho a zoncho (a castaña que está baleira chámaselle "boleca")...todo un mundo de nomes para referirse ao mesmo froito e que da proba da importancia da castaña na nosa cultura. 


















A FEIRA DO GALO E AS SÚAS ORIXES EN PONTE (OSEIRO)


     Hoxe celebrouse en Arteixo unha nova edición, concretamente a número XXIV, da Feira do Galo. Si, xa vai case un cuarto de século desde que se empezou a celebrar esta tradicción...como pasa o tempo!


     Mais o que moita xente non sabe é que no noso concello temos un antecedente ben curioso deste acontecemento, acontecemento do cal escribía Víctor Iglesias García no desaparecido Boletín Informativo Municipal e que eu transcribo literalmente:


     "Hai máis de cincuenta anos celebrábase no lugar de Ponte (parroquia de Oseiro) a "rifa do galo", festa que non tivera continuidade mais si certo éxito durante catro ou cinco anos. Facíase polo San Xosé, e a organización corría por conta da "taberna da porta do sol". Aos concursantes vendábanselles os ollos, e tiñan que percorrer un caminiño demarcado con cal ao longo da horta da taberna. Ao final do camiño había unha ala amarrada e dous paos, ao xeito dunha piñata, que os participantes deberían de romper en menos de tres intentos cun bastón. O gañador recibía como premio un galo, mais iso era o de menos. A farra e a bonhomía das xentes de Ponte facían da rifa unha ocasión festiva memorable. O toque da festa poñíao un tal Luciano, coñecido como "Pontevedra" polo seu lugar de procedencia, e mal alcumado "Machina" por ser unha das poucas cousas que sabía facer co acordeón (na chín, na chín...)".

Feira do Galo de Arteixo do 2015




O DÍA DO BOLO...E DA TORTILLA
(Relato de Víctor Iglesias García)

     Os que fumos afillados hai sesenta ou máis anos, esperabamos que chegase o domingo de Pascua con moita ilusión. Os nosos padriños non nos daban cartos, nin nos mercaban roupa ou xoguetes. Desde que tiven uso de razón ata que fun home casado, tódolos anos recibín neste día o meu boliño de pan-trigo. Todo un dulce, xa que o cotidiano era broa, que non facía senón aumentar a gana de pan branco.
     Pero o protagonista gastronómico do día ía máis aló deste detalle dos padriños. Nas casas que tiñan un pouco de arrimo polos temas de vello, o domingo de Pascua era tamén o día das tortillas. Oficialmente xa non era vixilia, pero a tradición de xantar tortillas con pan-trigo mantívose.

     Dende finais de xaneiro as galiñas comezan a poñer ovos a eito. Moitos deles xa van aló coas larpeiradas do Antroido. Tamén o señor cura recibe unha ducia por matrimonio na Coresma. E aínda con todo isto quedaban ovos para as tortillas do domingo de Pascua.

     Tortillas de ovos sós, de patacas, torta de pan, de fariña de trigo...moitas tortillas, das que cada comensal tiña dereito a un cachiño co seu correspondente boliño.

     En moitas casas había unhas tixolas especiais para este día. Unhas tixolas enormes que aceptaban máis de catro ducias de ovos. Non valía calquera para darlle a volta a tanta tortilla xunta... 















A VERDADEIRA HISTORIA DO BURRO DE ARTEIXO
(Relato de Víctor Iglesias García)


A burra que tiñan na casa do Coireiro do Rañal
       Burro pode ser calquera. Pero un burro de Arteixo xa ten denominación de orixe pois, o noso concello, foi coñecido noutros tempos por ser terra de burros.

Repolos en Betanzos,
Arzúa ten bos queixos,
sardiñas en Malpica,
e burros en Arteixo.

     Ninguén lembra de onde saía esta fama, aínda que parece haber unha clara relación coa lenda do descubrimento das propiedades medicinais das augas do Balneario. Como ben saberedes, a versión oficial da lenda conta a miragrosa curación dun burro enfermo do pelexo, que pastaba preto do manantial.

     Pero hai outra versión que a xente dá como verídica: o burro era burro, claro está, pero non tiña mal ningún no pelexo. O seu único "mal" era que non podía ornear.

     Segundo os arrieiros de Pontevedra, hai catro tipos de orneo: o da fame, o da sede, o do sono e o orneo de amor, que ven acompañado dun intenso calor corporal. 

     O caso é que o burro sentía este calor corporal, pero non era quen de ornear, e as burriñas maldito caso lle facían. Por este motivo o animal andaba amolado.

Blandina do Coireiro coa súa burra
      Érachevos natural da Ponte do Ba, e todos os sábados ía moer o millo co seu dono ao muíño de Caldas. Dunha vez, cando voltaba de moer cara a Ponte do Ba, ao burro veulle a sede. Estaban na altura da costa da de Pardo, e o animal botouse a un lado por botar un grolo de auga que manaba dun manantial ao que a xente non facía moito caso. 

     E aí se produciu o encanto: o burriño, nada máis probar a auga, entroulle un hipo misterioso, unhas arcadas esaxeradas que o transformaron en pouco tempo nun precioso cabalo alazán mouro de negra crín.

     As propiedades das augas descubriunas un burriño mudo, e isto é digno de ser lembrado aínda que a felicidade do animal fose outra: logo da transformación seguíu sen saber ornear, pero rinchaba que metía medo!  


O ENTROIDO EN LOUREDA

-Ou tío Farruco...e logo, ¿vostede non se disfraza?

-¡Ca!...con 92 anos, dime meu neto, ¿que careta hei poñer?

-E logo, ¿nunca se disfrazou polo Entroido?

-Home, si, pero cando tiña os teus anos. Aqueles si que eran Entroidos, e non os de hoxe.

-¿E que facían daquela?

-Pois mira: íamos por toda a parroquia repartindo o meco, a base de coplas nas que non se salvaba nin o mellor veciño. Un que facía de cura ía responsando e tocando o corno (un corno de boi). Tiña que ser un home de pouca escola e moita intelixencia.

-¿E quen estaba con vostede no grupo?

-No grupo estaban os choqueiros borralleiros, que lles tiraban borralla aos que se rían deles. Pero choqueiro era calquera. O mérito era facer de mascarilla. Os escollidos tiñan que ser os máis altos e garridos, e por suposto, os que mellor bailasen o suelto. Lembro que con 18 anos a min tocoume de parexa dunha rapaciña de Balai, alta, morena, moi chalupeira ela.

-Entón, ¿foi daquela que puxo o disfraz?

-Si...bueno, non. As mascarillas íamos a cara descuberta, e co traxe de festa; un pouco máis adornado do normal. Eu na monteira levaba un arado e unha grade.

-¿Bordados con fío?

-Non, non. De madeira, así pequeniños. O resto do traxe era o típico do país, feito de estopa, co seu chalequiño branco e ca chambra de liño. Tamén levábamos unha banda vermella que nos cruzaba o peito. As mozas vestían un refaixo de baieta colorada, con moito vuelo, e de cintura para arriba ían moi apretadiñas. Daba gusto mirar para elas. Na cabeza levaban un sombreiro adornado cas flores de papel e cintas de colores.

-Parece ser que era moi bonito.

-¿Bonito dis? Era "precioso" ver aos cans e aos carneiros cun xugo arando polas leiras dos veciños, sen permiso. Ou os burros con pantalóns, facendo as súas necesidades!



(Todos estos datos foron recollidos nos anos 90 por Víctor Iglesias García na parroquia de Loureda. Moitas grazas ás xentes de Ervedíns e Allán pola súa colaboración)     



NA PROCURA DO ENTROIDO DE UXES

     Os primeiros recordos son dos anos 30 con imaxes de choqueiros, imaxes que a xente lembra confusamente, verbas que saen dos seus beizos, da súa nenez: Un home disfrazado de vello chepudo coa cara ciscada e a roupa esfarrapada, montado nun burro con un colar de frores e cascabeis no pescozo...
     
     Na época da postguerra os textos das coplas eran controlados e censurados, a xente podía disfrazarse pero sempre coa cara descuberta. En Uxes vivíase tamén esta situación. O Entroido comezaba en Candeas e remataba coa queima do entroido en Mércores de Ceniza, trala Coaresma xa non se podía. O día grande soía ser o "Domingo de Carnaval": as visitas familiares, a xuntanza ao redor da cacheira pregando por ser comida...O día anterior preparábanse as filloas, e tamén se preparaban os choqueiros que as pedían de porta en porta. Pero, o domingo, despois da comida, quen máis quen menos, disfrazado ou non, saían das casas e formaban festa: Cándido de Morás -alcumado O Gaiteiro- poñíase a cantar e a recitar coplas enriba dun tablado; o Cacheiro chegaba de cura portando un paraugas do que colgaban restas de allos; ou o Peisaqueiro, vestido de vella e facendo filloas enriba dun carro. A isto uníanse as comparsas chegadas de sitios coma Elviña ou Feáns.

     Os "chascos", trolas, burradas, verbas ben argalladas para soltalas a algún veciño..."botarche o entroido": facer un entroido ben equipado (espiga de millo e dous nabos) para gastarlle unha broma a alguén que era levado á casa con algún engano, amosándolle o entroido e convidándoo despois a comer e beber...Novos ataques coas coplas o Mércores de Ceniza subido ao garda-agullas da estación do tren...Escenificación de laconada en Souto con ingredientes tan ricos coma un rato morto...

Grupo de choqueiros nos anos 90

      Finais dos 60: Coplas e Testamento decaen. O "Gaiteiro" enfermou e non segue coa súa laboura; mantéñense os "chascos" e o de "botar o entroido", chegándose aos 70. Seguen chegando comparsas de fóra e, xa nos 80, aparecen "Os carnavalescos de Souto" e os famosos enterros e testamentos do lugar. Primeiros 90: Todo o que me contaron diversas persoas de Uxes, Morás...Foise.

     Un pequeno xesto, unha viaxe no tempo para non esquecer o que cada vez máis se esquece coas prisas destes tempos.


(Texto de Santiago Sande Mañana publicado no B.I.M. nº 48) 




A TRADICIÓN DO ENTROIDO EN SOUTO

     Unha das máis tradicionais festas de carnavais que se atopaban dentro do concello de Arteixo era a da "lectura do testamento do entroido en Souto" pero, tras case 15 anos de duración, parece rematar a súa andadura nos carnavais do ano 1994.

     Xosé Luis Mañana, o primeiro presidente que tivo a A.C. Queiroa e un dos iniciadores desta  tradición, coméntame que ..."nadie tomou o relevo" e tamén lembra os comenzos, uns primeiros anos da posguerra nos que non podías ir ás festas disfrazado e a chegada da democracia, que trouxo a recuperación da cultura e tamén a liberdade para retomar as tradicións dos carnavais. Foi entón, a comenzos dos anos 80, cando un grupo de xente como Xosé Luis, Manolo de Rodriguez, Manolo de Amado, Nito, Fina de Amador, e máis persoas do pobo pensaron facer unha comparsa. E, no seu lugar de reunión, no baixo da casa de Xosé Luis, fixéronse as primeiras coplas e os primeiros ensaios.


  Pouco despois xurdiu a Asociación Cultural Queiroa na que se atopaban varios dos compoñentes da comparsa, se ben, a asociación fixo algunhas actividades como tal, como foi a organización dunha "caravana de mulleres" seguindo o exemplo daquela famosa película do Oeste ou, tamén, o chamado "tren da alegría". Mentres, a comparsa foise profesionalizando e consolidándose, non só nun sentido cultural senón tamén comercial coa venda das coplas. E pouco a pouco foise desvinculando dalgún xeito da asociación..."a comparsa chegouse a intentar profesionalizala tipo xente de Mera, tipo xente da Coruña...", dime Xosé Luis. Pero pouco a pouco a comparsa foi morrendo. Os principais promotores da mesma, Nito e Ignacio, foron continuando coa tradición pero xa traballando máis nos testamentos do entroido, que tamén comenzaron nos anos 80. Xosé Luis recorda que..."os enterros aquí arrastraban moita xente porque tiñan moita garra". Nito e Ignacio adicábanse á caza e captura das cousas que pasaban durante o ano indo polos arredores, tomando notas das cousas que se dicían nos plenos; todo para preparar a súa sátira: o testamento. Pero este traballo era moi sacrificado e pedía moita constancia.

     A Asociación Cultural Queiroa organizou, xunto coa participación de Nito e Ignacio (que colaboraron no testamento e tiveron unha intervención), o que foi ata o de agora o último testamento do entroido. Foi nos carnavais de 1994. 

(Entrevista feita nos anos 90 a Xosé Luis Mañana por Santiago Sande) 



O ENTROIDO EN CHAMÍN

     Montañeses, mascaritos, choqueiros de varredoiro, touros, burros...todas persoaxes dun conto de entroido que podería empezar así: "Hai moitos anos, as mulleres da parroquia empezaban a preparar o carnaval cun mes de antelación. Pedían polas casas para xuntar os cartos necesarios para montar a diversión. Remexían e cosían cintas con teas, papeis con follas e, das súas mans, saían os persoaxes dun dos entroidos máis importantes do noso concello: o da Lagoa e o de Chamín". 

"O Piñeiro" foi, durante décadas, testemuña do Entroido de Chamín
  
Tomaban forma pouco a pouco os traxes das montañesas, con saia longa negra ou marrón e dous panos, un na cabeza e outro, o pano marino ou crespón, por riba dos ombros. As mascaritas e mascaritos daban a nota máis colorida, con traxes que recordan nos homes o estilo militar pero cun sombreiro picudo con cintas e adornos en contraposición ó das mulleres, que é redondo, aínda que igual de adornado. E os choqueiros que non falten. En Chamín chámanlles "do varredorio", con roupas vellas e cun pau rematado nunha corda protexida con pallo ou molidos de trapo para defenderse.  


     Chegado o domingo de entroido, saían todos coma en procesión levando un ramo e dúas cestas adornadas con roscas e figos que os "miróns" roubaban e os choqueiros se encargaban de recuperar.

     Xa no campo da "diversión", as montañesas tocaban as pandeiretas e as parellas de mascaritos bailaban ata que un ousado agarraba e marchaba coa moza, que era reprendida polo mascarito no medio das risas e burlas da concurrencia.

     Mentres, dous homes metidos debaixo dunha tea e simulando un burro, ou un touro con cornos e rabo de toxo, turraban e couceaban a quen se puxera por diante. E así, entre baile, touros, choqueiros, mascaritos e montañeses, ían pasando os días: domingo, luns e martes de entroido. 


(Publicado no B.I.M de febreiro de 1995)     


A POXA DA CARNE DAS ÁNIMAS NAS PARROQUIAS DE MORÁS E CHAMÍN

     Échevos tradición antiga ista que vos vou contar, e que aínda se celebra o domingo de Entroido nas parroquias de Morás e Chamín.

     Neste día, a xente leva á igrexa cacheiras, bicos, e patas de diante da última matanza, e tamén algunha cunca de barro con graxa derretida.

     Á saída da misa escomeza a poxa propiamente dita; a carne ofrécese aos parroquianos para que poxen por ela, como nunha subasta. O que máis ofrece, leva a peza de carne para a casa, e os cartos quedan a beneficio das ánimas do purgatorio.
 
     En moitos casos, o que trae unha peza é logo o que máis poxa por ela. Isto é por un ofrecemento, e os veciños han de ceder por cortesía a que sexa o propio dono o que leve a peza de volta para a súa casa, despois de poxar para as ánimas.

      Xa non son os tempos nos que os adros de Chamín e Morás estaban ateigados de pezas de carne, e viñan a poxa xentes das parroquias lindantes. Pero esta tradición resístese a desaparecer. Logo, que sexa así por moitos anos.


(Publicado por Víctor Iglesias García no B.I.M. de febreiro de 1994)    



O ENTROIDO DE MONTEAGUDO

     Lémbrome como se foxe hoxe, eu vivía en Monteagudo, dacabalo entre o lugar da Rocha e o Freixal. Non sei moi ben cantos anos tiña, era polo ano 44 ou 45. Non era nena nin moza, tería doce ou trece anos. Eran as festas que máis me gustaban, cando nos xuntabamos todos. Aquí viña xente de moi lonxe, eran moi coñecidas e moi grandes. Xuntabámonos os de aquí do lugar, os de Santaia, tamén viñan da Laracha, de San Román, había moitos máis mozos, e nós como éramos mociñas e íamos con eles ás veces, eles viñan aquí sempre no entroido. A xente de antes era moito máis divertida que a de agora!

     O entroido empezaba co mes de febreiro, o día dous, o día que casan os paxariños... día das candeas: tíralle o burro polas cadeas; o día tres, día de San Bras: tíralle o burro por detrás. Desde o día dous xa se empezaban a botar as entroidadas. Unha moi utilizada era a de debuxar un burro de papel e pegarllo ao lombo a alguén sen que se decatase.

     Cando se facía a matanza, ao porco arrancábanselle os dentes máis grandes, para gastar entroidadas. Se cadra era a peor entroidada que che podían botar. Se alguén dicía: - "Mira que navalla acabo de atopar", os máis avispados contestaban con un -"Pois gardaa". Outros querían vela, entón enseñabanlles os dentes e daba moita rabia. Se te convidaban a tomar café era fácil que cho servisen con sal. Se che daban filloas, non che podía estrañar se ao mordela saían polo medio fíos. Os fíos eran de cerro de liño. Cando se fiaba xa se reservaba algunha madexa para aproveitar nas entroidadas. Facíase o almohado das filloas e engadíase os fíos. Facíase a filloa e colocábase no plato no medio das outras, levando a entroidada o que daba con estas filloas. O caso era botar algunha, aínda que só fose de palabra: 

- Levaches algunha este ano?
- Non
-Pois aí che vai a primeira.

     O tío Xan tamén levaba ben delas. Era moi bo home e moi inocente. Unha vez viñérono chamar de noite.

- Tío Xan, veña á Veiga, que a tía Carmela está moi maliña.
- Non vaias Xan, que seguro que é unha entroidada.
- Como non vou ir señora Pastora?. É miña irmá.

     Cando o tío Xan chegou á casa da Veiga, entrou no cuarto e achegouse á cama. Cando lle preguntou como se atopaba, o que viu foi un choqueiro de trapo metido na cama e a xente detrás da porta ríndose del.

    Noutra ocasión foron a buscalo para axudar a subir unhas vigas de madeira. Cando estaba aguantando delas tiráronlle un choqueiro dende arriba. O tío Xan, pola súa condición de bo home, levaba moitas entroidadas. Pero tamén era sospeitoso de moitas, aínda que nunca foi descuberto.

     A señora Jesusa, un día cando se ergueu e foi abrir a porta, caeulle enriba un choqueiro todo cheo de bosta. A pobre muller botou un bo berro e maldeciu ao que puxera alí aquelo. Aínda que non sabía ben quen fora, a culpa levouna o tío Xan.

     A semana anterior aos días de entroido facíase a matanza. Eran os días do ano que máis e mellor se comía. Nin nas festas había tanta fartura. Eran tempos nos que se pasaba necesidade. Durante o ano o que se comía as máis das veces era o caldo e a broa, pero estos días dabámosnos boas enchentas. Cacheira, grelos, filloas, buñuelos, chulas, guiso de tripas, rexóns, morcillas...Levábase a proba da matanza, algo que a min gustábame moito porque cando a levabas dábannos de comer ou algúns cartiños. Xa lle chamaban a "semana larpeira".

     Unha semana antes xa se empezaba a oir tocar os cornos. Oíanse ao lonxe. Era o sinal. O domingo empezaba a diversión. Era o día santo e non había que ir traballar as leiras, daquela estabamos todo o día por aí. Os outros días había que levantarse cedo e facer o traballo. Dabámoslle de comer aos animais, íamos coller a herba e alí xa falabamos do que faríamos pola tarde. Traballábase só pola mañán, pola tarde gardábase o día santo. O luns e o martes facíase baile na leira da Veiga e tamén se ten feito nas leiras do Freixal. Era o mes de febreiro, facía frío e escollíanse sitios que fosen abrigados. Eu vestíame de mascarita, poñía un vestido e colgáballe cintas de papel de cores. Non tiñamos cartos para comprar cousas e aproveitábamos o que había pola casa. No baile, que se facía con pandeiretas, tocábanse ghotas e muiñeiras. A mascarita bailaba co mascarito, que ía vestido con un traxe e na cabeza levaba un sombreiro de palla cuberto de cintas de papel. Os choqueiros ían vestidos con farrapos, as mulleres vestíanse de vellos e os homes de mulleres ou de vellas.

     O choqueiro tíñalle que roubar a mascarita ao mascarito. Cando este se daba conta se cadra xa íamos aló embaixo. Viña correndo para recuperarme...mira que corríamos! Cruzábamos a leira, saltábamos o esqueiro...cando nos pillaba voltábamos para o baile, e así todo o tempo. 

     Sempre había algún que se vestía de touro. Na casa do señor Manuel había o esqueleto da cabeza dun touro con cornos. No entroido collían esa cabeza dúas persoas, tapábanse con mantas e simulaban un touro de verdade. Para facer o corpo, un ía de pé e o outro medio encorbado...este moito se cansaba!. De rabo poñían un pao de cebro, con ramas de espiñas na punta, enchendo estas ramas con bosta para que ninguén se metese con eles. Había xente que era moi dada a ir meterse con eles para quitarlles o rabo. 

     Recordando os traballos que se pasaban nas minas, algúns vestíanse de mineiros e de carabineiros. Os mineiros facían buratos na terra simulando lavar o mineral. Neso chegaban os guardias que querían quitarlles os minerais que conseguiran extraer das minas...comenzaba a persecución!

     Xa dixen que eran un dos carnavais máis divertidos, donde se xuntaba máis xente que viñan dende fora da parroquia. Dende a parroquia de Armentón, do lugar da Perillona, viñan nun carro tirados por un cabalo e adornado de mimosas Juliana, Felisa, Generosa de Cotolo e o coxo.

     Cando remataba o baile, aí ás dúas da mañán, marchabamos armando xolda polos camiños e levantando á xente da cama. Conseguiamos que nos abrisen a porta e nos convidasen a algo de comer, café ou caña.

     Esto era o domingo, luns e martes. O mércores día de cinza, non se podía facer diversión, había que pedirlle permiso ao cura. Se estaba contento o día que llo íamos dicir, ou se el se levaba ben coa xente da parroquia, deixábanos. O mércores era o primeiro día de xaxún, non se podía comer carne se non se pagaba a "bula" na igrexa.

     O domingo, día do entroido,  tamén se facía baile e vestiámonos, pero xa non viña moita xente porque había algúns que ían a Chamín ao enterro do entroido. Eu xa non me acordo moito de como era a festa neste último día. Do que si me acordo era do mal que o pasaban os nenos co medo que lle tiñan aos choqueiros.

     A xente de hoxe non é tan divertida como era a de antes!

     Agradecementos á miña avoa Carmucha, que me transporta aos anos cando o entroido era festa.

     
     Monteagudo, febreiro de 1998.
     Ana María Castro Regueira 

Imaxe dos anos 60 de Carmucha, a protagonista deste relato, a súa amiga Xulia, que aparece no medio e, á dereita, súa nai Jesusa

(Traballo gañador do premio de investigación sobre o entroido convocado polo Concello de Arteixo en 1998 e publicado no B.I.M. nº 49 )



O XOGO DOS PAQUETES DA PARROQUIA DE LOUREDA

Cartaz do bar Cruceiro do Igrexario
     Non sabemos se xa se xogaba nos tempos das “arteixanas”, esos ”grandes panes de borona (maíz) de forma piramidal que se condimentan y venden en el lugar de Fojo, Loureda”, que mencionaba Uxío Carré Aldao no xornal El Ideal Gallego en marzo de 1921. Ignoramos tamén se xa se practicaba nos tempos no que o camiño que unía Lañas co Foxo era frecuentado polos mozos de San Román, Lestón e Paiosaco que viñan, na xuventude dos nosos avós, aos bailes que se facían no Salón de Rumbo. Só sabemos que, ata o de agora, ninguén é quen de dicir con certeza o ano exacto do seu comezo mais, segundo algunha veciñanza de Loureda, hai “moitos anos de nuestro Señor” que o chamado xogo de naipes “dos paquetes” vense celebrando no lugar do Foxo cada 8 de setembro, coincidindo sempre coa Romaría da Nosa Señora dos Miragres de Caión.

      Sen poder concretar data algunha, hai quen asegura que uns romeiros do lugar que viñan cansos da peregrinaxe a Caión empezaron a entreterse con este xogo na “Casa de Trigo”, a tenda de ultramarinos, estanco e bar que leva aberta no Foxo desde tempos inmemoriais, como diría o poeta Manuel María. Pois ben, alí na de “Trigo”, que estivo rexentada durante moitos anos por Norecha Vázquez e o seu home Manuel Naya (e moito antes pola señora Leonor e o señor Ramón, os pais de Norecha), alguén tivo a idea de principiar con esta práctica dos “paquetes”, un entretemento que andando no tempo abofé que se convirtiría nunha das sinais de identidade da parroquia de Loureda.

      A persoa que quixera participar no devandito xogo “dos paquetes” tiña que aportar unha peseta para entrar na partida, diñeiro que ía destinado á compra dun paquete (de aí o nome do xogo) de galletas María que, naquela hora, era unha auténtica delicatesen que non todos se podían permitir.

   Ás veces, en función do valor que os participantes lle quixeran dar ao paquete de galletas, entrábase na timba cunha ou outra cantidade de diñeiro. Logo, unha vez determinado o número de xogadores e sentados xa arredor dunha mesa, unha persoa principiaba a repartir boca abaixo un naipe da baralla a cada un dos participantes, quenes tiñan que poñer os cartos enriba da súa respectiva carta. Nun momento dado do xogo, a persoa encargada de repartir os naipes dicía... ¡cartas arriba!”. Entón cada un dos xogadores ensinaba o seu naipe coa ilusión de que lle saíra o as de ouros, a carta que outorgaba o premio e que era coñecida neste xogo como “A Bola”. Se o as de ouros non saía na primeira man, o que repartía os naipes volvía a dar nunha segunha ou nunha terceira tanda, xa coas cartas cara arriba, ata que “A Bola” caera nalgún dos xogadores. E finalmente, o afortunado que tiña nas súas mans o as de ouros era a persoa que levaba o premio do paquete de galletas.

A Casa de Trigo na actualidade
   E así, partida tras partida, os veciños e veciñas do Foxo pasaban as horas xogando cada 8 de setembro na de Trigo, un establecemento que co paso dos anos acabaría rexentando Pili, a filla de Norecha, que contaría coa axuda no negocio do seu home Angel e do seu fillo Miguel.
 
     Despois de moitos anos xogando na de Trigo e en outros puntos da parroquia como en Ervedíns, na do Cubano e na taberna de Genaro, hai un par de anos cambiouse o lugar de xogo polo bar o Cruceiro do Igrexario de Loureda, e tamén se ven xogando dende o 2016 no centro social do Foxo, lugares nos que logo de que algunha persoa se encargue de mercar as galletas máis variadas existentes no mercado, seguen pasando as tardes de cada 8 de setembro os maiores e os cativos da parroquia do mesmo xeito, e coa mesma ilusión, que o fixeran aqueles romeiros que supostamente inventaron este xogo dos paquetes.

Nenos e nenas xogando aos paquetes no Foxo
     A día de hoxe, polo que me contaron miña irmá Arantxa, que dada a súa longa relación con Fran García é xa unha veciña máis do Foxo, e súas curmás políticas Iria e Alma, a veciñanza de Loureda segue gardando a tradición xogando cada 8 de setembro a este xogo “dos paquetes”, un divertimento que iso si, a raíz da chegada do euro, cada xogador participa en cada ronda entrando con 10 céntimos por partida agardando, co oportuno formigueo no estómago, a que o azar o faga gañador do premio do paquete de galletas levando o as de ouros. Mais despois de tanta teoría, como ben di Alma Suárez, que mellor que ir ata Loureda o 8 de setembro para pasar un rato agradable aprendendo a xogar a este xogo tan arraigado nesta parroquia arteixá dende hai tanto tempo.

   Curiosamente, na procura das orixes deste xogo a miña amiga Gabriela Prego, veciña tamén de Loureda que traballa na Facultade de Filoloxóa da USC, contoume que andivo investigando sobre esta modalidade de naipes no libro “Antropología cultural de Galicia” (Akal. Madrid, 1971) da autoría do aragonés Carmelo Lisón Talana, doutor en Filosofía e Letras pola Universidade Complutense de Madrid e en Antropoloxía Social e Cultural pola Universidade de Oxford, ademais de ser tamén catedrático emérito de Antropoloxía Social na Universidade Complutense de Madrid (1979). Pois ben, ao parecer Lison Tolosana non ten nada recompilado sobre este xogo "dos paquetes", feito que nos leva a pensar que se os americanos teñen a cidade de Las Vegas como a súa cuna particular do xogo...os arteixáns temos o lugar do Foxo como centro mundial de entremento cada 8 de setembro!


A LENDA DO GALO DE BARRAÑÁN

    
A Furna do Galo
     Ao longo de todo o litoral arteixán existen multitude de furnas que, a través dos séculos, os elementos mariños se encargaron de ir esburacando. Entre todas elas, se cadra a máis notable é a que hai en Valcovo, na praia de Area Grande, a coñecida como Furna do Galo ou de San Xián, cavidade que, segundo nos informa o Catastro da Ensenada de 1752, divide as parroquias de San Xián de Barrañán e  de Santiago de Arteixo ...”la motivada feligresía (Santiago de Arteixo) tendrá de distancia, desde Levante a Poniente media legua, de Norte a Sur otra media legua y, de circunferencia dos leguas, que para caminarlas se necesitan cuatro horas. Linda principiando a orillas del mar en una Peña llamada la Furna de San Julián, desde allí subiendo a la cima del Monte de la Cuesta de Angra, donde se halla una cruz en una Peña...”

     Desta furna tamén fala Carré Aldao no tomo V da “Geografía General del Reino de Galicia” publicado en 1928, no que apunta que a cova... Dista unos 500 metros del lugar de Pedreira (Arteixo) y está en el trozo de playa que llaman Balcoba. Tiene la gruta 40 metros de profundidad y es practicable su interior, en el que de unas grietas al fondo surge un chorro de agua potable. Esta gruta tiene -no le podía faltar- su leyenda correspondiente. También se denomina do Galo”.

Praia de Area Grande de Valcovo. Ao fondo da imaxe, a Furna do Galo
     Pois ben, a lenda alusiva á furna de San Xián ou do Galo da que facía mención Carré Aldao na “Geografía del Reino” conta que, neste lugar, un pescador de cana desexoso de saber ata onde chegaba a profundidade da cova, foi provisto dun galo, ao que lle amarrou un fío longo nunha das súas patas. Mais ao pouco de ser lanzado ao interior o animaliño rompería o cordel, feito que frustraría nos seus propósitos ao curioso pescador. Xúlguese da súa sorpresa cando a este lle dixeron, de alí a uns días, que o galo saíra uns dous quilómetros máis aló da entrada da furna, nun lugar da parroquia de Barrañán ao que lle chaman, desde aquel entón, O Galo, despois de atravesar interiormente o monte e o outeiro que existen no devandito lugar.

     Outra lenda, que segundo Carré Aldao se remonta a tempos prehistóricos, fala de que un galo entrou na furna e, monte arriba, non parou de subir ata que saiu á luz nunha fonte que había nun lugar que, desde entón, se denomina O Galo. A fonte, aínda existente mais que xa hai anos que deixou de brotar auga doce, está situada moi preto do castro do Castelo de Lañas, o mesmo no que mora a galiña dos pitos de ouro.

Imaxe actual da fonte do Galo
     Como se ve, as dúas lendas, aínda que de forma diferente, lembran un mesmo asunto, sendo moi significativo o do camiño que desde a cova vai a parar ao monte, pois sabida é a xeral crenza que supoñía a todos os castros unha saída oculta. Así que xa sabedes, se ides a Valcovo, á praia de Area Grande, non deixedes de ver as fantásticas grutas creadas polas rompentes do mar, especialmente a furna da que estamos a falar. Iso si, tedes que ir de marea baixa e, unha vez alí, se pechades os ollos durante uns intres se cadra tedes a fortuna de escoitar o eco do canto do popular galo.


FONTES:
CARRÉ ALDAO, UXÍO. Geografía General del Reino de Galicia. Casa Editoral Alberto Martín. Barcelona, 1928.
CONCELLARÍA DE NORMALIZACIÓN LINGÜÍSTICA DO CONCELLO DE ARTEIXO. Catastro de Ensenada. Interrogatorio. Transcrición. Concello de Arteixo, 2010.
VIDAL BLANCO, FRANCISCO. O galo de Barrañán. oschanzos.blogspot.com




AS FESTAS DA ÁRBORE
  

    O día 14 de maio de 1911 constituíase na Coruña, nunha xuntanza que tivo lugar no paraninfo do instituto Eusebio da Guarda, a asociación Amigos del Árbol, unha especie de grupo ecoloxista da época que, segundo o seu regulamento, establecera como obxectivos o fomento da plantación de árbores; elaborar e divulgar estudos sobre as especies arbóreas máis convenientes para toda a xeografía galega; facilitar e distribuír a adquisición de sementes, fertilizantes e aparatos agrícolas; organizar excursións escolares para incrementar o amor á terra e aos cultivos, e procurar a celebración anual dunha Festa da Árbore.

  O éxito desta proposta, combinada coas accións doutras institucións que non tardarían en sumarse á idea, daría como resultado a celebración anual dunha festa que, a partir do Real Decreto do 6 de xaneiro 1915, pasaría a ser obrigatoria en todos os concellos:

1º.- Se declara obligatoria la celebración anual de una Fiesta del Árbol en cada término municipal. La fecha en que ha de celebrarse se fijará por las corporaciones correspondientes en sesión ordinaria, y el acuerdo se hará público para conocimiento de todos los habitantes del Municipio. El Ayuntamiento debe invitar a todos los funcionarios, asociaciones y entidades, tanto oficiales como particulares, que en el término municipal residan.
2º.- Los Ayuntamientos deberán consignar en los presupuestos municipales aquellos gastos que se consideren necesarios, teniendo en cuenta las obligaciones de carácter obligatorio que sobre el Ayuntamiento pesen, para adquisición de terrenos donde ello sea posible, siembras, plantaciones, riegos y demás gastos indispensables para la celebración de la fiesta. Los gobernadores no aprobarán ningún gasto municipal sin que en él figure partida, por pequeña que sea, destinada al fin indicado.
3º.- Los secretarios de los Ayuntamientos tendrán la obligación de enviar al gobernador de la provincia, por medio de duplicado una Memoria de la celebración de la fiesta del Árbol debiendo figurar en ella la fecha en que se celebre, el número de asistentes a la solemnidad, señalando de modo especial los alumnos de las escuelas que concurran, personas que más se distingan por su colaboración á las fiestas y estado de las plantaciones ejecutadas en los años anteriores. Los gobernadores formarán una Memoria general de la provincia, en que deberán figurar todos estos datos parciales, y la elevarán a la Dirección general de Agricultura.
Vista do Arteixo dos 40-50 dende a pista do Balneario. Ao fondo vense as actuais avenidas de Fisterra e do Balneario e algunha das árbores prantadas con motivo desta festa (Arquivo de Ana del Río)
   E así foi como en Arteixo, ao igual que no resto de municipios, empezaría a celebrarse a Festa da Árbore naqueles mediados anos dez nos que Toribio Salvadores Puente e Baldomero González Més alternábanse na alcaldía do municipio.

   A festa, que consistía na plantación de árbores de variadas especies en diferentes zonas do Concello, coa directa participación dos escolares aos que se lles premiaba cunha merenda, seguiríase celebrando durante os anos vinte, na dictadura de Primo de Rivera e sendo alcalde Ramón Dopico Naya, un alcalde que segundo aparece nas actas municipais, ás tres da tarde do 19 de xaneiro de 1924 abría a sesión plenaria...
Dando cuenta de la circular del Sr. Gobernador Civil, inserta en el B.O. de 12 de los corrientes, se acordó verificar la fiesta del Árbol aquella ordena, encomendando a la alcaldía que con los elementos que considere más a propósito de esta capital, Cura-Párroco, Maestro de Escuela, Médicos y algún vecino entusiasta, procure llevarla a cabo del mejor modo posible dentro de la consignación que hay en presupuesto para árboles y una suma aproximadamente doble para gastos de esplendidez de la fiesta que desde luego podrá satisfacer por cuenta de lo consignado para imprevistos”. 
María Barbeito
      Durante a etapa republicana (1931-1936) a Festa da Árbore seguiría constituíndo un dos acontecementos máis espectaculares que se organizaban no municipio, un acto de verdadeiro interés no que a inspectora-mestra da zona, María Barbeito Cerviño, sería a persoa que levaría o peso do acto durante este período no que cada ano intentaba involucrar a mestres, médicos, farmaceúticos, cregos, corporación municipal, etc., movilizando á poboación non só escolar senón tamén cidadá. Para tal fin, María Barbeito convidaba a estas festas a asociacións da Coruña e a representantes de Maxisterio da cidade herculina, ademais de animar tamén aos mestres e mestras de todas as parroquias arteixás a que ensaiasen, para o día da festa, o Himno da Árbore, o Himno Galego e diversos alalás. Unha de aquelas festas organizadas pola inspectora-mestra da zona foi a que se realizou o 3 de febreiro de 1935, na estrada da Coruña a Baños de Arteixo, coa asistencia duns 350 escolares e numerosos veciños, festa na que foron plantadas 50 árbores durante unha tarde festiva e da cal se facía eco La Voz de Galicia catro días máis tarde:
Asistieron al acto, además de las autoridades locales y maestros nacionales del municipio, la inspectora maestra de la zona María Barbeito y Cerviño, que tanta estimación y simpatía se está granjeando en este distrito; “Amigos de los Árboles”, con su presidente señor Monteagudo; “Amantes del Campo”, con su veterano presidente don Manuel Insua, y una representación del Magisterio coruñés, integrada por las cultas maestras señoritas Dorinda Vázquez y Rodríguez Celeiro, así como otras distinguidas personas que dieron al acto una nota simpática y altamente edificante.
La plantación se verificó en la carretera de La Coruña a los Baños de Arteijo, marchando los niños de las distintas escuelas y demás asistentes al lugar de la plantación donde se hallaba levantada una tribuna construída apropósito para este fin.
Dió principio el acto entonando el Himno gallego todos los presentes y un “alalá” admirablemente cantado por las niñas Sarita Mosquera y Teresita Mariño de la escuela de Arteijo, que vestían el traje regional. A continuación recitaron sentidas poesías alusivas al acto Ricardito F. Llamazares, Antoñito Pardo, Antonio Hermida, Julita Mosquera, Milagros Sande y otros de las escuelas de este pueblo que dirigen los cultos maestros nacionales doña María del Rosario Romero y don Cándido Trasende.
Seguidamente hicieron uso de la palabra don Antonio Platas, maestro de Lañas, entusiasta y activísimo presidente del Consejo local de Primera enseñanza, que explicó la significación del acto, saludando efusivamente a todos los concurrentes al mismo: don Manuel Monteagudo, en nombre de los “Amigos de los Árboles”, expuso la labor patriótica y altruista que dicha entidad viene realizando, atacando duramente a los que por ignorancia, maldad y egoísmo mal entendido, destruyen el arbolado. Habló también la culta maestra de La Coruña señorita Rodríguez Celeiro, inculcando en los niños el amor al árbol y a la naturaleza.
Por último, cerró los discursos con uno muy elocuente y ferveroso la señora inspectora y culta pedagoga ya citada que hizo una acertadísima apología del árbol, dirigiendo, sobre todo a los niños, muy sabios consejos relacionados con la fiesta que se celebraba. Presentó, con frases de gran elogio que arrancaron aplausos de la concurrencia, el venerable don Manuel Insua, como modelo de ciudadano ejemplar enamorado de la Naturaleza, la que corresponde a su culto con la vigorosa conservación de su respetable ancianidad.
Finalizó el acto cantándose con mucho entusiasmo el Himno al Árbol y procediéndose seguidamente a la plantación de los mismos, a cuya terminación se repartieron sendas meriendas a todos los niños de las diversas escuelas del municipio.
Amenizó esta fiesta la música que dirige el convecino de Meicende Baldomero González Corredoira, que a la terminación tocó alegres bailables.
Como nota elogiosa se debe destacar el rasgo generoso de los “Amigos de los Árboles”, que donaron los que se plantaron en esta fiesta”.
  A Guerra Civil e os duros anos da posguerra deixarían, durante certo tempo, postergada a celebración da Festa da Árbore, e non sería ata os últimos anos corenta cando volvemos a ter novas desa festa en Arteixo:
En cumplimiento de la circular del Gobernador Civil en la que recuerda a los Ayuntamientos la obligación de celebrar la Fiesta del Árbol con una plantación mínima de 100 árboles, el domingo se celebrará tan educativo acto en Santa Eugenia de Riveira, Somozas, Coristanco, Ares y conjuntamente en Puentedeume, Cabañas, en la playa de aquella zona. En varias de estas ceremonias tomará parte don Federico García, vicepresidente de los Amigos de los Árboles, entidad que, recogiendo una iniciativa de “La Hoja del Lunes”, gestionará que el Ayuntamiento de Arteijo celebre este año la Fiesta del Árbol en las inmediaciones del Santuario de Pastoriza.
Con relación a antedita circular informativa, publicada no xornal La Noche o día 27 de xaneiro de 1949, dous meses despois, o 28 de marzo, La Hoja del Lunes expresaba a seguinte queixa:
Recordarán ustedes que los Amigos de los Arboles y nosotros también pedimos que el Ayuntamiento de Arteijo celebrase la Fiesta del Arbol en Pastoriza, donde tanta falta hacen unas cuantas sombras. Nos dijeron que así se había convenido, pero ahora nos sorprenden con la noticia de que va a celebrarse en Larín. Y nosotros decimos ¿Es que hay incompatibilidad que impida plantarlos en los dos sitios?
Imaxe da Avenida do Balneario nos anos 50-60 na que se poden ver varias árbores que foron plantadas nalgunha edición da festa da que estamos a falar
    Se falades cos vosos pais ou avós, é dicir, algúns dos nenos e nenas arteixás da década dos cincuenta, de seguro que vos contan polo miúdo algunha das Festas da Árbore celebrada naqueles días, uns nenos e nenas que hoxe disfrutan da súa xubliación mais iso sí, aínda gardan na súa memoria os recordos das merendas despois de realizar as plantacións e a alegría de recibir unha laranxa ou un tubo de leite condensada, prezados tesouros naquela hora. Dunha daquelas festas dos cincuenta fálanos La Voz de Galicia na súa edición do 27 de xuño de 1955:

Como complemento de la plantación de unos magníficos árboles verificada en febrero último en Arteijo, ayer tarde se celebró en este pintoresco pueblecito la parte educativa de la Fiesta del Arbol, acto que fué organizado por el entusiasta alcalde don Francisco Mosquera, con el concurso de la corporación municipal y sus activos funcionarios y los maestros nacionales.
En el amplio y artístico Hogar del Frente de Juventudes don Federico García pronunció una charla, en la que elogió al vecindario de la comarca por la protección y respeto que dispensó a los árboles del camino vecinal de Cayón al Balneario, conducta de cultura y patriótica que debían demostrar o imitar quienes pretenden talar parte del arbolado de la carretera de El Seijo (Mugardos), desconociendo que por Orden del Ministro de Obras Públicas de 10 de agosto de 1944 se da un plazo de cinco años para la repoblación de las carreteras del Estado.
Imaxe dos anos 70 da Avenida do Balneario
   Nos anos seguintes, nos sesenta e nos setenta, a festa iría decaendo pouco a pouco ata chegar ao punto de deixar de celebrarse. O escritor arteixán Antón Castro, neno naquela altura, recorda de plantar árbores algunha vez, mais… “agora non recordo onde. Era en Arteixo, perto das escolas da Baiuca. Era algo que gustaba. Penso que se celebrou poucas veces. Teño unha sensación moi gozosa. Facíase pola tarde, creo recordar”.

Hoja del Lunes, 7 de maio de 1979
    Non sería ata a finais da década dos setenta cando, grazas a unha idea promovida por Vicente Castro Rumbo, presidente da Asociación de Pais de Alumnos do Colexio Carrero Blanco, hoxe CEIP Ponte dos Brozos, a Festa da Árbore volvería a recobrar o protagonismo e a importancia que tivera no pasado. Mais aquela iniciativa, despois de manterse viva varios anos, volvería a caer no esquecemento ata que xa, en pleno século XXI, sin tratarse dunha celebración como as de antano aínda que si bastante semellante grazas á numerosa participación de pais e fillos, o Departamento de Medio Ambiente do Concello de Arteixo empezaría a organizar o Día da Árbore, unha iniciativa que se celebraría por primeira vez no ano 2004, conmemorando ás nenas e nenos nados en 2003, e que se seguiría festexando ata o día de hoxe prantando árbores nos seguintes lugares:

2004. Área Recreativa do Seixedo.
2005. Monticaño.
2006. Área Recreativa do Seixedo.
2007. Área Recreativa de Barreiros.
2008. Igrexa de Arteixo.
2009. Paseo Fluvial (Centro Cívico-Centro de Saúde)
2010. Campo da festa de Arteixo.
2011. Centro de Saúde de Arteixo.
2012. CEIP Arteixo (colexio novo).
2013. Travesía de Arteixo, 287.
2014. Paseo Fluvial (Cancelo-Loureda).
2015. Campo da festa de Arteixo.
2016. Travesía de Arteixo, 303.
2017. Aula da Natureza.
2018. Paseo Fluvial (Altura Campo da festa).


A nosa voz, na soledá perdida,
morrerá sen deixar xiquera ise eco
que a brisa melencónica do outorno
deixa na copa azul dos ameneiros...”

Aires da miña terra (Manuel Curros Enríquez)


FONTES:

-Blanco Rey, Manuel. El período de la Restauración como clave para un mejor entendimiento de la Segunda República en el Ayuntamiento de Arteixo. Arteixo, 2004.
-Romero Masía, Ana. María Barbeito. Unha vida ao servizo da escola e dos escolares (1880-1970). Baía Edicións. A Coruña, 2014.




A LENDA DA CONSTANZA


    Para falar da orixe dun dos topónimos do litoral arteixán, da Constanza, temos que viaxar ata a segunda metade do século XV, época na que o gran Gómez Pérez das Mariñas, que pertencía a unha familia nobiliaria en ascenso, era o Señor de boa parte do territorio que hoxe ocupa o concello de Arteixo. 

Imaxe actual da Constanza
   Os antepasados do noso protagonista foran no seu tempo Señores de Suevos e Oseiro e estenderan, naquela época convulsa e violenta, o seu dominio por terras das actuais comarcas de As Mariñas e Bergantiños. Sendo mozo marcharía á corte do rei Juan II onde a súa valía e a súa destreza coa espada permitiríanlle gañar fama e honra e, despois de vencer a un enorme alemán que ninguén ousaba retar, convertiríase no maior xustador que no seu tempo houbo en Castela. Alí, dos encontros e contactos con outros nobres na corte real, fraguaríase o matrimonio concertado con Teresa de Haro.

   Grazas ao favor real, conseguiría a estrela que adorna o escudo dos Mariñas e a tenencia vitalicia do castelo de A Coruña, cidade na que se intalaría coa súa dona. Convertido no Señor máis poderoso e rico da zona, Gómez Pérez sería quen de intervir con éxito nas contendas nobiliarias que convulsionaron á sociedade dese século, entre elas a Gran Revolta Irmandiña, que fora un exemplo de dignidade do pobo galego daquela hora. Farto dos impostos desorbitados, abusos de toda índole e expolio permanente dos seus mermados recursos, os labregos estouparían manifestando a súa indefensión ante o vasalaxe, máis parecido ao esclavismo que a unha relación con contrapartidas, que exercía sobre eles boa parte da nobreza local, unha nobreza que acabaría decantando ao seu favor aquela Gran Revolta Irmandiña iniciada polos pobres labregos. Sobre o papel dun xa máis vello Gómez Pérez das Mariñas naquel episodio da nosa historia, o escritor de Caión Marcos Amado cóntanos o seguinte no seu libro “Poder, dominio e sangue. A liñaxe Bermúdez de Castro, señores de Montaos”:

A Constanza e o Porto de Punta Langosteira
   “Chegada a contenda irmandiña en 1467, Gómez Pérez refuxíase dos alzados no mosteiro de Samos, pero pronto se unirá ao contraataque iniciado polo arcebispo, e agrupará as súas tropas en Santiago coas de Andrade, Ulloa e Lope Pérez de Moscoso “o groso”. Rapidamente foron vencidos os irmandiños e instaurado o poder señorial precedente, e estes últimos catro señores unidos ao das Mariñas, aliaranse na vista confederación antiarcebispal para frear o exceso de fortalezas ocupadas por Fonseca II (que eran da igrexa quen llas tiña cedidas en feudo a aqueles). Na reconquista para os Moscoso do castelo de Altamira cercado polo prelado en 1471, sitúase o lance no que Aponte dá boa conta do respecto que os seus iguais tiñan a Gómez Pérez das Mariñas, “que era más viejo y más sabio y en las guerras… todos consentían con él”, de maneira que os seus plans foron acatados ante as vehementes ansias de ataque doutros señores. Recuperada Altamira e posteriormente tamén Vimianzo, os confederados diríxense á fortaleza de Mesía, propiedade de Gómez Pérez das Mariñas pero ocupada polo xefe das tropas arcebispais, irmán do prelado Alonso II de Fonseca e Acebedo, que heroicamente soportaron tres meses de sitio e trabucazos ata a súa entrega”.

   Sobre a descendencia de Gómez Pérez das Mariñas, que falecería no ano 1475, dende o infortunio dun primoxénito e dúas fillas mortas prontamente, este importante persoeiro da historia galega tería sucesivamente outras tres fillas máis con dona Teresa de Haro: María das Mariñas, Constanza das Mariñas e Xenebra das Mariñas, ademais de procrear fóra de matrimonio a unha sexta filla ilexítima, Mencía das Mariñas.

   Gómez Pérez lograría para as catro fillas outros tantos pactos matrimoniais con grandes herdeiros ou Señores das súas respectivas casas nobiliarias, concertados na elite da contorna señorial galega. Así mesmo, como ben nos conta Marcos Amado no libro anteriormente referido, estes, conscientes da ausencia dun herdeiro varón, agardarían esperanzados unha futura porción da Casa das Mariñas para os seus señoríos tralo pasamento do seu sogro.

    María das Mariñas, a maior delas, casaría con Diego De Andrade, Señor da poderosa Casa de Andrade, e recibiría de seu pai os señoríos das Mariñas dos Condes, co pazo de Miraflores como cabeza de xurisdición, correspondente cos actuais concellos de Oleiros e Sada, e das Mariñas dos Freires, bens situados no arciprestado de Faro e entre os ríos Mero e Mandeo, dominados desde o pazo de Bergondo-Mariñán e hoxe pertencentes ao concello de Bergondo, con partes nos de Abegondo, Cambre, Carral e Betanzos.

Ría de Sabón e pequeno areal da Constanza
   Sobre o legado da seguinte, Constanza das Mariñas, que casaría en primeiras nupcias con Lope Sánchez de Moscoso, os bens reservados serán “as merindades e señorios que yo el dicho Gómez Pérez llievo e poseyo desde la agua do Burgo fasta la Ponte Ceso e Val de Ruus”. Eran bens dos cotos anexos á cidade da Coruña, coas antigas freguesías da liñaxe de Suevos e Oseiro, pasando ás interiores de Erboedo e Meirama, e englobando todas as súas abundantes posesións en terras de Bergantiños, dominadas desde o pazo e torre de Cillobre, fortaleza situada na parroquia larachesa de Santa María de Torás. Constanza tamén recibiría outro pazo situado na cidade de A Coruña, na rúa Ferreirías… “estas mys casas con sus huertas en la que agora moramos”, que viña sendo no que residía a familia e se atopaba Gómer Pérez ao outorgar testamento.

   Xenebra das Mariñas, coa que os seus pais quixeron afianzar alianzas coa mitra compostelá desposándoa moi nova con Luís de Acevedo, Pertegueiro Maior dos exércitos arcebispais, recibiría de seu pai todas as casas, rendas e propiedades sitas na cidade de Betanzos, ademais do señorío dos cotos de Oza-Cesuras e da Casa de Mesía, coa súa torre e fortaleza.

    Mencía das Mariñas, a filla bastarda, enlazaría co fidalgo Juan García Barba de Figueroa, Señor da Casa de Figueroa. Os sepulcros do matrimonio, labrados coas armas e figuras xacentes, pódense visitar na igrexa parroquial de San Miguel de Figueiroa, no concello de Abegondo.

     Mais centrémonos agora na segunda das fillas de Gómez Pérez das Mariñas e dona Teresa de Haro, en Constanza, unha muller que daría pé á lenda da que falamos a continuación. Como dixemos anteriormente, Constanza das Mariñas casara en primeiras nupcias con Lope Sánchez de Moscoso “o groso” quen, segundo as crónicas de Vasco de Aponte… “non era para ter xerazón (...) non era hombre para mujer y doña Constanza no le quería por marido”, unha Constanza que se separaría do seu home e voltaría ao domicilio de seus pais. Grande foi o desgusto que por estos feitos tería Gómez Pérez das Mariñas, mais as razóns expostas pola súa filla eran dabondo para xustificar tal decisión e había que dala por ben feita.

    Un día chegou á residencia de Gómez o cabaleiro Fernán Pérez Parragués quen, de mozo, fóra paxe de aquel seguindo a costume adoptada entre os grandes señores que adoitaban enviar aos seus fillos á morada de algúns dos amigos da nobreza para que se educaran ao seu carón, apartados da casa paterna, aprendendo todo canto conviña a súa condición. Os mozos fillos dos nobres empezaban como paxes para ser, co paso do tempo, escudeiros ata que máis tarde poideran, con algún feito notable, obter o título de cabaleiros.

    Gómez Pérez das Mariñas dispensaríalle un afectuoso acollemento ao seu antigo paxe, un Fernán Pérez de Parragués que quedara viúvo tras o recente falecemento da súa dona, que era filla de Fernán Díez de Ribadeneira. Se cadra aquela visita non tiña soamente o desexo de saudar ao seu antigo señor. Probablemente, no recordo da súa primeira estadía na residencia de Gómez Pérez tiña unha gran importancia unha moza loira que, naqueles intres, era unha fermosa muller que non facía moito que abandonara ao seu home: Constanza das Mariñas.

O certo é que pouco despois desta visita, dona Constanza e Fernán Pérez Parragués casaban, mais casaban en secreto, sen que o soupera o pai dela, Gómez Pérez. Segundo Leandro Carré Alvarellos, “algunas veces, doña Constanza trasladábase a La Coruña para ver a su esposo; otros días era don Fernán el que iba a Bergantiños cuando tenía saudades de su mujer. Dícese que estos viajes casi siempre se hacían por mar y que embarcaban o tomaban tierra en las playas de Valcovo o de Barrañán”.

Imaxe tomada en 1945 dende O Rañal. Ao fondo, a zona da Constanza
  Pois ben, a lenda conta que en certa ocasión dona Constanza agardaba a chegada do seu marido e, impaciente por velo, achegouse ata á beiramar do areal de Sabón. Ben por parecerlle que podía ver máis pronto que tarde a embarcación na que viría o seu amado, ou ben porque acostumaban a empregar aquel lugar para baixar mellor da barca a terra, o caso é que sentou nun gran penedo que había perto da praia. Coa impaciencia, cravados os ollos no horizonte mariño, non se decataría dona Constanza de que subía a marea e de que estaba quedando entre as ondas, sen marxe de maniobra para poñerse a salvo, principiando as salpicaduras das ondas a mollar o seu vestido.

     Naqueles intres, a humidade deixábase sentir co frío da auga e a brisa do atardecer, sendo entón cando dona Constanza, aterrorizada, viu o perigo no que se atopaba. Ninguén se vía no areal para pedir auxilio. ¿Cómo fuxir de alí? A morte por afogamento agardábaa naquel penedo para ela tan querida. Berrou unha e outra vez pedindo socorro, mais sería en balde…

    Constanza, na desesperación da súa impotencia, botaría unha última mirada ao lonxe. ¡Ah! Unha barca bolinaba a toda vela, rompendo as ondas que despedían espumas fosforescentes. Na pequena embarcación viña outro corazón ansioso. Sí, era don Fernán o que se achegaba ao lugar no que estaba a súa amada en grave situación de perigo.

    As augas do mar xa chegaban aos xeonllos de dona Constanza e a noite principiara a estender a súa capa de escuridade sobre a terra e a inmensidade oceánica cando, ao fin, a barca de don Fernán atracou xunto as rochas nas que permanecía a súa amada, que estaba enchoupada coa salitre mariña. Un doce e efusivo abrazo de home e muller, darían paso a que os dous embarcaran e se trasladaran de contado ao areal de Sabón onde, ao poñer pé na area, permanecerían un anaco antes de encamiñarse a unha das súas posesións cercanas, probablemente un caserío de Rañobre que, andando no tempo, pasaría a formar parte do señorío dos Oca.

Superado o tremendo susto, semellaba que ningunha outra consecuencia tería aquel amargo acontecemento, mais non sería así xa que foi aí cando Gómez Pérez das Mariñas enterouse de que a súa filla casara en secreto con Fernán Pérez Parragués e, ao considerarse humillado e aldraxado, cubriu a súa cabeza cun capuz negro, que non quitaría xamais ata a súa morte.

Areal da Constanza
    Desde aquel entón, aquel penedo próximo á praia de Sabón foi chamado “A pena de Constanza”, nome que aínda se mantén nos nosos días. Esta lenda que recolle Leandro Carré Alvarellos no seu libro “Las leyendas tradicionales gallegas”, xa aparece mencionada polo pai deste, Uxío Carré Aldao, na súa popular Geografía General del Reino de Galicia” onde, no apartado que lle adica á parroquia de Oseiro, di que… “En las playas inmediatas se dice hay la llamada “Pena da Constanza”, que debió este nombre a que allí embarcaba y desembarcaba doña Constanza das Mariñas, la casada en segunda nupcias y “a furto de su padre” con Fernán Pérez Parragués, por haberse separado de su primer marido, un Conde de Altamira “que no servía para casado”, según nos cuenta Vasco da Ponte. Esta doña Constanza, llamada “a vella” para diferenciarla de su hija doña Constanza, que apellidaban “ a nova”, tuvo en mayorazgo, fundado por su padre en los bienes que éste le legó en testamento de 4 de Noviembre de 1474, hecho cuando la hija era menor de edad, “todo lo que poseía en bergantiños en oseyro e suevos e val de miis heruoedo e meyrama e con las encomiendas de santo andres e monteagudo e con los foros casas e casares que yo el dicho gomer perez llievo en las dichas encomyendas e en la terra señorio que foi de Iohan de coyro e de martin sanchez e en la terra de iohan dandero”. 

Imaxe do ano 1945 tomada desde O Rañal. Ao fondo, vese parte da Constanza

    As obras iniciadas nos anos sesenta do século pasado para a construcción da Central Términa de Fenosa, ademais da posterior construcción do Porto de Punta Langosteira, sepultarían boa parte da Constanza de Fora e da Constanza de Dentro, como así lle chamaban os máis vellos a aquel lugar no que había un embarcadoiro semellante ao Carreiro do Rañal mais, con todo, aínda se pode ver unha parte dela, que está moi próxima a ese pequeno areal que se formou a raíz das modificacións das correntes coas devanditas obras do porto. Así que amigos e amigas, xa sabedes, cando vaiades a ese punto do litoral arteixá que vos quede claro que estades na Constanza!


FONTES:

- Alfeirán, Xosé. Duelo a espada en 1437. La Voz de Galicia, 27 de xullo de 2015.
- Amado, Marcos Emilio. Poder, dominio e sangue. A liñaxe Bermúdez de Castro, señores de Montaos. Edición do autor. Caión, 2017.
- Carré Aldao, Uxío. Geografía del Reino de Galicia. Carreras y Candi. Casa Editorial Alberto Martín. Barcelona, 1928.
- Carré Alvarellos, Leandro. Las leyendas tradicionales gallegas. La Voz de Galicia, 2000.




MITOS E LENDAS MARIÑAS DA VIRXE DE PASTORIZA


Na sancristía do Santuario de Pastoriza consérvanse uns exvotos (cadros, placas ou obxectos con algunha inscrición colocados nas igrexas en lembranza dun beneficio recibido) moi antigos de historias do mar, exvotos que amablemente nos mostrou en varias ocasións o párroco don José Vázquez Landeira. Pois ben, ningún deles fai mención do litoral arteixán mais, polo gran valor histórico e patrimonial que teñen, é unha obriga incluílos nesta bitácora, como tamén o é mencionar outras lendas de mar que moito teñen que ver coa Virxe de Pastoriza e que xa aparecen recollidas nas obras La leyenda de la Pastoriza, escrita por Emilia Pardo Bazán en 1887, e El Santuario de Nuestra Señora de Pastoriza, publicado por Manuel Lucas Álvarez en 1951.

Muy grande es la devoción á este antiquísimo Santuario, y fuerza es decirlo, el hielo de la indiferencia contemporánea no ha enfriado un punto la atmósfera de la Pastoriza”, escribía a condesa de Pardo Bazán en La leyenda de Pastoriza, ao que acrecentaba:
 
La gente artesana y humilde de la Coruña le profesa cariño especial; y sobre todo, las operarias de la Fábrica de tabacos se pierden por su Virgen muy amada. Después de los coruñeses, siguen en veneración y afluencia al Santuario los habitantes de Betanzos y Puentedeume, de la Mariña toda, de la bravía comarca de Bergantiños, del Ferrol, Santa Marta y Cedeira; y desde que corre tren directo de Madrid á la Coruña, el numero de los devotos se ha reforzado con muchos de la provincia de Lugo y León, y hasta con la gente cortesana que baja á bañarse á las playas gallegas y se lleva en memoria la fotografía de la Virgen, su escapulario ó su medalla”.

Segundo a lenda da Pardo Bazán, a orixe do Santuario data do ano 453, indicando tamén no relato que a ermida da Pastoriza sería o primeiro santuario mariano do occidente peninsular, onde por orde do rei suevo Rekiario, que fora convertido polo bispo de Braga ao catolicismo, renderíase culto á Virxe.

A pequena igrexa sufriría ao longo da historia numerosas agresións, como a do ano 968, cando arribaron no litoral galego as naves normandas comandadas por Gunderedo, ou a de 997, a mans dos sarracenos de Almanzor. A imaxe da Virxe, non obstante, sobreviría grazas a uns cristiáns que a esconderan para evitar que fose destruída ou roubada polos invasores. A súa pista perderíase por moito tempo, ata que un día unha rapariga que andaba pastando as vacas viu unha estrela relucente enriba dunha morea de pedras, na parte alta do monte. Aquela visión da estrela repetiuse e daquela, a nena contoulle aos veciños como se lle tiña aparecido diferentes veces. Isto deu pé a que se remexesen as pedras de todos os penedos que no monte había amoreados, ata que nun deles, nun buraco existente debaixo dunha pedra grande, que desde entón foi chamado como “O berce da Virxe”, descubriuse a imaxe que tantos anos levaba agachada. A partir dese momento, nese buraco existente debaixo da gran pedra, onde está asentada a estatua da Virxe feita en 1887 en granito polo mestre canteiro de Ponteareas José Couto, é por onde habían de pasar miles e miles de peregrinos para se liberar do pecado ou curar certas doenzas.

Outra das lendas populares da Virxe é a que fai mención do corsario inglés Drake, que aparecía conmemorada nun lenzo pintado existente na igrexa (hoxe desaparecido) que dicía:

Cuando el Draque vino á sitiar á la Coruña en el año 1589, unos soldados herejes sacaron la Santa Imagen de la iglesia y la arrojaron allí cerca de la fuente y le rompieron de un hachazo la cabeza, dividiéndola del pescuezo; mas luego, milagrosamente, se volvió á colocar y unir como estaba antes”.
A tradición di que os soldados ingleses, espantados polo prodixio do que foran testemuñas, fuxiron sen roubar, sen incendiar e sen facer dano ningún en Pastoriza.

Entrando xa na relación que garda a Virxe co mundo do mar, hai un feito que segundo indica Manuel Lucas Alvarez no traballo que publicou en 1951, ten todos os caracteres dunha devoción popular que resulta case idolátrica. Trátase do capitán dun barco da matrícula da Coruña que, no comezo do século XIX, sentía tal devoción pola Virxe de Pastoriza que chegou a ter verdadeira paixón e desexo de posuíla unicamente para si propio e deste xeito levala no seu navío para que o defendese de todos os perigos. Emilia Pardo Bazán escribía en La leyenda de la Pastoriza:

¡Cuántas veces, al desafiar las cóleras del Océano, al evitar el banco de arena, la peligrosa sirte, el escollo oculto pérfidamente bajo la planicie del agua, al sentirse aplacarse el huracán que por minutos hacía zozobrar la embarcación, al regresar sano y salvo á la bahía coruñesa, vería con la imaginación la Estrella del mar, cuya sonrisa conjuraba la tormenta y guiaba la nave al puerto! ¡Cuántas veces habría pensado en noches de cerrazón y niebla, en horas de riesgo inminente, que quién llevase consigo á bordo tan precioso talismán, no debía temer siniestros ni naufragios!
Con tal ahinco se le clavó en el alma el deseo, que llegó á perder sueño, apetito y reposo, y á caer en profunda pasión de ánimo y melancolía entera. Incapaz ya de luchar con su idea fija, se dió á arbitrar un medio, legal ó ilegal, de realizarla. Difícil sinó imposible era apoderarse de toda imagen, sin ocasionar un alboroto en el país y que se descubriese al punto el autor del atentado; pero al menos la faz, la divina faz, discurrió el capitán que lograría poseerla valiéndose de una superchería, y descargando un atrevido golpe. Sobornó al sacristán con doscientos pesos para él y una cabeza nueva para ocultar el atentado, y el sacristán se avino á repetir, con mejor éxito, la profanación de los soldados ingleses, cortando la cabeza á la Virgen, que esta vez, sin duda en consideración á la fe sencilla y ardiente que impulsaba á quién dispuso aquella profanación, se dejó degollar. Y de noche, furtivamente, el marino escondió la cabeza bajo la capa, y huyó loco de júbilo, estrechando contra su corazón el tesoro.
Aunque contaba el párroco del Santuario muy avanzada edad, notó la sustitución de la cabeza, sea por observaciones propias ó por que se lo advirtiese algún devoto perspicaz. Breve fué la dicha del raptor: instruyéronse diligencias judiciales en averiguación del delito, que el sacristán pagó en la cárcel, y el marino siendo obligado por sentencia á restituir la prenda sustraída.
Tal es la leyenda más reciente de Nuestra Señora de Pastoriza. A alguien se le ocurrirá preguntar cómo, después de recobrada la primitiva cabeza, en vez de colocarla de nuevo sobre los hombros de la imagen, según parece que reclamaban de consuno la piedad, el respeto y hasta el ejemplo, la relegaron al arcón apolillado y dejaron perseverar el fraude del raptor, conservando y venerando la nueva? A mí por lo menos no deja de darme en qué cavilar el caso. Unicamente me lo explico por razones análogas á las que alega en su escritura don Juan del Río para descuartizar la imagen vieja. Tal vez les parecería á los encargados del Santuario que la cabeza nueva -sobre todo si es en realidad obra de Ferreiro- le llevaba muchos quilates de ventaja á la antigua en mérito y hermosura y que, descubierto ya el ardid y castigado el desacato, convenía respetar, en lo demás, los hechos consumados.
Sea como quiera, por estar bastante frescos estos sucesos, puede ser que no falte en la Coruña quién tenga de ellos más minuciosos pormenores; y si es así, le agradeceré que me los comunique, para que las nuevas ediciones de este librito salgan enriquecidas con datos más exactos.

Outro exemplo da devoción que a xente do mar sentía pola Virxe de Pastoriza son as seguintes cantigas:


A Virxe de Pastoriza
que si se leva na barca
alá no medio do mar
tódalas augas aparta.

Reina y madre milagrosa
mi Virgen de Pastoriza.
Tú, que por los navegantes
velas de noche y de día.
Ampárame! Sé mi norte
en los mares de la vida
y al puerto de eterna calma
lleva mi pobre barquilla.

Allí van desde la dama
joven, delicada y tímida,
descalzos los pies de nácar
que en la arena se lastiman.
Hasta el rudo marinero
que en la tempestad bravía
se encomendó a su patrona
la Virgen de Pastoriza.


Tampouco queremos pasar por alto un artigo que aparece asinado por Antonio de San Martín, publicado en El periódico para todos do día 10 de febreiro de 1874, que narra o seguinte:

La última vez que estuve en Pastoriza presencié un espectáculo conmovedor.
Eran las diez de la mañana, y un sol de primavera vertía sobre la tierra sus tibios rayos.
Los laboriosos campesinos se entregaban en el campo a sus faenas; los rebaños pacían las verdes y lozanas yerbas; la brisa perfumada de la montaña agitaba las copas de los árboles, ya cubiertos de brillante follaje, y era todo paz y dulce sosiego en aquellos apartados lugares, en donde la naturaleza convidaba a la meditación.
Yo me hallaba cercano al camino real que desde la Coruña conduce a Pastoriza, y allá a lo lejos, por aquel camino que parecía una ancha cinta de plata, extendida entre verdes plantaciones y agrupados caseríos, ví llegar una extraña procesión que se iba aproximando lentamente.
Cuando estuvo cerca de mi, observé que la componían doce o catorce marineros de atezados rostros.
Aquellos hombres iban cantando la letanía, llevaban los pies descalzos y soportaban sobre sus robustos hombros el peso del palo mayor de un buque.
Pocos días antes, al cruzar en frente del cabo de Ortegal, y durante una noche de horrible tempestad, un rayo había partido aquel palo.
Viéndose perdidos los marineros, pues el buque se iba sobre la costa, sin que sus desesperados esfuerzos pudiese evitarlo, invocaron el nombre de la Virgen de Pastoriza con religioso fervor.
Una hora más tarde, la tempestad había calmado sus furores, y la pobre embarcación lograba alejarse del peligro que la amenazaba.
El palo tronchado por el rayo, había quedado sobre cubierta, y los marineros prometieron solemnemente llevarlo en hombros hasta el Santuario de Pastoriza, en acción de gracias por haberse librado de un peligro tan grande.
Aquel palo, en el cual el fuego del cielo ha dejado profundas y negras señales, fue colocado en lo más alto de la bóveda del templo, del cual cuelga pendiente de dos fuertes abrazaderas de hierro.
Na época na que Antonio de San Martín narraba os feitos anteriores, a devoción que a xente do mar lle profesaba á Virxe de Pastoriza era de tal magnitude que para comprendela abondaba con entrar na igrexa e ollar para as súas paredes, como así o relataba Emilia Pardo Bazán en La leyenda de la Pastoriza:


Los muros están entapizados de cuadritos, de marinas ingenuas, que sin duda no merecen figurar en ningún Museo, pero que expresan bien la convición del donatario y su inmensa gratitud. Fieles y exactos y hasta artísticos suelen ser en cambio los retratos ó reducciones de fragatas, queches, goletas, pailebots y balandras que cuelgan por la muralla y por el techo, alternando con largas trenzas de pelo ornadas de un lazo de colores, que acaso crecieron en la cabeza de la novia del marino... 

A escritora galega referíase aos cadros antigos que mencionábamos ao inicio desta crónica e que a continuación, seguindo a orde cronolóxica que marca no seu libro Manuel Lucas Alvarez, debullamos o que aparece nas lendas dos que aínda se conservan na sancristía do Santuario (dos dez cadros existentes dos que informaba Alvarez en 1951, na actualidade quedan oito):

  1. En el Año de 1640. Juan dó Río vecino dela Coruña estando pescando jumto al Puerto de Bens en su Lancha con sus Compañeros, les acometió un Barco de Moros y estando apresados, clamaron por la Virgen de Pastoriza, y milagrosamente se transtornó dicho Barco y fueron cogidos los Moros”.
  1. En el año de 1685. D. Pedro de los Ríos, vecino de la Coruña, nabegando en un Navío de Hereges, por que le han visto rezar el oficio de Nª. Sª. Le querían arojar ala mar, y pidiendo fabor á la Virgen de Pastoriza se turbaron y lo dejaron libre”.
  1. En el año de 1688. pasando de Sada á Puente Heume, una Dorna con dos hombres y una Muger, una honda la trastornó y la muger se fué al hondo, y bolviendo arriva imbocó la Virgen de Pastoriza y luego otra hola la puso derecha la Dorna, y vino asu Yglesia darle las devidas gracias”.
  1. Non aparece ningunha data concreta, mais Lucas indica que foi no século XVII.: “Baltasar Lopez natural de Santiago. Caminando a Roma se embarco en el Mar Oceano, en el qual tubo tres Naufragios con peligro de la Vida, de los que salió libre por haver ymbocado ala Milagrosa Ymagen de Pastoriza”.
  1. En 15 de Febrero de 1711. viniendo una Fragata Ynglesa con los Moros de Fes disparando sobre unos hombres, dando por la popa ala Chalupa, y le han muerto al Maestro de un balazo, y á Francisco Mendez le hirieron el brazo izquierdo del que echaba abundancia de sangre, é imbocando á Nª. Sª. de Pastoriza, libró del peligro”.
  1. En 4 de Marzo de 1746. nabegando Antonio Lopez en el Navio llamado San Vicente desde Cadiz a la Habana, les sobre vino en el canal viexo tan gran tormenta que el Navío dió consigo sobre un peñasco a donde estubieron mas de 16 horas, arrojando al mar la artillería, y mas pertrechos del Navío a causa de haberse abierto al medio, y estando en esta situación apartados a leguas de tierra, imbocaron a Nª. Sª. de Pastoriza y salieron sin peligro”.


  1. El Bergantin Fernardo 7º en el acto de embarranque frente a las Islas de San Blas del Norte América a las 6 ½ de la tarde del 23 de Agosto de 1851 D. Andrés Rodriguez Velo se encontró en dicho buque como pasajero y en eminente peligro, ofreció a la Virgen Nuestra Señora de Pastoriza presentarle este Cuadro dando gracias a Dios por haberle salvado la vida: y le ruega por el descanso eterno de sus compañeros que fueron víctimas”.
  1. A lenda deste cadro, hoxe desaparecido, explicaba a salvación de dous homes que invocaron á Virxe de Pastoriza, despois de sufrir un accidente no vapor “Miño”, en Xibraltar o 29 de marzo de 1856.
  1. Outro dos exvotos desaparecidos. Narraba o salvamento dun navío, no medio do temporal, pola invocación da Virxe, o 7 de xaneiro de 1858.
  1. Hallándose el buque de la Coruña (Juan de la Vega) el 15 de abril de 1875 al desembarque del Canal de la Mancha, sufriendo un temido temporal el capitán González Llañez invocó en aquellos instantes a la Virgen y calmó la tempestad”.

En torno a estos exvotos Manuel Lucas Alvarez publicaba no seu libro editado en 1951 que… “aún hay bastantes cuadros de exvotos, colgados por las paredes de la sacristía a modo de museo de recuerdos, en los que infantiles marinas figuran el salvamento de embarcaciones; infantiles he dicho y llevo razón, pictóricamente hablando: un barco en peligro, unos marineros despavoridos; un cielo amenazador frente a un mar enfurecido, y en lo alto la Virgen Santa iluminando la escena con la esperanza de una segura protección, pero tales marinas están llenas de la unción devota con que las mandó pintar el naufragado y salvado, y la emoción con que fué a depositar su exvoto a los pies de la celestial Señora”.




A PROCESIÓN DA ROSCA DE OSEIRO

Procesión da Rosca de Oseiro( 28 de xaneiro do 2019)
Hoxe, 28 de xaneiro de 2019, na parroquia de Oseiro celebran, como cada ano, a festa do seu patrón San Tirso, santo avogoso, entre outros menesteres, contra as tronadas.

É esta unha celebración que se fai xusto cando o día comeza a medrar, cando empezan a aniñar os primeiros paxaros e florecen as primeiras plantas. Para tal celebración sacan en procesión, despois da misa e acompañadas por músicos, dúas roscas de pan para loar os eidos vizosos de antano, eidos que enchían os hórreos da bisbarra e as despensas da cidade da Coruña, eidos sobre os que se asentan, na actualidade, moitas das fábricas do Polígono Industrial de Sabón.

As dúas roscas, que na realidade son dous ramos popularmente coñecidos como o da nena e do neno, constitúen unha homenaxe verdadeira á natureza e, por iso, hai costume de sacalos tamén o día 2 de febreiro, a festa da Candeloria, o tempo en que casan os paxariños, adianto verdadeiro, no medio do inverno, da degorada primavera.

Procesión da Rosca de Oseiro (28 de xaneiro de 2019)
É tradición que as roscas volvan saír cos músicos o día 3, a festa do San Brais -San Bras como din en Oseiro- e, o domingo seguinte, repártense en anaquiños entre toda a veciñanza, anaquiños que cada quen garda durante todo ano na casa. Unha das persoas que mantén vivo ese rito é Rocío Veira, con quen falamos recentemente das lembranzas da súa infancia en torno a esta celebración:

Cando eu era cativa, recordo que na procesión da Rosca, procesión que se facía os catro días da festa 28, 29, 30 de xaneiro e o 3 de febreiro, día de San Brais, as roscas de pan duro (eso era o que eu pensaba daquela) partíanse en cachiños e repartíanse entra a xente que ía á misa o domingo seguinte. Aquel pan tiña un poder máxico, non balorecía. Para a nosa casa sempre viña un pedazo a maiores para min, porque eu decidira que se a rosca era tan máxica, se comía un cachiño estaría protexida durante todo o ano polo seu poder. Co tempo casei e marchei de Oseiro, pero meus pais sempre me collían un pedazo para min da rosca, desa rosca máxica que nos protexía e que sempre gardaba con moito cariño. Hoxe faltan meus pais, pero miña tía Chelo é a encargada de collerme en cada procesión un anaquiño dese pan ácimo que conservo, durante todo o ano, nun pequeno estante que hai detrás da porta da miña casa, colocado alí para manter viva a tradición”.
A confección das populares roscas de Oseiro atense a un ritual que obriga a amasar o pan sen sal e sen lévado o día de fin de ano pola tarde, e sacalo do forno antes de que se poña o sol, momento que se anuncia cunha salva de foguetes. Logo, este “derradeiro pan do ano” gárdase na igrexa de Oseiro, lugar no que está exposto ata o día da procesión. Cada unha das roscas colócase nunha pequena armazón de madeira e adórnase con flores e fitas de cores. Ata hai unhas décadas, rodeábase de froitas e doces propios da parroquia, que logo eran repartidos entre os nenos e nenas. Na actualidade substituíronse as froitas e os doces por caramelos.

Procesión da Rosca de Oseiro (28 de xaneiro de 2019)

É costume que a procesión vaia arredor da igrexa e, antecedendo ás imaxes dos santos, colócanse as dúas roscas, a do neno e a da nena, que logo serán repartidas o domingo seguinte ao san Brais entre todos os veciños e veciñas.

O pan sagrado de Oseiro consérvase todo o ano sen coller balor, “e deben -segundo nos conta Francisco Vidal no seu espazo virtual Os Chanzos- comer del persoas e animais para protexerse contra os males, revestíndose así dun caracter apotropaico, que o converte en amuleto contra todo tipo de maleficio”.

Santiago Rey Sande, veciño de Oseiro nado en 1936 que é coñecido polo apelativo de Chacho, aínda lembra con emoción os tempos nos que, sendo un neno, lle axudaba a seu avó Manuel Rey Súarez, home sabio de quen xa temos falado nesta bitácora, a facer o ramo de madeira:
Colocábase unha rosca diante e outra detrás e, por iso, parecían que eran dobres. As roscas adornábanse con froitas e, dous días despois do San Brais, cortábanse en tantos anacos como casas había na parroquia e metíanse nun saco. Logo, Ramón de Xelo, que era o sacristán naqueles tempos, era o encargado de repartilos polas casas”.
Chacho, afirma que as primeiras roscas fíxoas seu avó Manuel Rey Suárez na panadería de Oseiro e, posteriormente, continuaría coa tradición seu pai, Jesús Rey Riveiro. Co tempo, a encargada da elaboración das roscas, sería súa irmá Dolores Rey Sande xunto coa súa filla María Luísa, unha Dolores que, curiosamente, é unha das protagonistas do libro “Contos da Coruña” da autoría do polifacético Xurxo Souto, onde Dolores, falecida xa hai uns anos, nos conta o seguinte:
Agora á xente non lle acorda, pero nos tempos de antes cada veciño tiña que poñer un monllo, para a rosca. Un monllo é unha atadura de trigo segado. Despois mallábase na eira do pazo, a carón da igrexa, nunha gran lousa”.
Ao pechar a panadería Rey, a panadería de Oseiro no que tantos anos levaban elaborando as roscas a señora Dolores e a súa filla María Luísa, Chacho Rey sería a persoa encargada de seguir mantendo a tradición ao elaborar ata a súa xubilación as roscas na súa panadería “La Nueva” de Vilarrodís, panadería hoxe denominada “O Forno da Vella”, que é quen se encarga na actualidade de manter o rito do pan en Oseiro.
Procesión da Rosca de Oseiro (28 de xaneiro de 2019)

Xa hai moitos anos que non hai trigo na parroquia mais, con todo, o feito de que se siga honrando o pan, mantendo viva a tradición dos seus maiores, di moito da xente de Oseiro, lugar onde curiosamente o apelido Pan é un dos máis comúns entre as veciñas e os veciños nados na parroquia antes da segunda metade do culo pasado, caso de Carme Pan Pan, nada en Froxel en 1913 e avoa materna de quen escribe.

Así pois, Oseiro segue honrando a súa rosca. Un rito telúrico, como di o amigo Xurxo Souto nos seus “Contos da Coruña”, que nos toca no urdido máis fondo. “Testemuño da cultura do pan que tanta importancia tivo na cidade, a terra dos muíños de vento, da praza da Fariña e da rúa Panadeiras”.

FONTES:

-SOUTO, XURXO. Contos da Coruña. Xerais. Vigo, 2007.
-VIDAL, FRANCISCO. San Tirso e a procesión da Rosca de Oseiro. Os Chanzos (oschanzos.blogspot.com)

 


A TRADICIÓN ANTROIDEIRA DA PARROQUIA DE MORÁS 

"Di o noso Director
que está marcando o compás,
que nas comparsas do Antroido
ninguén pode con Morás".
(Comparsa “Os que ninguén pode igualar nas farras do Antroido”, 1950)

Portada de 1950 das coplas da comparsa de Morás "Os que ninguén pode igualar nas farras do Antroido"

Velaí tedes unha das coplas que compuxeron nos anos 50 os letristas de Morás, parroquia onde a tradición antroideira foi, durante moitos anos, signo de identidade e marca propia do lugar. Morás era, sen ningún xénero de dúbidas, sinónimo de troula, de festa, de esmorga, de foliada e, por suposto, de antroido, de antroido con maiúsculas grazas a comparsas como “Os invencibles de Morás”, “Os que ninguén pode igualar nas farras do Antroido”, “Os da cacheira con filloas” ou, “Os Mariachis”.

Aquí estamos os “Mariachis”
que vimos a saudar,
somos de Morás do Medio
non o podemos negar”.
(Comparsa “Os Mariachis”, 1960)
 
Morás do Medio, Uxes e posteriormente Souto, foron durante moito tempo os principais centros neurálxicos das celebracións carnavalescas de Morás, puntos a onde tamén acudía a veciñanza dos outros lugares da parroquia, xentes da Insua, das Roxiñas, da Estación, do Martulo, da Xesteira, de Santa Icía, de Freán, de Canzobre… xentes que durante unhas horas esquecían as miserias da posguerra e botaban risas a esgalla coas coplas que os letristas da parroquia compoñían en cada Antroido!
 
Ben saben que o noso pobo
que ten por nome Morás
moitos xa queren chamarlle
María Pita ou Garás”.

Morás novo continente
da vida a moitos obreiros
e cartos aos labradores
e pon ricos aos tendeiros”.
(Comparsa “Os da Cacheira con filloas”, 1956)
 
Un de aqueles letristas era Cándido López Ferreño, máis coñecido polo alcume de “O Ghaiteiro de Morás”. Natural de Morás do Medio, Cándido empezaría a tocar a gaita sendo moi cativo e, con tan só once anos, xa amenizaba as festas e os bailes que se facían na contorna. Mais o repertorio do “Ghaiteiro de Morás” non se quedaba só na gaita. Non, Cándido, emulando a outro gran referente do antroido arteixán, a Ricardo “O Moucheiro de Meicende”, tamén cantaba e recitaba as coplas que compoñía el mesmo, espectáculo que realizaba enriba do taboado que se armaba no alpendre de turno.

A Cándido non lle quedaban atrás, nin na composición das coplas nin no espectáculo, outros dous dos precursores da tradición antroideira da parroquia, ambos os dous veciños tamén de Morás do Medio. Falamos dos irmáns Castro: Jesús, máis coñecido por Chucho “O Cacheiro”, autor segundo algunhas fontes da primeira copla escrita en Morás, e José Castro, avó dos amigos Manolo García Castro, referente na defensa do patrimonio do Concello de Culleredo, e Roberto Castro, pintor e libreiro co que tedes a oportunidade, se algún día pasades polo seu negocio, a Libraría Sisargas (rúa San Roque 7, A Coruña), de facer unha alucinante viaxe no tempo coas mil e unha historias que garda na súa memoria!

Polo que contan os netos de José, o seu avó era o encargado de ler o testamento. Era, por así dicilo, o “secretario palanca” de seu irmán Chucho, que facía de “cómico serapio” en aqueles antroidos que se celebraban en Morás nos anos cincuenta, anos nos que Cándido, “O Ghaiteiro de Morás”, exercía de “director de orquesta” e, nos que outros mozos da parroquia como Aurelio de Calvete, Juan de Mingos ou Urbano do Estanqueiro tamén aportaban o seu gran de area para continuar coa popular tradición antroideira do lugar.

Portada de 1953 das coplas da comparsa "Os invencibles de Morás"

Un home disfrazado de vello chepudo coa cara ciscada e a roupa esfarrapada, outro montado nun burro cun colar de flores e cascabeis no pescozo… Son algúns dos recordos que a veciñanza máis vella da parroquia mestura, na súa memoria, con imaxes confusas de choqueiros e coas coplas coas que botaban risas a esgalla nos anos da súa infancia e xuventude, coplas nas que non se salvaba nin o mellor veciño e que, na época da postguerra, eran controladas e censuradas pois, antes de recitalas en público, había que obter a correspondente autorización da Garda Civil. Posteriormente, as coplas vendíanse pola parroquia e arredores.

Naqueles duros anos da represión franquista, nos días do Antroido, que empezaba en Candeas e remataba coa queima do meco o Mércores de Cinza, a xente podía disfrazarse mais iso si, sempre coa cara descuberta, unha altura na que sabemos que durante certo tempo a veciñanza de Morás do Medio argallou máis de media ducia de comparsas.

O sábado era o día no que se facían as filloas e tamén o día no se preparaban os choqueiros que as pedían de porta en porta. Mais o día grande era o "Domingo de Carnaval". Pola mañá era unha obriga acudir ao Igrexario para continuar coa tradición da poxa da carne das ánimas, tradición na que a xente de Morás levaba á igrexa cacheiras, bicos, e patas dianteiras da última matanza do porco, e tamén algunha cunca de barro con graxa derretida.

Igrexario de Morás
A poxa propiamente dita principiaba no adro da igrexa á saída da misa, que era cando se lle ofrecía a carne ás e os parroquianos para que poxaran por ela. Logo, a persoa que máis ofrecía era a que levaba a peza de carne para a súa casa, quedando os cartos a beneficio das ánimas do purgatorio.

En moitos casos, a persoa que levaba unha peza era despois a que máis poxaba por ela, feito que habitualmente se facía por un ofrecemento. Por tal motivo, despois de poxar para as ánimas, a veciñanza cedíalle a peza, por cortesía, a esta persoa ofrecida para que a levara de volta para a súa casa.

Despois da poxa, era o turno para unha das poucas ocasións que había ao longo do ano para encher o estómago, ocasións nas que non faltaban as visitas dos familiares que ateigaban cada casa da parroquia e que se xuntaban ao redor da cacheira pregando por ser comida. E xa, despois do xantar, quen máis e quen menos, disfrazado ou non, saían das casas e armaban unha boa troula!
 
Segundo o que nos conta Santiago Sande Mañana no B.I.M. (Boletín Informativo Municipal) n.º 49, non hai moito aínda quedaba xente na parroquia que recordaba como “O Cacheiro” se disfrazaba de cura portando un paraugas do que colgaban restas de allos; como “O Peisaqueiro”, vestido de vella, facía filloas enriba dun carro; e como Cándido, “O Ghaiteiro de Morás”, recitaba as súas coplas tanto en Uxes como en Morás do Medio.

Imaxe de 1953. En primeiro plano Cándido, “O Ghaiteiro de Morás”. Detrás, de esquerda a dereita, Leonardo Corral, fundador e membro dos “Cinco de Galicia”, a súa dona Marina Castro (casarían ese ano), Manolo Capelán co tambor e, co acordeón, Antonio Capelán. Detrás deles aparecen Domingo Gonzalez e Jesús Capelán.
 
Tamén queda xente na parroquia que lembra como, de cando en vez, se unían a aqueles carnavales que se celebraban en Morás as comparsas chegadas de Feáns ou de Elviña. O polifacético Xurxo Souto dinos nos seus Contos da Coruña (Xerais, 2007) que en Elviña había dúas grandes comparsas: Calaveras e Rexumeiros. En 1954, este últimos disfrazáronse de “Garda Moura de Franco” e baixaron, montados en burros, á conquista da Coruña. Á altura da Ponte da Pedra serían interceptados pola Garda Civil. Esa noite durmiron en comisaría mais, polo que nos conta Xurxo, en Elviña aínda hoxe se mantén a gloria de tanto empeño!

Precisamente en Elviña, as mulleres da parroquia organizarían no Antroido de 1961 un partido de fútbol entre as solteiras e as casadas que conmocionaría a toda a bisbarra xa que os obreiros negáronse a traballar por ir velas. Dende aquela, o Martes de Carnaval é día festivo!

Dous anos despois, no Antroido de 1963, emulando ás súas veciñas de Elviña, as mulleres de Uxes tamén xogarían un partido de fútbol entre as solteiras e casadas do lugar. Sen elas sabelo, estaban facendo historia xa que aquel sería o primeiro partido de fútbol feminino xogado no Concello de Arteixo.

La Voz de Galicia, 5 de marzo de 1963
Os "chascos", trolas, burradas, verbas ben argalladas para soltalas a algún veciño ou veciña. Un meco ben equipado, cunha espiga de millo e dous nabos, para gastarlle unha broma a alguén que era levado á casa con algún pretexto sospeitoso, onde a este persoa o agardaba o meco do antroido e onde, despois do correspondente susto, a persoa convidada volvía a morder o anzol comendo algunha que outra filloa con fíos ou bebendo café con sal a comer e beber. Novos partidos das mulleres. Novos ataques dos letristas da parroquia coas coplas que recitaban os Mércores de Cinza subidos ao garda-agullas da estación do tren ou nalgún carro de Morás do Medio. Escenificación de laconada con ingredientes tan apetecibles coma un rato morto…
 
Así irían pasando os anos ata chegar a finais dos sesenta, altura na que o testamento e as coplas empezan a decaer pois, os letristas de antano, non seguen coa tarefa que viñan desempeñando dende os tempos da súa infancia e xuventude. Con todo, nos anos setenta o antroido aínda seguía tendo peso na parroquia: as comparsas de fóra continuaban a parar por Morás e, naquela altura, aínda se mantiñan os "chascos" e o de "botar o antroido".

Ao pouco da morte de Franco, daríanse os primeiros pasos para a recuperación da cultura tradicional e tamén a liberdade para retomar as tradicións dos carnavais. Sería aí, nos primeiros anos oitenta, cando un grupo de xente de Souto como Xosé Luis Mañana, Manolo de Rodríguez, Manolo de Amado, Nito, Fina de Amador e outras persoas do pobo pensaron que había que recuperar a tradición antroideira da parroquia e decidiron facer unha comparsa, "Os carnavalescos de Souto" comparsa que se empezarían a xuntar no baixo da casa de Xosé Luis para argallar as primeiras coplas e realizar os primeiros ensaios dos famosos enterros e testamentos do lugar que, andando no tempo, convertiríase nunha das festas tradicionais máis importantes do Concello de Arteixo e da comarca. 
 
Quédense con Dios señores,
que non lles pareza mal,
viva Souto e Morás
e todos en xeral.

Dámoslle grazas a todos
este ano oitenta e tres,
e que volvamos para o ano
saudalos outra ves”.

(“Os carnavalescos de Souto, 1983)

Pouco despois xurdiría a Asociación Cultural Queiroa, que tería como primeiro presidente ao propio Xosé Luis Mañana e na que tamén se atopaban varios dos compoñentes da comparsa. Mentres que a A.C. Queiroa daba os seus primeiros pasos realizando actividades como a organización dunha "caravana de mulleres" seguindo o exemplo daquela famosa película do Oeste ou, tamén, o chamado "tren da alegría", a comparsa “Os carnavalescos de Souto” iríase consolidando non só no eido cultural senón tamén no comercial coa venda das coplas.

Pouco a pouco, a comparsa foise desvinculando dalgún xeito da asociación e ata se fixeran intentos de “profesionalizala”. Naqueles anos oitenta os enterros e as leturas do testamento de Souto arrastraban a moita xente ao lugar porque tiñan moita “garra”. Nito e Ignacio adicábanse á caza e captura das cousas que pasaban durante o ano, tomando notas das cousas que acontecían na parroquia ou mesmo do que se cocía nos plenos do Concello co obxetivo de preparar a súa sátira: o testamento. Mais este traballo era moi, moi sacrificado e pedía moita constancia. Os principais promotores da mesma, Nito e Ignacio, continuarían coa tradición durante uns anos, ata o antroido de 1994, que foi cando se fixo a última letura do testamento do antroido en Souto. Tras case quince anos de duración, remataba a súa andaina e, con ela, a tradición antroideira da parroquia de Morás!
 
Moitos recordos desde Morás
lles manda o fulano,
que se Deus non cambia a sorte
xa os saúda pro ano.

(Comparsa “Os que ninguén pode igualar nas farras do Antroido”, 1950)


FONTES:

-BLANCO REY, MANUEL. Alcaldes de Arteixo (1836-1998). Concello de Arteixo, 1998.
-SANDE MAÑANA, SANTIAGO. Boletín Informativo Municipal de Arteixo nº 48
-SOUTO, XURXO. Contos da Coruña. Xerais. Vigo, 2007.




¿Alfred Hitchcock en Barrañán?

No pasado mes de agosto cumpríronse 120 anos do nacemento de Alfred Hitchcock, director de cine británico nacionalizado estadounidense que, sen dúbida algunha, foi un dos maiores xenios na historia do cine, autor de películas para a eternidade, considerado como o grande mestre do suspense e aínda plenamente vixente como influenza dos máis brillantes autores modernos do xénero. 

Alfred Hichcock achegándose a unhas gaivotas durante a rodaxe de Os paxaros
Nado en Leytonstone (Londres) o 13 de agosto de 1899 no seo dunha familia de orixe católica irlandesa humilde, Alfred estudaría en colexios católicos de Londres ata que tivo que deixar a súa formación para poñerse a traballar. A partir de 1920 empezaría a gañarse o pan facendo rótulos para varios filmes e, en 1923, daría os primeiros pasos da súa carreira cinematográfica como axudante de dirección. No ano 1925 dirixe a súa primeira película, The Pleasure Garden, que resultou un fracaso comercial, o mesmo que a seguinte, The Mountain Eagle.

Ao ano seguinte, en 1926, Hitchcock casa con Alma Reville, a quen coñecera traballando nas súas primeiras películas e que sería a súa man dereita ata a fin dos seus días. Meses despois de casar, xa en 1927, acadaría un grande éxito de crítica e público con The Lodger: A Story of the London Fog, o seu primeiro filme de suspense.

En 1929 dirixiría o primeiro filme sonoro británico, Blackmail, e posteriormente, antes de dar o gran salto a Hollywood convencido polo productor David O. Selznick (con quen asinara un contrato por cinco películas e 800.000 dólares), deixaría The Man Who Knew Too Much (1934) e The 39 Steps (1935), dous dos mellores thrillers británicos da historia, con elementos tan recurrentes do seu cine como a espionaxe e a confusión de identidades.

Coa súa marcha a Estados Unidos veríase ao Hitchcock máis brillante, un Hitchcock que non puido comezar esa nova andaina con mellor pé que cun clásico en toda regra como Rebecca (1940), unha película producida por David O'Selznik, que naquel momento estaba en alza co rotundo éxito de Foise co vento (1939), e protagonizada por Laurence Olivier e Joan Fontaine, película que obtería once candidaturas aos Óscar.

Mais o certo é que os egos de produtor e director chocaron e Hitchcock buscaríase a vida fóra dos estudios Selznick International Pictures, pasando posteriormente por Metro-Goldwyn-Mayer, Warner Brothers, Universal… compañías coas que dirixíría as súas películas máis celebradas da etapa americana, entre elas A ventá indiscreta (1954), Vértixe (1958), Coa morte nos talóns (1959), Psicose (1960), ou Os paxaros (1963), filme do que falamos a continuación. 

Póster do filme The Birds
Os paxaros (en inglés: The Birds) é unha longametraxe estadounidense dirixida e producida en 1963 por Alfred Hitchcok que está vagamente baseada na novela de 1952 do mesmo nome da escritora británica Daphne du Maurier. A historia céntrase nunha serie de sucesos violentos e inexplicables relacionados con ataques de paxaros en Bodega Bay, California. O filme conta con Rod Taylor e Tippi Hedren nos papeis principais, e con Jessica Tandy, Susanne Pleshette e Veronica Cartwright nos secundarios. O guión é obra de Evan Hunter, a quen Hitchcock encargou desenvolver novas personaxes e unha trama máis elaborada pero mantendo o título e concepto dos ataques de paxaros sen explicación.

Chegados a este punto seguro que vos preguntades cal é a relación de Alfred Hitchcock con Barrañán e o porqué do título desta crónica que publicamos hoxe nesta modesta bitácora. Pois mirade, hai unha lenda urbana que conta que o lendario director buscou localizacións para a longametraxe da que estamos a falar, Os paxaros (The Birds), nesta parte do litoral de Arteixo. Se cadra, se na realidade estivo aquí, tivo algo que ver no asunto Manolo Sánchez, coruñés do barrio dos Castros que non vivía lonxe do domicilio de Hitchcok e de quen xa vos teño falado nalgunha ocasión (enlace) por que, naqueles anos sesenta, Manolo era o chofer de Richard Nixon.

Imaxinade por un momento a escena: conversa de Hitchcok con Nixón, no domicilio do futuro presidente dos Estados Unidos, e o director coméntalle ao anfitrión que anda a procura de localizacións para unha futura longametraxe que vai producir e dirixir.

-Necesito un gran areal para gravar varias secuencias”; di Hitchcok.

Manolo, a parte de chofer persoa de confianza de Nixon, escoita ao director e intervén na conversa:

-“Señor Alfredo: eu sei dun gran areal que lle pode ir como anel ao dedo para o que vostede precisa! Mire, viaxe vostede á miña terra, vaia vostede a A Coruña e alí, moi preto, en Arteixo, ten que ver o areal de Barrañán!

Como a imaxinación non ten cancelas, Hitchcok puido ter aquela conversa con Manolo Sánchez, o coruñes que tantos anos estivera ao servizo de Richard Nixon, e se cadra o director británico aceptou a súa proposta e viaxou ata o noso concello para ver o areal de Barrañán, por aqueles días frecuentado polos carros de bois dos labregos da comarca que carrexaban area para as súas leiras e, tamén, por camións que transportaban area para a construción do dique de San Diego, na Coruña.

Areal de Barrañan
Se Hitchcock estivo ou non en Barrañán será sempre unha verdadeira incógnita, un feito convertido xa en lenda que se repetiu como verídica en ducias de ocasións. Mais ata o de agora, despois de varias entrevistas coa veciñanza da contorna, sinto dicirvos que non soubemos de ninguén que coñecera ao popular director cinematográfico, nin de ninguén que o vira e, ademais, tampouco quedou rastro do seu probable paso por A Corula e por Arteixo nas hemerotecas da época. Como di Jesús Fraga no seu artigo “El Barrañán que conoció Hitchock”, publicado en La Voz de Galicia o 26 de xullo do 2003… “los pájaros en Barrañán es el clásico relato de leyenda urbana, o, como se decía antes con un punto de política incorrección, un cuento chino”.

Postos a soñar, tamén é interesante a reflexión que realiza Carlos G. Reigosa no seu artigo “Viaxeiros de sona”, publicado o 15 de febreiro de 2019 en La Voz de Galicia, artigo onde Reigosa nos conta o seguinte:

Xa sei que non hai ningunha proba de que Alfred Hitchcock estivese na praia arteixá de Barrañán tratando de localizar espazos para a súa película Os paxaros. De feito, sei que non estivo e, non obstante, viaxei alí en tres ocasións para fotografar os arredores que máis me facían relembrar algunhas imaxes do exitoso filme. Non atopei nada novo, xaora. E digo «xaora» sen querer, porque na miña experiencia xornalística moitas cousas aparentemente desmentidas pola realidade resultaron logo confirmadas por novos datos que viron a luz. Unha delas foi a presenza de Gabriel García Márquez en Galicia, no intento de atopar as súas propias raíces nas dos seus devanceiros galegos.

Tamén se dicía que Orson Welles non se achegara nunca por Galicia… mais un día atopei en Madrid un guión gótico que se titulaba Blind Window (traducido aquí como Ventá cegada), que el ía rodar preto de Santiago de Compostela. Souben tamén daquela dunha versión de Divinas Palabras de Valle-Inclán que Welles ía dirixir, protagonizada por Rita Hayworth, Terence Stamp, Fernando Rey, Ornella Mutti e Oja Kodar, e que por desgraza quedou en nada. E descubrín, así mesmo, unhas imaxes do propio director percorrendo a granítica Compostela na busca de exteriores, cunha cámara na man.

O xornalista galego Antonio D. Olano, amigo de homes de talento como Picasso e Dalí, tiña por certo que Orson Welles estivera en Pontevedra, nunha corrida de touros literalmente celebrada baixo paraugas. Chegara alí desde Madrid no avión cargueiro que cada verán alugaba Luis Miguel Dominguín, e seica Welles paseara gustoso pola cidade (...)

Así que, amigos e amigas… quen sabe? Se cadra nalgún momento damos con alguén que confirme a estadía de Hitchcok en Arteixo ou, por outra banda, atopamos algunha información que desmonte para sempre esta teoría. Como as lendas, lendas son, nós, mentres tanto, seguimos soñando coa posibilidade de que os paxaros de Bodega Bay, en California, poideron ser os paxaros de Barrañán, en Arteixo. Por certo, no ano 2016, o filme Os paxaros (The Birds) foi declarado "cultural, histórico ou esteticamente significativo" pola Biblioteca do Congreso dos Estados Unidos e foi escollido para a súa preservación polo National Film Registry.

Areal de Barrañán
Xa para concluír, apuntar que, a parte do seu grande éxito como director, o noso protagonista, tamén conduciría o programa para a televisión chamado Alfred Hitchcock Presenta..., onde presentaba curtametraxes de suspense co seu habitual sentido do humor macabro que tanta fama lle deu. Coa súa peculiar imaxe, Hitchcock foi o primeiro "director estrela" da historia do cine ata o punto de eclipsar aos actores e actrices dos seus traballos nos carteis promocionais, cousa que nunca antes sucedera. Finou no barrio californiano de Bel Air (Los Ángeles) o 29 de abril de 1980 tras dirixir máis de cincuenta películas ao longo de seis décadas.

Recoñecido a miúdo como o mellor cineasta británico, apareceu primeiro de unha enquisa realizada entre os críticos de cine en 2007 polo xornal The Daily Telegraph. O diario definiuno así: “Indubidablemente ois grande cineasta nado nestas illas, Hitchcock fixois que calquera outro director para dar forma ao cine moderno, que sería completamente diferente sen él”. A revista MovieMaker describiuno como o director máis influente de todos os tempos sendo amplamente considerado como un dos artistas más importantes do sétimo arte.






FONTES:

- FRAGA, JESÚS. El Barrañán que conoció Hitchock. La Voz de Galicia, 26-07-2003.
- G. REIGOSA, CARLOS. Viaxeiros de sona. La Voz de Galicia, 15-02-2019.



O MAL DA PALETILLA

Nas Crónicas de Arteixo desta semana falamos dunha enfermidade imaxinaria causada por un óso inexistente: a paletilla, tamén chamada espinela ou espiñela, que é un suposto óso que, segundo a crenza xeralizada, sitúase na boca do estómago, aínda que tamén hai quen opina que está nas costas, entre os ombros. 

Coa avoa Carme en 1975
Se este óso sae do seu sitio natural a enfermidade denomínase "caída" ou "mal" da paletilla ou da espiñela e só se pode curar coa operación chamada "levantar a paletilla". 

Recordo que cando era moi cativo, cando tiña seis ou sete anos, se pasaba dous ou tres días sen facer das miñas trastadas habituais, ou se botaba algún tempo sen comer o suficiente (o de comer o suficiente enténdase por deixar o prato limpo), miña nai pensaba que esta perda do apetito era porqué estaba medrando. Mais a avoa Carme dicía que non eran cousas das medras. Non. Nestas situacións de acougo e de falta de apetito do seu neto, a avoa dicía sempre:

-Este neno ten a paletilla caída!

Nun ritual que a min parecíame que máis ben era cousa dos indios que vía nas longametraxes do Oeste que se emitían naquela hora na TVE, a avoa Carme, que en Froxel, a súa aldea de nacemento era coñecida polo alcume de Carme do Médico, mandábame sentar no chan, fronte a ela, e logo collíame polas monecas e estírabame os brazos o máximo que podía. A continuación trataba de xuntarme as mans por enriba da cabeza e, se os brazos non igualaban, feito que acontecía con frecuencia, verificábase a súa sospeita:

-Este neno ten a paletilla caída!

Así pois, confirmado que tiña a paletilla fóra do seu sitio, había que levantala e, para iso, utilizaba o seu remedio habitual. Mandábame apoiar as dúas mans no correspondente lado da cabeza e, a continuación, levántabame colléndome por detrás, dun xeito no que as miñas costas quedaban apoiadas sobre un dos seus xeonllos. Despois a avoa dábame unhas sacudidas ata sentir o estalar dos ósos, sinal definitivo, sobre todo se "estalaban como unha póla", de que a paletilla quedaba levantada.

Feito o remedio, a avoa facíame beber inmediatamente uns tragos de auga fría para, ao parecer, que a paletilla non volvera a caer. Tras uns minutos de repouso, repetía a operación para mirar se xa estaban iguales as mans e, se era así, deixábame levantar. A súa cara de satisfacción amosaba o convencemento de que o meu malestar desaparecería rapidamente!

Con meus avós Milio e Carme en 1975
Non me digades o porqué, seguramente era cousa psicolóxica, mais o certo é que despois de que a avoa me levantara a paletilla con aquel remedio seu, case que de xeito milagroso, recuperaba o ánimo e o apetito!

Lembro que de cando en vez, viña xente á nosa casa:

-Señora Carme, non sei se terei a paletilla caída!

O noso domicilio en vez de ser a típica casa de labregos da época, máis ben parecía o consultorio de Elena Francis, xa sabedes, aquel fenómeno sociolóxico que se emitiu na radio durante máis de corenta anos. Finalizada a "consulta" e o remedio con cada unha das persoas, a avoa dicíalles:

Paletilla i espinela
vólvanse ao seu lugar,
como os santiños ao altar
e as ondiñas ao mar.

Queridas e queridos lectores desta modesta bitácora, con esta pandemia que xa levamos sufrindo varias semanas e con todo o confinamento que aínda nos queda por diante, estou totalmente convencido de que se miña avoa estivera viva (xa hai máis de vinte anos que faleceu) e vira o aspecto actual dos seus seres queridos, abofé que faría todo o posible por levantarnos a cada un de nós a paletilla! Abofé que faría un levantamento colectivo de paletillas!

Dende este pequeno recuncho de Crónicas de Arteixo, quérovos enviar a todas e a todos moita, moita forza e moito, moito, moito ánimo!

Haberá primavera! 



O SAN PAIO DE SANTA ICÍA

 
    Moitas e moitos de nós utilizamos acotío a estrada CM-0398 para desprazamos a Feáns, ao Polígono de Pocomaco, a A Coruña… e, cando facemos ese percorrido nos nosos coches, atravesamos o lugar de Santa Icía sen pensar o que se agocha no interior desta aldea da parroquia de Morás. De seguro que na retina da maioría dos usuarios desta estrada queda o momento de cando coincide de pasar o tren ao mesmo tempo que conducimos ou, das tres ou catro lombas redutoras de velocidade que tanto lle amolan a máis de un por mor do mundo de presas no que vivimos!

Capela de Santa Icía o 5 de xullo de 2020
   Mirade: cando teñades un oquiño parade alí por favor, porque Santa Icía non son só esas tres ou catros lombas da estrada nin o tren que pasa cada pouco tempo pola zona. Non, Santa Icía é moito máis! Santa Icía é un mundo fecundo de historias... o Couto; a capela; a fonte; a Casa Grande e a cerradura (400 ferrados de terreo); o castro; a leira que lle chaman o Campo Santo; a mámoa; a antiga liña de tren que pasaba por debaixo do pobo; o Marco do Couto e os seus gravados; a antiga cárcere do Couto; o camiño da peregrinaxe ao Santuario de Pastoriza; a lenda das tres fillas do rei; a Santa Icía, patroa dos músicos; as esculturas do artista local Luís Pombo, Kantri; e por suposto o San Paio, romaría que se celebra cada ano e dende tempo difícil de precisar, o primeiro domingo do mes de xullo.

    Seino, haberá a quen lle soe o nome de San Paio pola cadea de cervexarías do mesmo nome que, por certo, si que ten que ver con este lugar porque os seus propietarios son orixinarios de Santa Icía. Mais vaiamos ao conto. Onte, primeiro domingo de xullo, celebrouse outro ano máis o San Paio, cristián galego natural de Tui martirizado durante o emirato de Abderramán III e canonizado pola igrexa católica como exemplo da virtude da castidade xuvenil.

   Segundo conta a lenda, Abderramán III requiriulle contactos sexuais (prometíalle riquezas e honores si renunciaba á fe cristiá e accedía ás proposicións do emir), aos que se negou, o que provocaría a súa tortura e morte. Polas súas reiteradas negativas sufriu martirio, que -descrito lugubremente no santoral- foi por desmembramento mediante tenaces de ferro, sendo despois despedazado e os seus restos botados ao Guadalquivir o 26 de xuño do ano 925. 

   Os restos foron recollidos piadosamente polos cristiáns de Córdoba e enterrados no cemiterio de San Ginés e a súa cabeza no de San Cipriano, sendo considerado mártir pola fe e a pureza. No ano 967, baixo o reinado de Ramiro III, os restos mortais de San Paio foron depositados no mosteiro adicado ao santo en León, fundado polo seu antecesor o rei Sancho. Entre 984 e 999 o seu corpo trasladouse a Oviedo, sendo finalmente depositado no Monasterio de las monjas benedictinas de San Pelayo de aquela cidade. Un óso de un dos seus brazos venérase desde antigo no mosteiro de monxas benedictinas de San Paio de Antealtares de Santiago de Compostela.

   A San Paio se lle invoca contra toda clase de males, desde parálises, traumatismos de diverso xénero, accidentes de todo tipo, reumatismos... ata tumores malignos. O cariño que a bisbarra arteixá profesa a este santo dende tempos inmemoriais pono de manifesto esta canción popular:

San Paio
No palacio do rei mouro
de criado alí servía
e de todos era amigo
polo ben que o facía.

Aínda que en Córdoba finou
este santiño é galego
en el ten a xuventude
un grande e bonito espello.

No lugar de Santa Icía
na parroquia de Morás
tódolos anos miles
visitan este rapás.

Ti tamén a visitalo
ves hoxe á súa capela,
que el te atenda, meu amigo
e que te bendiga nela.

Moitos son os que aquí chegan
por esta e por outra cousa
¿Ti porqué ves amigo?
dillo, que el te escoita.

Foi un mártir da pureza
deso que tanto se olvida
é unha pedra preciosa,
que rarea nesta vida.

No ceo avogados son
este e todos os santiños
eles nos poden buscar
aquilo que lle pedimos.

O cristián que non ten fe
é un cristián con morriña,
esquécenlle os seus defuntos
e non vale unha sardiña.

Fillos do pobo galego
que subides a costiña
esta fe que heredáchedes
na perdades tan axiña”

    Non hai datos que indiquen desde cando se celebra a romaxe de San Paio na capela de Santa Icía. Só sabemos que ven de moi antigo e que antano acudía moita xente á romaría andando na véspera do día, saíndo á noite. Polo que nos contou a señora América, veciña de Santa Icía nada no lugar nos anos trinta do século pasado… “moitos tamén viñan en tren ata Uxes e logo facían o camiño a pé. Recordo que a xente pasaba aquí o día e xantaba nos montes da aldea”. Os que vivían máis perto podían quedar na romaría pola tarde e non eran poucos os que levaban pandeiretas e facían festa, ou ben celebraban un baile a cargo dun acordeonista.

    Un pouco máis abaixo da capela de Santa Icía atópase a Fonte de San Paio, lugar no que converxen dúas vetas de auga, á que se lle atribúen propiedades sanadoras. Ao seu carón hai un lavadoiro de construción moderna que nos últimos tempos, dende que a xente deixou de lavar alí a roupa, converteurse nun "santuario" de anfibios. A señora América tamén nos contou algunha lembranza desta fonte: Durante a romaría ou despois da misa e da procesión do santo pola aldea, a xente acudía á fonte de San Paio a beber, a lavar a cara, as pernas ou calquera parte do corpo porque seica curaba todo tipo de doenzas”.

Fonte de San Paio
    Na actualidade o San Paio de Santa Icía xa non é o que era porque os costumes e as crenzas da sociedade mudaron. Agora a xente acude en coche e xa non xanta nos campos e nos montes do lugar mais, con todo, a romaxe continúa celebrándose cada primeiro domingo de xullo… iso si, no San Paio de onte houbo variacións con respecto a outros anos xa que o santo non saiu en procesión pola aldea por mor do Covid-19.



FONTES:

-Blanco Rey, Manuel (2008): Arteixo durante la Segunda República y la Guerra Civil. Tomo II. Autoedición, Arteixo.
-Filgueiras Rey, Ana/ Rodríguez Fernández, Tomás (2000): Programa Elviña. Estudio Antropolóxico na Área do Xacemento Castrexo de Elviña. Plan Director del Castro de Elviña. Laboratorio de Arqueoloxía e formas Culturais, ITT, Universidade Santiago de Compostela (USC) 



O SAN ROQUE DE LARÍN E ALGUNHAS LENDAS DA PARROQUIA

    As terras de Larín foron xerme de numerosas lendas e contos populares que aínda hoxe, despois de tanto tempo, circulan acotío por esta parroquia do municipio de Arteixo. Disques e seicas que darían lugar a historias que constitúen parte da riqueza de Larín, como a lenda que fai referencia ao filón de ouro que vai, ou iso din, dende o lugar de Mirón a Monteagudo, a mesma veta que vai, ou iso din tamén, claro, dende o Galo a Barrañán, contos que evidentemente fan pensar en antigas explotacións mineiras.

    Entre as lendas que aínda se manteñen vivas nesta parroquia, parece de especial importancia a relativa aos xentís do asentamento castrexo de Mirón. Segundo nos contaron varias persoas de Larín, o feito de que un veciño vendese gando a finais do século XIX aos habitantes deste castro, foi a causa de toda unha serie de desgracias sucesivas que caeron sobre a casa deste veciño. Esta “maldición” está tan fortemente arraigada na mentalidade popular… “que os actuais propietarios da vivenda néganse a habitala”. Sen dúbida algunha, estamos ante un documento oral sobre o proceso de cristianización, que nos indica o habitual impedimento de que os habitantes cristianizados comerciasen ou tivesen relacións cos xentís, paganos moradores do castro.

   Con relación aos xentís a escritora ourensá Dora Vázquez, mestra da escola de nenas de Larín dende 1952 ata 1967, escribiu o seguinte: 

Capela de San Roque
 (…) Dicen los más ancianos del lugar que un día, hace muchísimos años, vieron los aldeanos de estos pueblos, cómo hacían aquí una capilla unos hombres altos y fuertes. Llamábanles ”gentiles”, pero quizá quisieran decir gigantes, porque también llaman así a esos hombres y mujeres de cartón que todavía salen en algunas romerías y fiestas de ciertas ciudades. Decíase que aquellos hombres tenían una fuerza condenada. Tiraban un martillo desde aquí y llegaba hasta la capilla de aquel otro monte que está enfrente de nosotros.
-¿Ves allí una capilla blanca? Es la capilla de la Estrella, de Monteagudo. Casi al mismo tiempo que esta, apareció también aquella, y la otra de Soandres, que es la de Santa Marta (...)”

    Outra variante desta lenda é a que nos conta Vítor Vaqueiro no seu marabilloso libro Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxios, santos e milagres:

    “En Larín, freguesía do concello de Arteixo, tense sinalado igualmente a presenza de xigantes. Segundo os moradores, foron estes seres os que ergueron no lugar unha ermida que desapareceu, non se sabe se levada polos ventos ou pola nugalla das persoas que debían procurar conservala. A inmensa forza destes xigantes viña demostrada polo feito de ser capaces de guindaren un martelo desde este lugar e atinxiren con dita ferramenta a capela da Estrela, na freguesía de Monteagudo, situada a case catro quilómetros de Larín.

    Non sabemos se a actual ermida de San Roque está edificada sobre a que desapareceu… “levada polos ventos ou pola nugalla das persoas que debían procurar conservala” que nos menciona Vítor Vaqueiro ou, en todo caso, se é a mesma que construíron… “unos hombres altos y fuertes” dos que nos fala Dora Vázquez. O que si podemos afirmar é que na segunda metade do século XV as terras que hoxe conforman a freguesía de San Estevo de Larín pertencían a Gómez Perez das Mariñas...“as merindades e señoríos que yo el dicho Gómez Pérez llievo e poseyo desde la agua do Burgo fasta la Ponte Ceso e Val de Ruus”, unhas posesións que herdaría a súa filla Constanza trala morte de seu pai en 1475. Segundo indican algunhas fontes, boa parte do que hoxe é Larín pasaría pouco despois ás mans dos Aldao nun tempo que ben puido ser o da fundación da ermida de San Roque. 

Capela de San Roque
    Venerado como protector de epidemias dende a súa canonización en 1584, e un dos santos sanadores con maior tradición e devoción en toda a xeografía galega, San Roque, nado en Montpellier (Francia) en 1300, foi un peregrino occitano ao que sempre se lle representa cun can porque estando en Roma atendeu aos enfermos de peste e, ao infectarse, ninguén quixo achegarse a el excepto un can que cada día lle levaba un cacho de pan.

    Andando no tempo a parroquia de Larín formaría coa de Armentón o chamado Couto de Anzobre, cuxa xurisdición foi do conde de Ximonde. O primeiro titular do Condado de Ximonde foi D. Juan Antonio Cisneros de Castro y de la Barrera (1725-1798), Rexidor Perpetuo da cidade de Santiago e Señor do Couto de Ximonde, da Torre de Couso, do Pazo de Anzobre e, entre outras propiedades, do Castelo ou Torre de Mirón, en Larín, onde de seguro que o conde visitou a capela de San Roque en máis dunha ocasión e comprobou, de primeira man, a devoción que había por aquela antiga talla de San Roque hoxe desaparecida.

    A primeira información da que hai constancia dun intento de roubo da devandita talla data de finais de xaneiro de 1963. Por aqueles días o cura de Larín, don Rogelio Cotelo Caamaño, denunciaba no posto da Garda Civil da Laracha que o domingo 27 ao chegar á capela de San Roque encontrou… “la puerta del templo violentada y de su interior advirtió la falta de la única imagen que existía en la capilla, un San Roque de unos sesenta centímetros de altura, y cuya antigüedad se calcula en unos 400 años”. Na súa declaración don Rogelio advertíalle ás autoridades que, dada a súa antigüidade, o valor da talla era considerable. 

Imaxe do novo San Roque
    Curiosamente, poucas horas despois de que a Garda Civil iniciara as correspondentes investigacións para dar co autor ou autores do roubo, o San Roque aparecía dun xeito un tanto surrealista. Na súa edición do 31 de xaneiro de 1963, La Voz de Galicia publicaba o seguinte artigo:

Fue recuperada la imagen de San Roque.

La Guardia Civil ha recuperado la imagen de San Roque que se venera en la capilla de La Rúa, en la parroquia de Larín, Arteijo, y que había sido sustraída recientemente, sin que nadie supiese su paradero.

La imagen, que mide sesenta centímetros y cuya antigüedad se calcula en unos 400 años, era la única que existía en aquella capilla.

El industrial en cuestión manifestó que despues de leer en la Prensa el suceso de la sustracción de la imagen de San Roque, se apresuró a poner en conocimiento de las autoridades correspondientes el hecho de que acababa de adquirir una imagen cuyas carecterísticas respondían a la de la sustraída (Luego se comprobó, efectivamente, que era la misma).

Por su parte, el vecino que la compró primero, manifestó que a el se la vendieron unos desconocidos, de los que no pudo aportar más datos”.

    E así, dese xeito tan surrealista a antiga talla de San Roque volvía á ermida na que, segundo o testemuño do cura don Rogelio, permanecera catro séculos. Mais desgraciadamente, ese tesouro do noso patrimonio non tardou en ser roubado de novo e xa nunca más se soubo nada del. Pouco despois do furto, don Rogelio adquiría a nova imaxe de San Roque, que é a que loce na ermida dende aquela época de triste recordo para a veciñanza de Larín. 

 
FONTES:

-Carré Alvarellos, Leandro (2001): Las leyendas tradicionales gallegas. Capítulo El encanto del monte del castro, pp. 54-55, La Voz de Galicia.
-Vaqueiro, Vítor (2011): Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxios, santos e milagres. Editorial Galaxia.
 

 

AS LENDAS DE SANTAIA DE CHAMÍN

    Eulalia de Mérida, nada nesa cidade extremeña en torno ao ano 292 e finada o 10 de decembro de 304, foi unha mártir considerada santa na igrexa católica e na ortodoxa. Coñecida por toda a xeografía galega cos nomes de Santa Baia, Santabaia, Santa Eulalia, Santoalla, Santa Olalla, Santa Olaia, Santalla ou Santaia, é patroa da actual Mérida, cidade na que foi martirizada cando tiña a súa antiga denominación de Augusta Emerita.

Santaia de Chamín (https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2019/05/santaia-de-chamin-arteixo.html )

  "Nieve ondulada reposa / Olalla pende del árbol/ Su desnudo de carbón/ tizna los aires helados / Noche tirante reluce/ Olalla muerta en el árbol".

 
   Son versos de Federico García Lorca dedicados a esta santa que, segundo conta a lenda, era filla do senador romano Liberio e tanto ela como toda a súa familia eran cristiáns. Cando cumpriu os doce anos o emperador Diocleciano decretou a adoración aos ídolos pagáns, prohibíndolle aos cristiáns dar culto a Deus. Ante tal inxustiza a rapariga propúxose protestar perante os delegados do goberno. Albiscando o risco de morte que a rapaza corría se ousaba levar a cabo a protesta, a nai e o pai levárona a unha casa de campo na ribeira do Albarregas. Mais Eulalia fuxiu e, segundo a tradición, chegou á cidade de Mérida o 10 de decembro do ano 304, tras unha travesía chea de intercesións milagreiras.

    A moza presentouse perante o gobernador Daciano e protestou valentemente dicíndolle que esas leis, que mandaban loar ídolos e prohibían a Deus, eran totalmente inxustas e non podían ser obedecidas polos cristiáns. Daciano intentou ao principio ofrecer agasallos e facer promesas de axudas á nena para que cambiase de opinión, porén ao ver que ela seguía fortemente convencida das súas ideas cristiás, amosoulle todos os instrumentos de tortura cos cales lle podían facer padecer horriblemente se non obedecía a lei do emperador. Uns instantes despois Daciano díxolle:

    - “De todos estes sufrimentos vaste librar se lle ofreces este pan aos deuses e lles queimas este pouco incenso nos seus altares”.

    A moza guindou lonxe o pan, botou polo chan o incenso e contestoulle:

   - “Só ao Deus do ceo adoro; a El unicamente lle ofrecerei sacrificios e lle queimarei incenso. E a ninguén máis”.  

    O prefecto Calpurniano mandou que a mallasen con varas de ferro e que colocasen fachos sobre as súas feridas. A fermosa cabeleira de Eulalia prendeu, e a rapaza morreu queimada e afogada polo fume.

   Polo que nos conta o poeta Prudencio, disque ao morrer a santa, a xente viu unha branquísima pomba que voaba cara o ceo, e que os verdugos fuxiron, cheos de pavor e de remordemento por matar unha criatura inocente. A neve cubriu o cadáver e o chan do redor, ata que varios días despois chegaron uns cristiáns e lle deron honrosa sepultura ao corpo da moza mártir.

  Na súa bitácora oschanzos.blogspot.com, o historiador Francisco Vidal dinos que...hai que ter en conta que a pomba como representación da alma do finado xa era común entre os exipcios, e cando santa Escolástica morreu (un 10 de febreiro), desde a súa casa subiu unha pomba ó ceo. E igualmente, cando santa Baia ou Eulalia expirou, tamén da súa boca saíu unha pomba que subiu ó ceo. Eran as almas das finadas camiño da gloria. Esta santa ten un culto moi estendido asociado á fertilidade, empezando polo mesmo milagre exercido durante o seu martirio, cando estaba atada a unha cruz baixo a que se prendeu unha fogueira, e de súpeto unha nevada apagou o lume. Precisamente unha nevada, que como di o refrán “ano de nevadas ano de fornadas”, identificándose así como o abono caído do ceo.

   No sitio da súa sepultura ergueuse un templo de honra a santa Eulalia, e conta Prudencio que el mesmo viu que a ese templo chegaban moitos peregrinos a pregar ante os restos de tan valente rapariga e a conseguir por medio de ela notables favores de Deus.

    O seu corpo xace nese sepulcro emeritense ata que os seus restos foron trasladados polo Rei Silo (?-783) dende Mérida ata Santianes de Pravia, para evitar a súa profanación polos musulmáns. En tempos de Alfonso II de Asturias (760-842), que se ía converter nun personaxe fundamental da Ruta Xacobea, xa que foi el quen abriu no ano 813 o Camiño Primitivo, o alcumado Rei Casto decidiu que a Santa descansara na Catedral de Oviedo. Se cadra, aquela visita de Alfonso II á tumba do Apóstolo, tivo algo que ver no feito de que Eulalia empezara a dar nome a partir de aquela época a diversas igrexas e capelas galegas.

Imaxe de 1908 do templo parroquial de Chamín co antigo campanario (Inventario Balsa de la Vega)

    Por concesión pontificia do Papa Urbano VIII, dende o ano 1639 Santa Eulalia de Mérida ostenta o padroeiro de Oviedo, da provincia de Asturias e da diocese ovetense, un territorio eclesiástico que naquela hora superaba as fronteiras da Asturias actual, abarcando parte do que hoxe son as provincias de Cantabria, Lugo, León e Zamora.

  A tradición coincide coa lenda de Santa Eulalia de Barcelona que, ademais do nome, reproduce múltiples feitos e tormentos da santa de Mérida, podéndose tratar dunha duplicación de personalidade haxiográfica.

   A festa de Santa Eulalia de Mérida celébrase o día 10 de decembro, data do seu martirio. A súa simboloxía é unha palma martiral e un forno sobre libro. Patroa da liberdade de pensamento, da liberdade de expresión, da oratoria e da elocuencia, é ademais patroa de multitude de parroquias galegas, entre elas a de Santaia de Chamín, parroquia onde se manteñen moi vivas na memoria das xentes do lugar varias lendas sobre esta santa. Este é o caso de Amalia Rega Martínez, nada en Santaia en xuño de 1925:

    As pedras de Santa Eulalia están no Monte da Vila. Dixeron que a Santa nacera alí. Eu toda a miña vida oín iso. A min esa historia contáronma os meus avós e os meus pais, e mira que xa teño 95 anos! Nas pedras está o sitio da cabeza da Santa. Alí ninguén picou a pedra no século no que estamos. A santiña está deitada, ten o sitio da cabeza e dos ombros. Ademais nas pedras tamén ten un sitio que fai unha pociña que disque é para lavar os pés. E ten o seu sitiño da bañeira e outro para poñer as potas para facer de comer, como si fora un forniño para o lume. Hai quen non cree nas pedras de Santa Eulalia, pero eu si porque son moi relixiosa.”

Pedra coa forma da cabeza da Santa

   Despois de escoitar os contos xeración tras xeración, afortunadamente a xente máis nova de Santaia segue gardando a tradición. Eloi García Osinde, veciño do lugar nado en xaneiro de 1987 contounos o seguinte:

    “Meus avós e outros veciños contaban que a virxe bebía e durmía nesas pedras e por iso hai unha que ten a forma da cabeza. Dicían que encontraran alí á santa”.

   Así pois, polo que nos di a lenda tradicional, a santa naceu nesas pedras, unhas pedras en forma de berce, que podemos ver no monte na Vila, en Santaia de Arriba, e das que tamén nos falan Rosa Benigna Vizcaya e Francisco A. Vidal no seu marabilloso libro Dos fastos ós festexos. Dos antigos mitos á relixiosidade galega:

   “(...) na parroquia de Santa Baia de Chamín (Arteixo), coñécese unha pedra como a Cadeira da Santa, onde segundo a tradición foi parida Santa Baia. É unha pedra cunha oquedade orientada de leste a oeste, nun monte desde o que se ve o mar, o que nos fai supor que era unha pedra onde se facían antigos ritos de fecundidade”(pp. 64-65).

Cadeira da Santa (https://oschanzos.blogspot.com/2014/02/a-cadeira-de-santa-eulalia.html)

    María Rozamontes, no volume II de Arteixo de onte a hoxe, cóntanos que, coas súas diferentes denominacións, esta advocación relixiosa ten moita presencia na toponimia e no santoral de Galicia. Segundo a tradición, “Pola Santa Baia a bubela canta”, “Por Santa Baia sempre o tempo cambia”, “Sementeira de Santa Baia, fartura de gran e palla”. (páx. 102)

   Outro cantar popular di que “Santa Eulalia pariu por un dedo, serache verdade pero non cho creu.”

    Rematamos cunha curiosidade. No litoral arteixán existe A Santa Baia, que é unha caliña que hai entre Repibelo e a Area da Salsa. Parece ser que este pequeno areal chámase así porque antigamente un señor de Figueiroa levaba a súa dona, que era natural do lugar de Santa Baia (Soandres, A Laracha) a darse os baños aí.


FONTES:

-https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/

- ROZAMONTES VÁZQUEZ, MARÍA (2003): Arteixo de onte a hoxe, Volume II, Concello de Arteixo.

- VIDAL, FRANCISCO A.:https://oschanzos.blogspot.com/

 - VIZCAYA, ROSA BENIGNA & VIDAL, FRANCISCO A. (2009): Dos fastos ós festexos: dos antigos mitos á relixiosidade galega, Editorial Toxosoutos, Noia.

 

 

A GALIÑA DOS PITOS DE OURO E O ENCANTO DE LAÑAS

As lendas forman parte importante da riqueza cultural dos pobos, que teñen nelas un dos tesouros máis valiosos do seu pasado. Pertencen, como os contos, ao acervo literario popular, transmitido oralmente durante séculos, mais manteñen con aqueles algunhas diferencias destacables. Os contos non teñen unha localización concreta e son intemporais; as lendas, polo contrario, están sempre referidas a un lugar e un tempo definidos, ademais de teren algún tipo de significado sobrenatural, con alusións frecuentes a poderes extraordinarios. Este é o caso da galiña dos pitos de ouro, unha das lendas máis correntes do noso país que se repite con pequenas variantes en moitos lugares da xeografía galega onde hai un castro, sáa ou croa.

Fabulación do castro de Lañas realizada polo pintor Roberto Castro

En Arteixo aínda podemos escoitar esta lenda en parroquias como Loureda ou Lañas, onde seica hai moitos anos unha muller viu o encanto polos seus propios ollos:

  “Na croa (enténdase castro) de Lañas, hai unha morea de penedos entre os que mora dende hai moitísimos anos, tantos que ninguén recorda de que tempos vén, unha galiña que sae ás veces na madrugada coa súa rolada de pitos. Estes pitos son de ouro; pero endexamais ninguén puido pillar un, nin por máis esculcas que se teñen feito se logrou ver onde aniñaban.

   Como pode imaxinarse, esta galiña dos pitos de ouro é un encanto. Poida que sexa a mesma doncela que antes de alborexar o sol nas mañás bretemosas da primavera sae a peitear os seus cabelos louros cun peite de ouro.

  Mais tampouco ninguén puido saber nunca onde se agacha cando alguén tenta de se achegar a ela.

   Pero outro encanto máis, se non é diferente forma do mesmo encanto, hai na croa de Lañas. O mouro, o xigante, que é o que garda os tesouros (que poida que sexa tamén o que ten encantada a doncela ou fada e mais a galiña dos pitos de ouro, se é que as dúas non son a mesma cousa).

Monte da Angra e, ao fondo, castro de Lañas

    A muller que me falou disto e me contou como ela vira o encanto díxome que, cando era nena -uns doce anos tería daquela-, andaban ela e mais a irmá máis nova no monte da Angra co gando. Era pola mañá, entre once e doce. Sentara a carón dun piñeiro e, de súpeto, viu aparecer pola banda do monte da croa (o castro de Lañas) un cabalo grande coma un hórreo. O cabalo era castaño claro, case dourado, moi lindo; e montado nel, un home, altísimo e rexo tamén. Ao ver aquilo, gañou medo, ergueuse e fuxiu. A outra nena tamén fuxiu atrás dela.

   Chegaron á casa e contoulle á nai como vira aquel home tan grande no seu cabalo.

   -Ai, filla, que ese era o encanto. ¿Que fixeches?- demandoulle a nai.

   -Gañei medo ao ver aquel cabalo e mais aquel home tan grandes, e fuxín.

   -Pois perdiches unha grande riqueza e xa endexamais volverás ter outra ocasión coma ela; mais, por se che cadrar, vouche dicir o que debías ter feito: se tiraras o pano da cabeza e collido por un dos bicos o estenderas no aire por diante do home, ou por riba do cabalo, e dixeras: "Dáme da túa riqueza e eu dareiche da miña pobreza", aquel cabalo viraba de ouro e todo era para ti…

   Mais eu non sabía aquilo, e o encanto foise cara ao castro de Elviña. E non o vin máis na miña vida.(1)

Imaxe tomada dende o castro de Castelo de Lañas. Á esquerda o lugar do Galo e, ao fondo, Barrañán, Chamín e a inmensidade oceánica

   No verán do 2020 tiven a sorte de acompañar a Marisa e a Jesús Roibal, irmáns do lugar de Mins nados en 1935 e 1940, e a varios membros máis da súa familia (Suso, Pablo, Silvia, Waldo, Yessica e Sofía), nunha excursión realizada polos montes da Rocheira, na parroquia de Loureda, a onde segundo manifestaron non subían dende había máis de corenta anos. A memoria destos dous veciños de Mins aínda conserva varias lendas que escoitaban cando eran nenos, lendas que compartiron con nós nun descanso que fixemos nunha sombra de Pedras Anchas para coller alento. Unha delas fala dunha viga de ouro… “na que rozaban os carros de bois pero non houbo ningún enxeñeiro que fora capaz de quitala porque lle tiñan medo ao rozar nela”, lembraba Marisa. Outra das lendas que mencionaron os irmáns Roibal é a da “fonte encantada”, que estaba na parte baixa do Monte da Cancela, próximo a Santa Locaia. “Alí meus pais tiñan uns terreos que lle chamaban A tenza de Fóra na que plantaban pinos e centeo. Verán e inverno había sempre auga… ata que viñeron as plantacións de eucaliptos e acabaron co manancial onde manaba a auga, que disque era por donde saía a galiña dos pitos de ouro”, recordaba Jesús.

   Quen escribe sabía da existencia da lenda da galiña dos pitos de ouro de Lañas, a mesma que de cando en vez se deixaba ver polo Monte de Angra… ou iso din, claro. Mais nunca tal oíra desta “nova” galiña da parroquia de Loureda. De xeito anecdótico Pablo, sobriño de Marisa e de Jesús, comentou que… “cando era moi neno viñen aquí ao monte e vin unha quica. Os vellos tiñan razón cos seus contos, pensaba eu! E oesdurante toda a miña infancia aquela quica para min foi a galiña dos pitos de ouro.

 

1.  Vid. Xosé Manuel González Reboredo (1983): Lendas galegas de tradición oral. Editorial Galaxia, Vigo, pp. 72-73-74 (Versión de L. Carré Alvarellos: As lendas tradizonaes galegas. Museu de Etnografía e Historia. Porto S.A., pp. 17-18).


Ningún comentario:

Publicar un comentario