martes, 16 de xuño de 2026

A PARROQUIA DE ARMENTÓN NO CATASTRO DO MARQUÉS DE ENSENADA DE 1752

Decretado o 10 de outubro de 1749 por Fernando VI a proposta do seu Ministro Zenón de Somodevila y Bengoechea, I Marqués de Ensenada (Hervías, Logroño, 1702-Medina del Campo, Valladolid, 1781), o chamado Catastro de Ensenada é un documento de carácter fiscal que se elaborou naquela altura para a implantación da Real Única Contribución co que se pretendía acabar cos privilexios fiscais dos que gozaran tradicionalmente certos sectores da sociedade, así como crear un aparato de recadación fiscal máis eficaz e equilibrado, no que os impostos foran proporcionais á riqueza de cada cidadán.

Trátase dun interrogatorio de corenta preguntas sobre as características económicas e xeográficas de todas as poboacións das vinte e dúas provincias do antigo Reino de Castela no cal se realizou, dende abril de 1750 ata o mesmo mes de 1756, nos 15.000 lugares cos que contaba Castela naquel entón unha minuciosa indagación a grande escala dos seus habitantes, bens, edificios, oficios, rentas… co obxectivo de obter os datos necesarios para modificar o sistema tributario vixente naquela época.

Con este interrogatorio o Marqués da Ensenada pretendía conseguir información sobre todos os medios de produción e dos ingresos de cada persoa, mais finalmente a iniciativa non chegou a bo porto e acabaría fracasando.

Como era de agardar, o importante papel da nobreza e do clero naqueles días, e o feito de ser un dos grupos máis perxudicados polo establecemento dun imposto único en función da renda, impediría, dada a súa postura de rexeitamento e oposición, que finalmente se levara a cabo a devandita Real Única Contribución.

Mais afortunadamente, podemos sacar algo moi positivo deste catastro, e é o feito de que gran parte da información recompilada chegou ata os nosos días a través dos arquivos históricos, que podemos consultar no Arquivo do Reino ou no portal PARES (http://pares.mcu.es/Catastro/), e que nos resultan de grande utilidade para elaborar unha reconstrución de cómo sería a España do século XVIII, grazas ás máis de 350.000 imaxes sobre estos interrogatorios ás que podemos acceder.

É tamén de agredecer a transcrición do interrogatorio das parroquias que hoxe conforman o noso municipio publicada pola Concellaría de Normalización Lingüística do Concello de Arteixo no ano 2010. Quitámonos o sombreiro co traballo de investigación, transcrición, caligrafía, dirección e coordinación que realizou María Rozamontes Vázquez neste proxecto. Os nosos parabéns, María!

Deseguido transcribimos o interrogatorio da parroquia de Armentón

 

 Ynterrogatorio

En la Feligresía y Coto de San Pedro de Armentón, provincia de la Ciudad de La Coruña, a cinco días del mes de septiembre, año de mil setecientos cincuenta y dos, el señor D. Andrés Phe. de Mendívil, ministro comisionado para las diligencias y establecimiento de la Real Única Contribución en esta y su Término, convocados y congregados por un recado cortesano, D. Francisco Joseph de Espiñeira, Cura-Párroco de ella, Juan Loureiro, juez y justicia ordinaria, Francisco Freire de Andrade, vecino de San Salvador de Rebordelos, Pascual Calvete, vecino de la villa de Cayón y Joseph Díaz, vecino de Santa María de Noicela, peritos nombrados de oficio por parte de Su Majestad para el marqueo y regulación de casas, tierras y más edificios de esta dicha Feligresía y su Término, Juan Rega, Joseph de Castro, y Francisco Palleiro, vecinos de la citada Feligresía, peritos nombrados por la justicia, en nombre del pueblo para el mismo fin, y efecto, de los cuales y cada uno de ellos de por si, a excepción de dicho Cura-Párroco, recibió juramento que lo hicieron en forma de derecho de que yo escribano doy fe, bajo del cual ofrecieron decir verdad, y estando así juntos para absolver a las preguntas del Ynterrogatorio de la letra A. que va por cabeza, y se les entregó de antemano para que viniesen instruídos de su contexto como lo están por los Ynformes y noticias que han adquirido de personas ancianas, prácticas e inteligentes de todas facultades, para poderlo hacer con el conocimiento, celo, pureza y desinterés en negocio tan importante, al bien y utilidad común y al servicio de S.M. para declarar en lo que alcancen, y se les preguntase, a que dan principio en la forma siguiente.

1. Cómo se llama la población.

A la primera pregunta de dicho Ynterrogatorio dijeron que esta Feligresía se llama San Pedro de Armentón, Coto del mismo nombre, Provincia de la Ciudad de La Coruña; y responden.

2. Si es de realengo o de señorío, a quien pertenece, qué derechos percibe y cuánto produce.

A la segunda dijeron, que esta dicha Feligresía es de Señorío perteneciente a D. Juan Antonio Cisneros, vecino de la Ciudad de Santiago, por cuya razón le pagan la Luctuosa los vecinos de ella que se reduce a la mejor Alhaja de cuatro pies que tiene cada vecino que muere, que valdrá noventa reales cuyo derecho por un quinquenio según el número de vecinos, podrá ascender a ciento veinte Reales de Vellón al año; y responden.

Panorámica actual do Pazo de Anzobre, propiedade dos Cisneros no século XVIII que posteriormente pasaría ás mans dos Puga

3. Qué territorio ocupa el término, cuánto de levante a poniente y del norte al sur, y cuánto de circunferencia, por horas, y leguas, qué linderos o confrontaciones; y que figura tiene, poniéndola al margen.

A la tercera dijeron, que esta expresada Feligresía tendrá de Levante a Poniente media legua, de Norte a Sur tres cuartos de otra, y de circunferencia, legua y media, que para andarla se necesitan dos horas. Linda por el Norte con la Feligresía de San Julián de Barrañán, Sur con la de San Martín de Lestón1, Levante con la de Santa María de Lañas2 y Poniente con la de Santo Tomás de Monteagudo, cortando su término desde la Puente de Menlle, hasta la fuente del Foxo y a la fuente de Villarnovo, cogiendo a una piedra que tiene una cruz junto a la Aira de los Morales, y de aquí a otra piedra llamada la Moura, y a la Loureira, y de aquí a un casal que llaman Salto do Carro, tirando desde aquí a la fuente do Mallo, a los Prados do Castro, y a la referida Puente de Menlle donde principió la Demarcación. Su figura la del margen.

4. Que especies de tierra se hallan en el término; si de regadío y de secano distinguiendo si son de hortaliza, sembradura, viñas, pastos, bosques, matorrales, montes, y demás que pudiere haber, explicando si hay algunas que produzcan más de una cosecha al año, las que fructificaren solo una y las que necesitan de un año de intermedio de descanso.

A la cuarta dijeron, que las especies de Tierra que se hallan en esta Feligresía y su Término, son Huertas, Tierras de Sembradura de Secano, Prados de Regadío y de Secano, Montes bajos cerrados y Montes abiertos, las que producen sin intermisión, a excepción de los Montes bajos cerrados, que se rompen, los de primera calidad, de veinte en veinte años, los de segunda, de treinta en treinta, y los de tercera, de treinta y cinco en treinta y cinco: Y los bajos abiertos, siendo de primera calidad se rompen de veinte y cuatro años, los de segunda, de treinta y ocho en treinta y ocho, y los restantes inútiles por naturaleza; y responden.

5. De cuántas calidades de tierra hay en cada una de las especies que hayan declarado, si de buena, mediana e inferior.

A la quinta dijeron que en las especies de tierras que dejan declarado, hay de primera, segunda y tercera calidad, a excepción de los Montes bajos abiertos, que solo hay de primera y segunda calidad; y responden.

6. Si hay alguno plantío de árboles en las tierras que han declarado, como frutales, moreras, olivos, higueras, almendros, parras, algarrobos, etc.

Ver resposta n.º 8.

7. En cuáles de las tierras están plantados los árboles que declararen.

Ver resposta n.º 8.

8. En que conformidad están hechos los plantíos, si extendidos en toda la tierra o a los márgenes, en una, dos, tres hileras, o en la forma que estuvieran.

A la sexta, séptima y octava dijeron no hay Árboles Frutales en el Término de esta Feligresía que den útil alguno; y responden.

9. De qué medidas de tierra se usa en aquel pueblo: de cuántos pasos o varas castellanas en cuadro se compone, qué cantidad de cada especie de granos de los que se cogen en el término se siembran en cada una.

A la novena dijeron, que la medida común de que se usa en esta Feligresía y su Término, es de un ferrado de Sembradura de Centeno, que ocupa veinte y seis varas en cuadro y ciento y cuatro en circunferencia, que sembrado de Trigo, llevará las tres cuartas partes, y la sexta parte de uno de maíz; y responden.

10. Que número de medidas de tierra habrá en el término, distinguiendo las de cada especie y calidad, por ejemplo, tantas fanegas, o del nombre, que tuviese la medida de tierra de sembradura de la mejor calidad, tantas de mediana bondad y tantas de inferior; y lo propio en las demás especies que hubieren declarado.

A la décima dijeron, que en el Término de esta Feligresía, habrá ocho mil ciento noventa y ocho ferrados de todas especies, poco más o menos, a saber: De hortaliza diez y ocho ferrados: De primera calidad seis; y por consiguiente de segunda y tercera: De Prados de Regadío diez y nueve ferrados, de primera calidad diez, de segunda seis y de tercera tres: De Prados de Secano, treinta y un ferrados, de primera calidad ocho, de segunda trece y de tercera diez: De Tierras de Sembradura dos mil ferrados, de primera calidad setecientos, de segunda ochocientos y de tercera quinientos: De Montes Bajos Cerrados ciento y treinta ferrados, de primera calidad cuarenta, de segunda treinta y cinco y de tercera cincuenta y cinco: De Montes Abiertos seis mil ferrados, de primera calidad dos mil, de segunda mil y seiscientos y dos mil cuatrocientos inútiles por naturaleza, en que se incluye, lo que ocupan las Casas, Caminos, Corrales y Senderos; y responden.

11. Qué especies de frutos se cogen en el término.

A la undécima dijeron, que las especies de Fruto que se cogen en esta Feligresía son por lo común, Trigo y Maíz, y aunque a beneficio de los Labradores se siembran otras semillas, quedan refundidas en las especies de Trigo y Maíz, que es el principal fruto y mayor valor, y responden.

12. Qué cantidad de frutos de cada género, unos años con otros, produce, con una ordinaria cultura, una medida de tierra de cada especie y calidad de las que hubiere en el término, sin comprender el producto de los árboles que hubiese.

A la duodécima dijeron que cada ferrado de Hortaliza, siendo de primera calidad regulan su valor en treinta y tres reales de vellón, el de segunda en veinte y cuatro y el de tercera en doce; cada ferrado de Prado de Regadío, el de primera calidad en treinta y seis reales, el de segunda en veinte y cuatro y el de tercera en diez y seis; cada ferrado de Prado de Secano, los de primera calidad en diez y seis reales, de segunda en doce y de tercera en ocho; cada ferrado de Tierra de labradío de primera calidad produce sin intermisión cinco ferrados de Trigo y siete de Maíz, en el primer año que se siembra cada una de estas especies; el de segunda cuatro ferrados de Trigo y seis de Maíz y, el de tercera tres de Trigo y cuatro de Maíz; cada ferrado de Monte Cerrado, siendo de primera calidad, en el año en que se rompe producirá, si se sembrase de Trigo con una ordinaria, tres ferrados de esta especie, el de segunda dos y el de tercera otros dos; cada ferrado de Monte bajo abierto de primera calidad sembrado de Trigo, produce en el año en que se cultiva dos ferrados de esta especie, de segunda sembrado de Trigo otros dos y los restantes inútiles por naturaleza; y responden.

13. Qué producto se regula darán por medida de tierra los árboles que hubiere, según la forma en que estuviese hecho el plantío, cada uno en su especie.

A la décima tercia dijeron, que respecto en esta dicha Feligresía no hay Árboles Frutales que puedan producir utilidad alguna, no tienen regulación que hacer como llevan depuesto en las preguntas antecedentes; y responden.

14. Que valor tienen ordinariamente un año con otro los frutos que producen las tierras del término, cada calidad de ellos.

A la décima cuarta dijeron, que cada ferrado de Trigo vale en esta referida Feligresía y su Término, regulado por un Quinquenio, cinco reales y medio y el de Maíz cuatro y medio; el de Centeno tres reales; una gallina dos reales y medio; una Polla medio real; y responden.

15. Qué derechos se hallan impuestos sobre las tierras del término, como diezmo, primicia, tercio-diezmo u otros; y a quién pertenecen.

A la décima quinta dijeron, que de los Frutos que se cogen en esta Feligresía y su Término se paga de diez partes una por razón de Diezmo y que el referido cura percibe la mitad de ellos, y la otra mitad la percibe la Colegiata de Sta. María del Campo de la Ciudad de La Coruña; y asimismo paga cada vecino de Primicia un pollo, y medio ferrado de trigo de Oblata; y responden.

16. A qué cantidad de frutos suelen montar los referidos derechos de cada especie o a que precio suelen arrendarse un año con otro.

A la dieciseis dijeron, que los Diezmos que percibe el Cura por su mitad, y por la parte que le corresponde de un Diezmero que elige a su arbitrio, ascenderá un año con otro, a mil novecientos quince Reales y medio de Vellón, y la otra mitad correspondiente a la Colegiata, a mil setecientos noventa y cuatro y medio, que todo compone tres mil setecientos diez Reales de Vellón; la primicia importa quince reales y la oblata, ciento cincuenta y cuatro; y responden.

17. Si hay algunas minas, salina, molinos harineros u de papel, batanes u otros artefactos en el término, distinguiendo de qué metales y de qué uso, explicando sus dueños y lo que se regula produce cada uno de utilidad al año.

A la diecisiete dijeron, que en esta Feligresía y su Término, no hay Minas, Salinas, Batanes, sinó nueve Molinos que muelen con agua dulce todo el año, y son de una muela pertenecientes siete de ellos a D. Juan Antonio Cisneros, vecino de la Ciudad de Santiago que tiene en el río que llaman dos Barreiros, regulado su producto cada uno de ellos al año, en ciento cincuenta reales de Vellón; otro a D. Baltasar Pampín, vecino de Santa Mariña de Lañas, y el otro de Francisco Palleiro, vecino de esta Feligresía, situados en el término de dicho río dos Barreiros, los cuales por no moler sinó la mitad del año, regulan su producto cada uno de ellos en setenta y cinco Reales de Vellón al año; y responden.

Muíño no lugar da Perillona

18. Si hay algún esquilmo en el término, a quien pertenece, qué número de ganado viene al esquileo a él y que utilidad se regula da a su dueño cada año.

A la décima octava dijeron, que a esta Feligresía y su término, no viene ganado alguno al esquileo, y por lo que respecta al esquilmo de las Cabezas que existen y pastan en el término de ella, sus pastos y productos los regulan en la forma siguiente: A una Vaca de vientre que puede procrear desde los cuatro años exclusive, hasta los diez inclusive regulan, su cría ya sea Ternero o Ternera en veinte y ocho Reales y, por razón de Leche y Manteca doce Reales: Al Novillo o Novilla desde el primer año cumplido en que se consideran separados de la madre, hasta los dos, los contemplan por razón de creces y aumento, treinta Reales; de los dos a los tres otros treinta y, de los tres a los cuatro en que acaban de crecer, treinta y seis Reales; al Novillo y a la Vaca veintidos: A cada Oveja, desde los tres años en que puede parir hasta los nueve en que se consideran infecundas, regulan por cada Cordero o Cordera que produzcan cuatro Reales de Vellón; y a cada cabeza de Carnero y Oveja, le consideran media libra de Lana y, su valor en bruto, medio Real de Vellón y, por razón de aumento, desde los seis meses en que se separan de la Madre hasta el año cumplido, dos Reales y, de un año a dos, otros dos; de los dos a los tres otros dos y, de los tres a los cuatro que ya no tienen más creces, un Real de Vellón y responden.

A cada cabra que puede procrear desde los dos años hasta los nueve regulan por cada cría tres Reales y, desde los seis meses al año cumplido dos Reales y, de un año a los dos, otros dos y, de los tres a los cuatro un Real. A cada yegua, que puede parir desde los cuatro años de su edad hasta los dieciseis exclusive, regulan a cada cría, si fuere potro al año cumplido, treinta y seis Reales y a la potranca, cuarenta y cuatro; si mula en cien Reales y si macho en sesenta y seis: de un año a dos, al potro otros treinta y tres Reales y a la potranca cuarenta y cuatro, a la mula otros cien Reales y al macho otros sesenta y seis, de los dos a los tres al potro otros treinta y tres Reales; a la potranca otros cuarenta y cuatro, a la mula otros cien y al macho sesenta y seis, de los tres a los cuatro en que no tienen más aumento, al potro treinta y tres y a la potranca cuarenta y cuatro, a la mula cien y al macho sesenta y seis: A una marrana que suele regularmente parir desde el primer año exclusive, hasta los cinco en que se matan le contemplan cuatro lechoncitos a los cuales, y a cada uno a los seis meses en que se separan de las madres, tasan en ocho Reales: y otros ocho al año por su aumento, y desde uno a los dos dieciseis, y desde los dos a los tres doce Reales: Y por lo que mira a las utilidades de dichos ganados dados a Apercería, no pueden dar razón individual, ni hacer regulación de ellas entre el Dueño y el Aparcero, por ignorar las condiciones de sus contratos, si son a la mitad, tercio, cuarto de sus frutos, o dinero, sobre que se remiten a las relaciones que hubiesen dado sus dueños, y teniendo presentes las órdenes de Su Majestad, posteriores comunicadas por la Real Junta para la mayor inteligencia de este Capítulo dijeron o añaden del, que a los Bueyes de labranza dados en Aparcería con Título de ganancias, no les consideran utilidad alguna compatible por ser accidental, y verificarse muchas veces, minoración y pérdida, y concurrir en esto ser el principal de estos contratos para la Cultura de las tierras propias de los dueños de los ganados, sin el cual y abono que hacen, producirían muy poco; y responden.

19. Si hay colmenas en el término, cuántas y a quién pertenecen.

A la diecinueve dijeron, que en esta mencionada Feligresía y su Término, hay treinta y tres colmenas pertenecientes, cinco a Jacobo Cerviño, siete a Jph. Barbeito, una a Jph. Felípez, una a Domingo Pan, diecinueve a Ygnacio Barreiro, y se le regula su producto en cuatro Reales de Vellón por cada una; y responden

20. De qué especies de ganado hay en el pueblo y término, excluyendo las mulas de coche y caballos de regalo; y si algún vecino tiene cabaña o yeguada que pasta fuera del término, donde y de qué número de cabezas, explicando el nombre del dueño.

A la veinte dijeron, que las especies de ganado que hay en esta citada Feligresía son Bueyes, Vacas, Novillos, Novillas, Terneros, Terneras, Ovejas, Carneros, Corderos, Corderas, Cabras, Cabritos, Cabritas, Machos de Cabrío, Marranas, Lechones, Mulas y cuartados de carga, Yeguas de cría, Potros y Potrancas y que no hay toradas que pasten juntos, ni se gobiernen por mayorales y pastores, y en cuanto a las cabezas y su número se remiten a las Relaciones que hubiesen dado sus dueños; y responden.

Vacas en Anzobre

21. De qué número de vecinos se compone la población y cuántos en casas de campo o alquerías.

A la veinte y una dijeron que esta Feligresía y su Término, se compone de cincuenta y siete vecinos poco más o menos, sobre que a mayor abundamiento se remiten al vecindario que resultase de la operación en que se está entendiendo; y responden.

22. Cuántas casas habrá en el pueblo, qué número de inhabitables, cuántas arruinadas; y si es de señorío, explicar si tienen cada una alguna carga que pague al dueño por el establecimiento del suelo y cuánto.

A la veinte y dos dijeron que en esta enunciada Feligresía y su Término, habrá cuarenta y seis casas poco más o menos, todas habitables y terrenas, a excepción de cinco de un alto; y responden.

23. Qué propios tiene el común y a que asciende su producto al año, de que se deberá pedir justificación.

A la veinte y tres dijeron que esta Feligresía no tiene propios algunos: y responden.

24. Si el común disfruta algún arbitrio, sisa u otra cosa, de que se deberá pedir la concesión, quedándose con copia que acompañe estas diligencias; qué cantidad produce cada uno al año, a que fin se concedió, sobre que especies para conocer si es temporal o perpetuo y si su producto cubre o excede de su aplicación.

A la veinte y cuatro dijeron que el Común de esta Feligresía no disfruta arbitrio alguno; y responden.

25. Que gastos debe satisfacer el común, como salario de Justicia y regidores, fiestas de Corpus u otras; empedrado, fuentes, sirvientes, etc., de que deberá pedir individual razón.

Ver resposta n.º 26.

26. Que cargos de Justicia tiene el común, como censos, que responda u otros, su importe, por qué motivo y a quien, de que se deberá pedir puntual noticia.

A la veinte y cinco y veinte y seis dijeron que esta Feligresía no tiene gastos comunes, cargos ni salarios de justicia que satisfacer ni otra cosa de lo que más expresa la pregunta; y responden.

27. Si está cargado de servicio ordinario y extraordinario u otros, de que igualmente se debe pedir individual razón.

A la veinte y siete dijeron que esta Feligresía no tiene otro servicio ordinario más que tan solamente las pagas y contribuciones reales como son por razón de Alcabala, ciento, millones, y servicio ordinario, ochocientos diez reales y seis maravedís de Vellón: Nuevo impuesto ciento y diez y siete reales y veinte y cuatro maravedís: de octavillas setenta reales y dos maravedís que todo importa novecientos noventa y siete reales y treinta y dos maravedís repartidos en los tres tercios del año, que rebajados ciento noventa y ocho con que contribuyen los que llevan la Sisa, se quedan en setecientos noventa y nueve reales y dos maravedís, los que reparten entre los vecinos de la expresada Freguesía; y responden.

28. Si hay algún empleo, alcabala u otras rentas enajenadas, a quién, si fue por servicio pecuniario u otro motivo, de cuánto fue y lo que produce cada uno al año, de que se deberán pedir los títulos y quedarse con copia.

A la veinte y ocho dijeron, que en esta Feligresía, no hay rentas enajenadas, sinó las Generales y Provinciales, que se pagan en la Caja de Rentas de esta Provincia, y su importe va expresado en el Capítulo antecedente; y responden.

29. Cuántas tabernas, mesones, tiendas, panaderías, carnicerías, puentes, barcas sobre ríos, mercados, ferias, etc. hay en la población.

A la veinte y nueve dijeron, que en esta expresada Feligresía no hay Mesones, Tiendas, Panaderías, Puentes, Barcas sobre ríos, Mercados, Ferias, sinó dos Tabernas en las que venden vino por menor Antonio do Matho, y Jph. Ramos vecinos de dicha Feligresía a los que les regulan de utilidad al año doscientos cincuenta Reales de Vellón por mitad; y responden.

30. Si hay hospitales, de qué calidad, qué renta tienen y de qué se mantienen.

A la treinta dijeron, que en esta Feligresía y su Término no hay hospital alguno; y responden.

31. Si hay algún cambista, mercader de por mayor o quien beneficie su caudal por mano de corredor u otra persona, con lucro e interés; y qué utilidad se considera le puede resultar a cada uno al año.

A la treinta y una dijeron, que en dicha Feligresía y su Término no hay Cambista, Mercader de por mayor, ni de los que expresa la pregunta; y responden.

32. Si en el pueblo hay algún tendero de paños, ropas de oro, plata y seda, lienzos, especería u otras mercadorías, médicos, cirujanos, boticarios, escribanos, arrieros, etc. y qué ganancia se regula puede tener cada uno al año.

A la treinta y dos dijeron que, en esta Feligresía no hay Tendedero de Paños, Lienzos, Especería, Médicos, Cirujanos, Boticarios, Escribanos sinó seis Arrieros que conducen vino de ribera a diferentes partes, como son Mauro Rodríguez Moreno, al que le regulan de utilidad al año, con cuatro Caballerías, ochocientos Reales de Vellón= Antonio de Lista por dos le regulan de utilidad al año cuatrocientos Reales= A Jerónimo de Lista le regulan de utilidad al año seiscientos Reales= A Joseph Gosende por cuatro le regulan de utilidad al año ochocientos Reales= A Manuel Vázquez por una se le regula de utilidad al año doscientos Reales y a Pedro da Rigueira por la utilidad que tiene con sus Caballerías le regulan un mil y doscientos Reales de Vellón al año; y responden.

33. Qué ocupaciones de artes mecánicos hay en el pueblo, con distinción, como albañiles, canteros, albéitares, herreros, sogueros, zapateros, sastres, pelaires, tejedores, sombrereros, manguiteros y guanteros, etc.; explicando en cada oficio de los que hubiere, el número que haya de maestros oficiales y aprendices, y qué utilidad le puede resultar, trabajando meramente de su oficio, al día cada uno.

A la treinta y tres dijeron, que en dicha Feligresía y su término no hay ocupaciones de Artes mecánicas más que dos Sastres que son Manuel Gestal y Antonio Pérez, a quienes se les regula dos Reales por día, y un Carpintero que los es Joseph García, y se le regula dos Reales al día; y responden.

34. Si hay entre los artistas alguno, que teniendo caudal, haga prevención de materiales correspondientes a su propio oficio o a otros, para vender a los demás, o hiciere algún otro comercio, o entrase en arrendamientos; explicar quienes, y la utilidad que consideren le puede quedar al año a cada uno de los que hubiese.

A la treinta y cuatro dijeron, que en dicha Feligresía no hay artista alguno, ni de los más que contiene la pregunta; y responden.

35. Qué número de jornaleros habrá en el pueblo y a cómo se paga el jornal diario a cada uno.

A la treinta y cinco dijeron, que en el Término de dicha Feligresía hay seis jornaleros llamados Pedro Pardo, Juan de Lista, Antonio de Gantes, Valentín del Río, Pedro Pérez y Mauro de Gantes, a los que se les regula ganan al día dos Reales de Vellón, y lo mismo los Labradores; y responden.

36. Cuantos pobres de solemnidad habrá en la población.

A la treinta y seis dijeron, que en dicha Feligresía hay una pobre de solemnidad; y responden.

37. Si hay algunos individuos que tengan embarcaciones, que naveguen en la mar o ríos, su porte, o para pescar; cuántas, a quien pertenecen y que utilidad se considera de cada una a su dueño al año.

A la treinta y siete dijeron, que en esta expresada Feligresía, no hay embarcaciones que naveguen en la mar, ni en ríos para pescar, ni para otra cosa alguna; y responden.

38. Cuántos clérigos hay en el pueblo.

A la treinta y ocho dijeron, que en esta Feligresía, no hay más clérigos que el Cura- Párroco; y responden.

Igrexa de San Pedro de Armentón

39. Si hay algunos conventos, de qué religiones y sexo, y qué número de cada uno.

A la treinta y nueve dijeron, que en esta Feligresía y su Término no hay Convento alguno; y responden.

40. Si el rey tiene en el término o pueblo alguna finca o renta, que no corresponda a las generales ni a las provinciales, que deben extinguirse; cuáles son, cómo se administran y cuánto producen.

A la cuarenta y última dijeron, que Su Majestad no tiene otras fincas ni rentas, más que las provinciales y generales que van expresadas en la pregunta veinte y siete de que llevan dado razón.

En cuya conformidad los Peritos nombrados por parte de Su Majestad y del Común que resultan de los Autos, dan por concluído este Ynterrogatorio de preguntas según va expresado, lo que ejecutaron bien y fielmente según su inteligencia sin que ello, hubiesen procedido con Fraude, Colusión ni engaño bajo del Juramento que tienen hecho, y a mayor abundamiento, hacen de nuevo en que se afirman, ratifican, y lo firmaron los que supieron con el Sr. Ministro Comisionado, y por los que no, lo hizo a sus ruegos, uno de los testigos que lo fueron presentes D. Francisco Bretón, D. Antonio de Andrade y D. Francisco Doldán, vecinos de la Ciudad de La Coruña, oficiales dependientes, estando en la Feligresía de San Pedro de Armentón, coto del mismo nombre y provincia de la Ciudad de La Coruña, a cinco días del mes de Septiembre, año de mil setecientos cincuenta y dos: D. Andrés Phe. de Mendívil: Francisco Freire de Andrade: Jph Díaz: Francisco Palleiro: Francisco Doldán, a ruego de los que no supieron firmar: Ante mi Pedro de Sabariz.

_______________________________________

1 Os lindes polo Sur corresponden coa feligresía de Santo Estevo de Larín.

2 Santa Mariña de Lañas.

martes, 9 de xuño de 2026

CLAUDIO WILLIMAN, O BERGANTIÑÁN QUE FOI PRESIDENTE DE URUGUAI ENTRE 1907 E 1911

   Nesta bitácora falamos en varias ocasións da gran relación que Arteixo e A Laracha teñen co Uruguai, nomeando a varios fillos da emigración destes dous municipios que tiveron certa relevancia no mundo da industria, da política ou do deporte. Pois ben, hoxe ampliamos esta listaxe lembrando a figura de Claudio Williman, un dos personaxes da historia uruguaia máis sobresaíntes que chegaría a ser presidente da República entre 1907 e 1911.

Claudio Williman (bibliotecadigital.bibna.gub.uy)

  Fillo de emigrantes de Caión e de Arteixo (seu pai era natural de San Cosme de Maianca, Oleiros, aínda que tiña domicilio en Arteixo cando casou), varias novas publicadas na prensa de Montevideo nos primeiros anos do pasado século XX en torno á nacionalidade dos proxenitores do presidente da República, doutor Claudio Williman, suscitaran no seu momento algunha que outra discusión entre os xornalistas charrúas. Uns dicían que eran de orixe alemá, outros inglesa e os menos galega. Por riba, ningún dos contendentes aportaba probas satisfactorias aos seus contrincantes da pluma. Mais aquela incógnita quedaría resolta coa información que publicaba, baixo a sinatura de Pedro Dubra Brandón, o xornal coruñés El Noroeste o día 20 de xuño de 1910:

 

"(…) publicamos a continuación la partida de matrimonio que los autores de la existencia de aquel, aunque joven, esclarecido gobernante. Los padres del presidente Williman, como los del presidente Gabriel Antonio Pereira y los del presidente Lorenzo Latorre, que también gobernaron aquel país en épocas no muy lejanas, nacieron en esta provincia de la Coruña, y en ella nació también el primer europeo que cruzó la América de oriente a occidente, Núñez de Balboa, para ofrecerle al mundo civilizado, con un nombre simpático (símbolo de la paz) el océano más extenso entre los que cubren la superficie de nuestro globo. La partida a que nos referimos dice así:

Don Domingo Carballo Antelo, cura párroco de Santa María del Socorro de la Villa y puerto de Cayón, distrito municipal de Laracha, provincia de la Coruña.

Certifico: que en el folio sesenta y nueve vuelto, del libro tercero de casamientos de esta de mi cargo se halla la partida siguiente:

En la capilla de San Roque que hace de parroquial de Santa María del Socorro de la villa y puerto de Cayón, a veintidos días del mes de Febrero, año de mil ochocientos cuarenta: Yo D. José Cambón, presbítero, teniente cura de la misma, con licencia expresa del P. P. Fr. Domingo Eujo, vicario cura de ella en propiedad, precedidas las tres canónicas moniciones en tres días festivos tanto en esta, como en la de Santiago de Arteijo, y no haber resultado impedimento alguno, según más bien consta de la certificación dada por D. Manuel Rodríguez Cambón, cura rector propio de la de Arteijo; asistí al matrimonio que por palabras de presente y mutuos consentimientos exteriormente sensibilizados contrajo José Williman, soltero natural de San Cosme de Mayanca y vecino de la referida de Arteijo, hijo legítimo de Claudio Williman, natural de la Saboya de Francia y de su mujer Caetana Lugrís, natural y vecinos que viviendo fueron de la de Moyanca; con Antonia González, también soltera, hija legítima de de Manuel González, ahora difunto, natural de Santa Justa de Moraña, y de su mujer Josefa de Otoño, natural y vecinos de este puerto; se observó lo prevenido en las Sinodales de este arzobispado y reales pragmáticas de S.M., en el mismo recibieron las bendiciones de la iglesia y se hallaron presentes Antonio Paz, Pedro de Otoño y D. Mariano García, todos vecinos de esta villa y puerto; y para que conste lo firmo al día, mes y año ut supra. José Cambón.”

  Así pois, grazas a esta partida de matrimonio publicada en El Noroeste en 1910, ían quedar esclarecidas as orixes dos pais do noso homenaxeado: ata o momento de darse o “si quero”, José Williman Lugrís residía en Arteixo e Antonia González de Otoño en Caión. A parella non ía tardar en facer a maleta da emigración para empezar unha nova vida en Montevideo, onde montan un establecemento de ultramarinos na rúa de Andes, esquina coa rúa Mercedes. Segundo un xornal da época, na trastenda deste negocio, Claudio, que nacera na capital charrúa o 10 de outubro de 1861… “estudiaba sus lecciones y algunas veces cosquilleaba en el humor de su buenísima madre, que le reprendía en gallego, dando lugar sus travesuras a que el severo D. José le advirtiese que era hora ya de que se fuese a clase, obedeciendo Claudio, no sin dejar de vocear y de dar saltos porque era un diablejo rubio y de ojos azules, tan travieso como avispado e inteligente”. 

   Claudio, que era sobriño de Mariano G. Williman, coñecido republicano federal da capital uruguaia, comeza a súa carreira universitaria aos 19 anos. Os seus méritos académicos ían ser extraordinarios, gañando a cátedra de Física da Universidade da República en 1885. Dende moi novo tivo claro que quería estudar enxeñería, un soño difícil de cumprir xa que por aqueles días non había ningún centro de estudo especializado no Uruguai. O noso protagonista comeza, entón, a carreira de Dereito que compaxina coa política, actividade que xa levaba certo tempo chamando á súa porta. 

  Militante do Partido Colorado, no ano 1886 participa no departamento de Paysandú na rebelión do legalismo contra o militarismo, na coñecida como a Revolución do Quebracho. Nese mesmo ano, nesa época de radical oposición entre os “blancos” e os “colorados”, Claudio, a quen os amigos e compañeiros coñecían polo alcume do Inglés, obtén a Licenciatura en Dereito.

  Nos anos inmediatos alterna a labor docente coa súa actividade política e impulsa a fundación da Facultade de Matemáticas (1887), da que foi catedrático honorario, exercendo ademais de profesor na “Academia General Militar”. Moi popular na capital charrúa pola súa bonhomía e a súa singular intelixencia, en 1889 sería elexido edil por Montevideo. Maiztegui, historiador, profesor e xornalista falecido en 2015, definía a Williman como merecedor de grandes virtudes, pola súa “espléndida actividad docente, su cultura amplísima, su recia personalidad de revolucionario del Quebracho y hasta su carácter de eximio componedor, de nexo de entendimiento entre los hombres, tarea de la que hizo un arte basado en la serenidad de temperamento y el sentido del humor”.

  En 1895, catro anos despois de converterse no Decano da Facultade de “Enseñanza Secundaria y Preparatoria”, casa con Carmen Pastora Martínez Santos, sendo froito do matrimonio José Claudio, Horacio Alberto, Osvaldo Alfredo e Enrique Guillermo.

  Tres anos máis tarde do casamento, ao producirse o golpe de estado de Juan Lindolfo Cuestas, Williman ía ser nomeado membro do Consello de Estado. Malia ao seu notorio rexeitamento do formalismo militar, en 1904 combate na Guerra Civil o levantamento “blanco” para defender a constitucionalidade ameazada polo alzamento encabezado por Aparicio Saravia, sendo xefe do 4º Batallón de Infantería.

  Rematada a Guerra Civil, José Batlle y Ordóñez desígnao ministro de Goberno nun tempo no que xa era unha das figuras máis populares do coloradismo, prestixio que conduciría a Batlle a decantarse polo persoeiro de orixe arteixá e caionesa como o seu candidato para sucedelo na presidencia da República. E así, o día 1 de marzo de 1907 o Dr. Claudio Williman era elexido polo Parlamento presidente do Uruguai (70 votos de 79).

Claudio Williman (https://es.wikipedia.org)

  O seu goberno íase caracterizar polo grande interese en reforzar o sistema xudicial e a promoción dun estado constitucional sólido. Entre as accións máis destacadas da súa xestión, hai que resaltar a abolición da pena de morte, a creación do Ministerio de Industria e o Ministerio de Obras Públicas, ademais da aprobación da Lei do Divorcio e a creación da Corte Suprema. Outro dos aspectos que melloraron considerablemente durante o goberno de Williman, foi o desenvolvemento económico do país fundamentado na gandería, na agricultura e no comercio, sector no que nacionalizou o porto de Montevideo e a rede telegráfica, instalando tamén a rede telefónica estatal que ía competir coas dúas privadas preexistentes.

  Por outra banda, durante o seu goberno tamén se ían dar cambios importantes na educación, como a eliminación do ensino relixioso dos colexios públicos e a creación de centos de escolas distribuidas en toda a xeografía uruguaia, especialmente nas áreas rurais. En canto ao sector político, a convivencia entre os dous partidos maioritarios como o Partido Nacional e o Colorado, foi totalmente positiva e armónica, uns partidos que durante ese periodo 1907-1911 mantiveron unha disposición ao diálogo con tendencia moderada. En canto á xestión internacional, o goberno do noso homenaxeado tivo unha acertada visión negociadora que alcanzou a realización de acordos en termos fronteirizos cos gobernos arxentino e brasileño.

Fotografía tomada sobre o ano 1911 na que vemos sentados, de esquerda a dereita, a Claudio Williman, Diego Pons e José Batlle y Ordóñez (Escaneada do libro  Mi Tierra Uruguay. El Observador, Montevideo, 1997)

  Finalizada a súa presidencia, Williman viaxou a Europa e a volta, en 1912, ocupou por segunda vez o reitorado da Universidade. Posteriormente, entre 1916 e 1924, apartado xa das loitas políticas, foi presidente do Banco de la República. O seu neto e biógrafo describíao así: “de aspecto sajón, delgado y erguido, pareciendo por ello de más altura que la real, de cabellos lacios, finos y rubios, ojos azules claros, con un gesto de seriedad que disimulaba de manera desconcertante su temperamento afectivo, afectuoso y a veces bromista”.  

  Claudio Williman falecería en Montevideo o 9 de febreiro de 1934. Camiño do centenario do seu pasamento, no Uruguai aínda hai quen pensa que ten pendente un máis que merecido recoñecemento polos constantes esforzos realizados pola paz e pola súa importante obra reformista. Como esas brisas que de cando en vez atravesan as mañás soleadas, aquel fillo do arteixán José Williman e da caionesa Antonia González, pasou pola historia da súa patria de forma case desapercibida, mais iso si, regando a terra de fecundas sementes que floreceron anos despois nunha realidade superior.


FONTES:

-GARRIDO RIAL, SANTIAGO (2020): Claudio Williman: abogado y físico, presidente de Uruguay en 1907 y natural de Caión, La Voz de Galicia, 10 de outubro.

-MAIZTEGUI CASAS, LINCOLN RAÚL. Uruguay-Recortes de Historia. El hombre que fue paréntesis. Blogdiario.com


martes, 2 de xuño de 2026

O APARCADOIRO DA PRAIA DE ALBA DO RAÑAL NO PASADO E NO PRESENTE

   A piques de chegar o verán, nas Crónicas de Arteixo desta semana imos falar dun dos aparcadoiros públicos cos que conta o noso municipio: o aparcadoiro da praia de Alba, no Rañal.

  O espazo que hoxe ocupa este estacionamento fíxose sobre o ano 2005 ou 2006, que foi cando se construíu o Paseo Marítimo que une Sabón con Barrañán e, tamén, cando se derrubou a fábrica de conservas A. & J. Salgueiro, que deixou de funcionar a finais dos anos 80.

  A industria dos irmáns Andrés e José Salgueiro foi unhas das primeiras fábricas que se instalaron en Arteixo. Estamos a falar da segunda metade da década de 1960, nunha época na que o Polígono Industrial de Sabón comezaba a dar os seus primeiros pasos.

  Durante varios anos, a conserveira foi unha das principais fontes de emprego para as mulleres de Arteixo e da bisbarra. Un servidor lembra que había traballadoras de Loureda, Oseiro, Rañobre, Figueiroa, Chamín, Baldaio, Laracha… e ata había un matrimonio da Agualada de Coristanco que vivían de aluguer nunha casa do Rañal, cerca do Bar Chucho.

  Algunhas destas empregadas acabarían casando con veciños do Rañal que, naquela hora, a gran maioría deles traballaban na fábrica das tónicas… si, si, nesa que ninguén sabía escribir o seu nome pero que todo o mundo pronunciaba "Sueps". Moitos destos homes eran albaneis que atoparan traballo na edificación na nave da Schweppes e, unha vez rematada a obra, quedaron a traballar alí como empregados da empresa ata o seu peche, no 2009.

  Á unha en punto soaba todos os días a sirena da conserveira. Era a hora do descanso para xantar. As empregadas do Rañal ían comer ás súas casas e as que non residían na aldea, nos días de bo tempo, xantaban á sombra dos piñeiros do Monte de San Tirso (tamén coñecido como o monte de Manolito), ou ao carón do río Arteixo, o río que desemboca na praia de Alba, areal que por certo aparecía nas latas de conservas da A. & J. Salgueiro S.L.

  A conserveira do Rañal tamén era coñecida polo cheiro que desprendía e os seus verquidos ao mar, verquidos dos que se fixera eco un medio de prensa estatal. O xornal ABC, na súa edición do 9 de agosto de 1973, en alusión ao aumento da contaminación na costa española, relataba o seguinte

"Quien esto escribe fue testigo de lo que se ha hecho con una playa de Sabón, en  Arteijo, de arena finísima y aguas transparentes. Una fábrica de pescados ha llevado sus vertederos hasta el mismo borde del arenal y el olor es tan nauseabundo que incluso un pinar sito a centenares de metros ha quedado visto para sentencia". 

  Así pois, a fábrica de Salgueiro era unha mostra do estado do medio ambiente naqueles anos, nos que a norma xeral era que algunhas fábricas usaran a costa de Arteixo como vertedoiro mentres a administración miraba para outro lado. A conserveira do Rañal foi un exemplo disto e, aínda hoxe, cando os temporais do inverno arrastran metros e máis metros de area das dunas da praia de Alba, quedan ao descuberto as tuberías que levaban os restos do peixe das conservas directamente ao mar.

  Como xa dixemos, a fábrica de conservas dos irmáns Andrés e José Salgueiro pecharía a finais dos anos 80, e, logo de botar bastante tempo abandonada, sería derrubada cando se iniciou a construción do paseo marítimo. Deseguido, aí van seis imaxes desta antiga industria e outras seis do actual aparcadoiro da praia de Alba, unhas e outras tomadas aproximadamente dende o mesmo punto.

A fábrica dos irmáns Salgueiro a principios dos 70 (Arquivo do Reino de Galicia)

______________________


Ao fondo, a fábrica (Foto de Xosé Castro publicada no Facebook "Ollar Galicia. Fotografía Antiga". Polo que conta Xosé, a foto é do ano 1970

___________________


Amelia Naya cos seus netos Patricia e Luís diante do seu Bar Chucho. Ao fondo, á esquerda, a fábrica (Cortesía da familia Souto Figueroa)

_________________


Ao fondo, á dereita, a fábrica de Salgueiro (Arquivo do Reino de Galicia)

_______________________


Partido de fútbol no campo do Rañal a mediados dos 90. Ao fondo á fábrica, que xa levaba algún tempo abandonada

______________________


Panorámica dos anos 90 da fábrica (Manel Felípez)


martes, 26 de maio de 2026

O BIEITEIRO, A ÁRBORE-BOTICA DO PASADO (2ª parte e fin)

 ESOTERISMO

  Tamén se lle atribuían ao bieteiro virtudes máxicas, sendo unha planta sagrada no mundo dos celtas, que crían que o noso protagonista era morada de diversas divindades polo que arrincalo ou cortalo podía desencadear toda clase de desfeitas. Era protector de lugares”, comentounos Vanessa Aldao. Por outra banda, María Varela, natural de Erboedo (A Laracha), díxonos que “antigamente a xente plantábao cerca das casas para o mal de ollo e para apartar as malas enerxías. Era unha planta milagrosa que usaban para moitas cousas. Sendo eu nena, na nosa casa, cando plantaban unha leira de millo, espetaban unha póla de bieteiro na leira. Facían esto para ter boa sorte coa colleita”.

  Dende a antigüidade empregábanse as varas co fin de simbolizar o poder sobre o mundo "invisíble". Ao fío disto, non deixa de ser curioso que na serie Harrry Potter, da escritora británica J.K.Rowling, é coa madeira desta árbore coa que está feita a Variña Letal ou a Variña do Fado, unha variña máxica considerada coma a máis poderosa do mundo, que pasou de xeración en xeración por medio do roubo e o asasinato (cada portador desposuíu o anterior da vareta e moitos foron asasinados polos ladróns)1.

   No folclore gaélico, cortar un bieteiro sen o permiso axeitado considerábase un tabú que atraía a mala sorte. Resulta sorprendente o que nos contou Cisne Blanco a través do Facebook: “non se lle podía pegar ás vacas coas ramas de bieiteiro porque, despois de pegarlle, andaban coa pata arrastras. Para volver á normalidade tiñas que pisar a túa man, dereita ou esquerda, coa cal lle pegaras á vaca. Eu vivín isto e comprobei que era verdade”.

Flor de bieiteiro

  Con relación ao gando, G.E. María Dolores contounos que “antigamente fervíanse as follas para facer un ungüento para poñerlle ás vacas cando tiñan mamite”. A arteixá Alba Souto tamén nos dixo que “antes había un bieteiro ao lado de cada granxa para varios beneficios. Ao parecer cortaban pólas para os animais, para cortar diarreas”.

  Curioso tamén foi o testemuño que nos chegou dende a parroquia larachesa de Erboedo. Dolores Mallo díxonos que “tamén se usa para os pitiños que nacen na lúa de maio. Hai que poñer unhas follas de bieiteiro na primeira auga que beben para que non enfermen. Dicían que os pitiños que nacen no mes de maio morrían se non bebían desa auga”.

  R.A. contounos que usaban “a flor en infusión para os gatiños que non daban aberto os ollos”, e Kerkus Rober que “úsase popularmente para poñerlle aos cans contra o “moquillo”.

  Nas tradicións dos países nórdicos, a súa ramaxe servía de acubillo para os elfos, polo que maltratar un bieteiro podía causar o castigo élfico tanto para as persoas como para o gando. Nalgunhas zonas do sur de Alemaña esta planta é moi apreciada; un antigo refrán di: “Ante o bieteiro hai que descubrirse a cabeza.” Nas tradicións dos pobos xermánicos asociase coa fertilidade, e por iso parece ser que facían os paus dos galiñeiros con pólas de bieteiro para favorecer as postas de ovos2.

  En Galicia o bieiteiro úsase na véspera de San Xoán coma herba máxica, especialmente as flores, que reciben o nome de flores de San Xoán en diferentes puntos da nosa xeografía. Mesmo dende Torrelavega, Cantabria, Manuela Díaz díxonos que utilizaba “el saúco para lavarme la cara el día de San Juan, herencia de mi padre gallego”. Dende Erboedo (A Laracha), María Varela recordaba que “antigamente dicían que non se debía queimar e usábano para o san Xoán, para a augha de lavar a cara, e tamén se colghaba nas portas. Este ano veu moi cedo...cando chegue o san Xoán non imos ter a flor bonita para as portas nin tampouco para lavar a cara”. Tamén dende A Laracha, neste caso dende a parroquia de Soandres, a "bieiteira" Miriam Sánchez Canedo enviounos esta composición da súa autoría:

Culto ó sol e á fertilidade

Somos meigas

somos bieteiras,

somos galegas,

mulleres e amigas,

e imos a auga da veiga,

auga de roseira,

lavala bonita cariña

co resío da mañanciña.

Este é o noso rito,

de tempo ancestral,

e do San Xoán bautismal.

Saltamos a cachela

e o ramo pendura na cancela.

Así nos facemos fortes,

vimos dos montes,

e das fontes,

vimos do sol e das xacias,

duras como alcacias,

herbas de pura maxia.

  Dende As Nogais, comarca dos Ancares, Olga Carballo comentounos que “é bo poñer bianteiro nas ventás para afastar as bruxas”.

Flores de bieteiro

Es una de las plantas que se utilizan para hacer el ramo de San Xoán. En algunas zonas de Galicia existe la creencia de que las flores blancas recolectadas y dejadas al sereno en la Noche de San Xoan, adquieren virtudes excepcionales, pues según un dicho popular: “El Señor San Juan pasa y bendice las ramas expuestas, y solo aquellas recogen esa bendición y tienen dicha virtud”. Esta creencia también está extendida en las regiones francesas de Bretaña y Normandia”3.

  Tal e como comentaba María Varela, existe a crenza de que queimar a madeira do bieiteiro é perigoso. O viño de sabugo disque foi o derradeiro agasallo da Deusa Terra, polo que non debe ser bebido pola xente común, senón por sacerdotes ou meigos, xa que posiblemente produciría alucinación, polo que se empregaba en rituais de adiviñación. Non respectar as normas de conduta e arrincar pólas de bieiteiro ou comer os froitos traía a má sorte. Dicíase tamén que a persoa que tallase un bieiteiro podía quedar cega e mesmo perder os seus fillos, e no mellor dos casos, ver enfermar o seu gando. Polo que segundo a mitoloxía cómpre tratar esta planta con respecto e antes de apañar follas, froitos ou pólas deberemos pedir permiso e agradecer deixando unha ofrenda dos nosos cabelos, unhas moedas ou algo de mel4.

UTILIDADES CULINARIAS

  A faceta culinaria do bieiteiro é verdadeiramente sorprendente. Del, obtéñense zumes, xaropes ou marmeladas. “Hai un montón de receitas para aproveitar as flores e froitos… marmeladas, bebidas…”, contounos Patricia Mañana.

  En Galicia o froito utilizábase para lle dar sabor ou escurecer o viño. “marabillosa marmelada, faise champán, bebida refrescante de verán; ten moitos usos”, dixo Carmen Pérez. Herminda López recordaba que “coas frores do sabugueiro, auga e azucre faise un licor aromático sen alcohol moi rico”. E falando de licores, a larachesa María Varela, muller que estivo emigrada en Inglaterra durante boa parte da súa vida, contounos que “alí, na emigración, aprendín a facer un licor coa flor… e sábeche de carai (risas). Recordo que estivera un tempo cunha señora de aló, coa que eu traballara durante moitos anos. Fora pasar uns días con eles na casa que tiñan nas aforas e andaramos ás follas do bieteiro para facer este licor, que é riquísimo”.

  Á parte de elaborarse licores, co bieteiro tamén se fan viños escumosos e en Bélxica mesmo elaboran unha cervexa cos sabugos.

  Cos froitos prepárase unha marmelada doce que resulta exquisita, como así nolo fixestes saber nos vosos comentarios en Facebook, caso de Adela Vidal: “a marmelada está riquísima”. Así nolo dixo tamén Aurora Varela e Vanessa Aldao.

  As flores pódense empanar con fariña e ovo. Carmen Souto, Rosalinda García e Mari Carmen dixéronnos que “as frores rebozadas están moi boas.” Do mesmo xeito, Lola Eiroa afirmaba que “las flores las hemos comido en tempura y os digo que están muy ricas”.

  Outra opción que queremos deixar enriba da mesa é a que nos comentou G.E. María Dolores, que nos dixo que “as frores cómense en ensaladas”.

  Tamén nos sorprendeu o comentario de Yasmina VP, que recordaba que “a miña familia política de orixe italiana fai un pan estilo focaccia riquísimo cas flores secas como se foran especias. Chámase pan de maio traducido ao galego. Sempre que veñen á nosa terra ansían que estea en flor o bieiteiro”.

O “CORDIAL” O CHAMPÁN DOS POBRES

  Rematamos esta crónica cun brinde con “cordial”, que é como lle chaman nalgunhas zonas ao viño escumoso que se elabora coa flor do bieteiro, bebida da que tamén nos falastes baixo a denominación de “champán dos pobres”, como foi o caso de Mari Carmen Vázquez, ou simplemente “champán de bieiteiro” como foi o caso de Rocío Veira e Vanessa Aldao.

  A día de hoxe aínda hai moita xente que elabora esta bebida. Existen moitas receitas para a súa preparación utilizando os mesmos ingredientes, mais as proporcións, os tempos e as maneiras de facer son case tan variadas como as persoas que o fan (non tedes máis que realizar unha busca en Google para comprobalo). Nós quedamos co que nos conta Alma da Vella Chousa neste vídeo:

OS XOGOS

  Fai anos os rapaces facían de todo co bieiteiro, dende frautas ata tiratacos, xoguetes que se fabricaban cun pau desta árbore ao que se lle extraera previamente o samo e co que despois se lanzaban uns balotes de abrótega, estopa ou outros materiais, empuxados por unha baqueta de pau.

  Houbo varias persoas que tiveron a ben compartir con nós os seus recordos sobre este particular. Zalo López comentaba no noso Facebook que “o bieiteiro usábase para facer tiraboghas”; María Reino dixo que “en Bergantiños os rapaces facían as súas armas” coa madeira desta árbore. Ramón Castro lembraba que “facíamos tirateques de boghas do loureiro” e dende Montemaior, A Laracha, Juan Carlos Pensado comentou que co bieiteiro “facíamos escopetas de boghas”.

  Entrando máis en detalle José Loureiro díxonos que collían “un cacho de rama de sabugueiro entre nudo e nudo. Logo sacábase o centro e facíamos unha baqueta (chamabámoslle tiratacos) con papel mollado ou abroticas e metíanse no burato no que disparabas coa baqueta. Cousas inofensivas de rapaces”.

  Outro exemplo de fabricación deste popular xoguete foi o que nos narrou Antonio Pérez, que nos dixo que “de nenos cortabamos un cacho de rama, sacabámoslle o miolo brando cun alambre, logo buscabamos un pau fino e duro cun diámetro axustado ao burato. Metíamoslle unha baga de loureiro por diante, polo burato, e outro por detrás. Metíamos o pau e dabámoslle un impulso forte e o aire a presión da primeira baga empurraba á segunda e saía disparada facendo ruído, e saíndo unha especie de fume. Chamábanse os tirabagas de loureiro”.

  E rematamos co testemuño de Juan Carlos Cotelo, que nos dixo que “de pequenos cortábamos a rama por diante do nudo e por atrás uns 20 cms. Despois cun pau de toxo facías unha “varilla” un pouco máis corta e con “pelos” da madeira o desgastala. Finalmente ías buscar bogas, e tiñas unha pistola para andar a tiros uns con outros”.

  Polo que nos contou Amparo Lema “as amorteñas botan unhas boliñas que facían de balas” para estos tiratacos tan populares en tempos pasados.


FONTES:

CASTRO, MARÍA XOSÉ/ PÉREZ, GEMA (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59

GALIPEDIA: https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro

MONTENEGRO, GLORIA (2024): A metade das 200 plantas recoñecidas en Europa para crear fármacos danse en Galicia, Gciencia Xornalismo+Divulgación, https://www.gciencia.com/

SÁNCHEZ DE TOCA GUSANO, ALBERTO (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/

_________________

1 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro

2 Vid. Alberto Sánchez de Toca Gusano (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/

3 Ibidem.

4 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro