O PAZO DO FIDALGO DE SORRIZO (2ª parte e fin)

 Despois duns minutos observando o pombal e outros elementos do antigo Pazo do Fidalgo dos que xa falamos a semana pasada, convidáronnos a visitar o interior do edificio.

Nada máis entrar, quedamos abraiados cunha inscrición que hai nunha pedra do solo, que lamentablemente non se pode ler na súa totalidade porque hai un tabique enriba dunha parte da epígrafe. A anfitrioa preguntounos cal sería a orixe desa inscrición e comentámoslle que, para obter máis información, o ideal era contar coa axuda de especialistas.

Epígrafe do Pazo do Fidalgo (Xabier Maceiras)

Para tal fin, ao abandonar Sorrizo contactamos por Whats App co amigo Pablo Sanmartín, presidente do Colectivo A Rula. Envíamoslle unha fotografía da inscrición e fixémoslle unha sinopse da historia do pazo e da súa situación xeográfica.

Pablo non tardou en contestar, e díxonos que o ideal era limpar o epígrafe con coidado, e logo facer 3d ou fotos con luz rasante. Ademais, na súa contestación por Whats App comentaba que “así de primeiras penso que é unha inscrición medieval. O emprego das “O” romboidais son típicas das inscricións visigóticas, ao igual que a “A” sen o trazo horizontal, polo que debe ser desa época. Non obstante, habería que analizalo devagar”.

Unhas semanas máis tarde Pablo desprazouse ata Sorrizo na compaña de dous membros máis da entidade que preside para realizar unha fotogrametría da devandita inscrición.

A Rula é un colectivo da comarca de Compostela cunha paixón: a arte rupestre e a súa divulgación e protección na súa contorna natural. Xa estiveran en varias ocasións coa arqueóloga Puri Soto e cun servidor visitando varios puntos da nosa bisbarra. Desta volta visitaban Sorrizo para valorar e descifrar a enigmática epígrafe do Pazo do Fidalgo.

Epígrafe do Pazo do Fidalgo (Colectivo A Rula)

Ducias de fotos, fotogrametría, paseo polo recinto do Pazo con longa parada no pombal, despedida da anfitrioa, visita á igrexa de San Pedro de Sorrizo, unhas cañas nun local de Chamín e o correspondente adeus.

-Tratarei de enviarche os resultados o antes posible, Xabier-, díxonos Pablo.

-Mil grazas por todo, Pablo.

E pasados uns días recibimos as súas conclusións: Achego fotos e modelo fotogramétrico da epígrafe de Sorrizo. Desculpa que tardara en enviarche os datos pero é que está complicada a transcrición debido a que está incompleta. Temos claro que o inicio SOR (si podería ser SORRIZO), e data final, 1386. A pesar da data a inscrición presenta claras reminiscencias da escritura visigótica sobre todo pola “o” romboidal ( ◊ ), polo que daba a sensación de ser aínda máis antiga. O problema é a liña intermedia, pasáronme diferentes interpretacións pero non me convence ningunha por agora. Na data tampouco aparece a expresión de “Era”, polo menos no fragmento que conservamos, o que leva a imaxinar o uso da datación actual e non a da era hispánica (sería 1348) que deixa de usarse na coroa de Castela nesta época (1383). Tampouco sabemos se é unha epígrafe conmemorativa da igrexa ou funeraria (máis probable). A proposta de transcrición é:

SOR/ OS OC?: I/CCCLXXXVI

Modelo fotogramétrico da epígrafe do Pazo do Fidalgo de Sorrizo (Colectivo A Rula)

Eternamente agradecidos a Pablo, ao colectivo A Rula e aos propietarios do Pazo do Fidalgo por esta viaxe no tempo a través desta epígrafe sobre a que agardamos afinar algo máis no futuro.

O PAZO DO FIDALGO DE SORRIZO (1ª parte)

 Misteriosos, románticos, evocadores… os pazos representan un dos nosos sinais de identidade e foron, durante séculos, residencia de nobres e fidalgos de gran poder económico.

Estes edificios eran o principal foco de riqueza e constituían unha especie de unidades de xestión local, arredor dos cales transcorría a vida das xentes como punto neurálxico dunha organización feudal da economía.

Ao pazo coma estrutura arquitectónica asociábaselle unha rede social: a dos serventes do fidalgo e dos tributarios de foros (cesión das terras aos campesiños a cambio de recibir rendas), que en moitos casos chegaban a vivir no mesmo recinto.

A preeminencia destas casas señoriais sobre a sociedade rural galega descansaba non só na propia edificación senlleira, senón nun considerable conxunto de terras de labranza nos seus arredores. A situación escollíase estratexicamente, erguéndose sempre en zonas de microclima benigno e de solos fértiles, onde o señor puidese ollar as súas posesións. Habitualmente eran construcións de planta rectangular ou cadrada levantadas sobre grandes perpiaños de pedra que os protexían da constante humidade galega. Segundo o refraneiro popular, este espazo singular tiña, ademais, varios elementos característicos: a capela, onde se reunían para o culto relixioso tanto os señores como o servizo doméstico e os xornaleiros da propiedade; o pombal e o ciprés, árbore asimilada á hospitalidade. “Capela, pombal e ciprés, pazo é”, sinala o dito popular. Pero era moi común que as casas señoriais galegas tamén tivesen hórreo, cruceiro e, por suposto, un bo predio con xardín e fontes, e mesmo  animais si eran de carácter agrícola e gandeiro.

Co tempo, estes edificios foron converténdose na marca social e refuxio da decrecente clase fidalga, decadencia motivada en gran parte pola suspensión dos foros e dos seus privilexios e xurdida, tamén, a raíz do éxodo dos campesiños ás cidades.

Grandes autores da nosa literatura inspiráronse nos pazos galegos para ambientar as súas obras. Ese foi o caso de Emilia Pardo Bazán, propietaria inicial do Pazo de Meirás, lugar onde escribiu Los Pazos de Ulloa en 1886; de Valle-Inclán, que tamén retratou a vida dos pazos na súa triloxía das guerras carlistas Comedias Bárbaras, encabezada por Los Cruzados de la Causa; ou, entre outros, de Otero Pedrayo, autor de Os camiños da vida (1928), a gran novela galega dos pazos.

Nestas Crónicas de Arteixo xa temos falado dalgúns dos pazos existentes no noso municipio. Algúns deles xa hai tempo que desapareceron e outros están a piques de facelo polo seu estado de abandono total. Tamén os hai que, despois de tanto tempo, seguen ofrecendo unha inequívoca imaxe do pazo galego por antonomasia. E mesmo hai algún que, dado o seu aspecto actual, non o asociamos con ese pasado de esplendor. Este é o caso do do Fidalgo de Sorrizo, casa señorial da que falamos deseguido.

Imaxe actual da fachada do antigo Pazo do Fidalgo de Sorrizo (Xabier Maceiras)

A finais da primavera do 2024 tivemos a sorte de coñecer en Arteixo a Pili  e á súa curmá A., ambas as dúas descendentes dos propietarios dos pazos de Corteo e do do Fidalgo de Sorrizo. Logo de charlar durante uns minutos con elas nun local da Avenida de Caión, quedamos en que o que escribe achegaríase nun futuro inmediato ata O Igrexario de Sorrizo para coñecer máis polo miúdo a historia do pazo do Fidalgo, que, a dicir verdade, xa había tempo que nos chamara a atención polo pombal de planta circular que está situado no muro de peche do recinto semellando unha torre. E, obviamente, o pazo tamén nos resultara chamativo pola forza do seu nome, porque nos esquezamos que un fidalgo era unha persoa pertencente a unha clase social que vivía das rendas das propiedades agrarias, dominante, xunto co clero, no agro dos países do occidente de Europa entre a Idade Media e a xeneralización do capitalismo e que en Galicia se apoiou na institución do foro.

Logo de varios Whats´Apps e algunha que outra chamada con A., uns meses máis tarde, xa a finais do verán, por fin tivemos a oportunidade de visitar o edificio dos seus devanceiros, situado a poucos metros da igrexa parroquial de San Pedro de Sorrizo.

Nada máis chegar, a anfitrioa coméntanos na eira do recinto que “aquí eran tres irmás: unha marchou para outra casa e as outras dúas partiron esta propiedade en dúas partes. Esta zona na que estamos é a que lle quedou a miña avoa Celia”.

Na eira puidemos comprobar a grandeza que tivo no seu momento o edificio, que cambiou de aspecto cando casaron os avós de A.. “Meu avó chamábase Calixto Bermúdez Ferreiro e era dos de Bermúdez de Gondreo (Sorrizo). Miña avoa, Celia Rodríguez Pedreira, era de aquí, dos do Fidalgo, que sempre dicía que era neta dun fidalgo. O pai de miña avoa chamábase José Rodríguez, pero o pai deste home, que vén sendo o propio fidalgo, non sei como se chamaba. Os dous eran de boas familias e ao pouco de casar estableceron o seu domicilio aquí. El dixo que como todo isto estaba moi antigo, e que todo era pedra, pois que había que botar cemento porque era a modernidade de aqueles tempos. Recebou a casa toda e, polo que me teñen contado, seica pintou unha franxa roxa e outra azul.”

Como non podía ser doutro xeito, o antigo pazo tamén contaba co seu propio brasón, que ía cambiar de localización a raíz de aquel afán renovador de Calixto. Un día seica fora por alí alguén da familia dos Puga e viron tirado algo que lles chamou a atención. E claro, pasou o que tiña que pasar.

-Calixto, e logo ese escudo que tes aí tirado non o queres?

-Levadeo ho, levadeo!

Escudo orixinal do Pazo do Fidalgo de Sorrizo (Cortesía de A.)

“O escudo está na actualidade en Armentón, nunha casa que hai diante do Pazo de Anzobre. Meu avó Calixto disque o vendeu por dous ferrados de trigo”, recordaba A.

A neta de Calixto e Celia tamén quixo deixar a súa propia teoría sobre o pasado do edificio da súa familia, “Eu oín, pero non sei se é certo, que esta casa era un pazo de fidalguía servinte do Pazo das Covadas, que ese era un pazo de Señorío e que era o principal de Sorrizo. O noso tamén era pazo, pero dependía do outro. Este abastecía os froitos e os outros produtos que necesitaba o das Covadas, o pazo de Señorío. O noso estaba para secundar ao outro, ou sexa, o Señor estaba nas Covadas e este era o do Fidalgo para servir a aquel”.

A avoa de Celia Rodríguez Pedreira, Carmen Cortiñas Pazos, está enterrada no lateral da igrexa de Sorrizo. Esta muller viñera da Lagoa (Sorrizo) e casouse co fillo do Fidalgo do que só sabemos que o seu primeiro apelido era Rodríguez. “Esa Carmen era dos do Pazo de Cortiñas da Lagoa e unha irmá dela casouse para o Pazo de Caión. Fillo do Fidalgo de Sorrizo e de Carmen Cortiñas Pazos foi José Rodríguez Cortiñas, que era prestamista. Naqueles tempos, seica viña moita xente aquí á nosa casa a buscar cartos”, recordaba A.

José Rodríguez Cortiñas, que igual que ao seu proxenitor alcumaban ‘o Fidalgo’, casou con Amalia Pedreira, natural da Ganduma (Torás, A Laracha) e tamén descendente dunha familia importante. Parece ser que un día discutiron e ela esvarou. Ao caer, deu un golpe na sen contra a lareira que lle causaría a morte. Deixaba orfas a Consuelo, Dominga e Celia, tres nenas de 5, 3 e 1 ano (a máis pequena era Celia, a avoa de A.). Aquel ía ser o principio do fin do poderío dos do Fidalgo de Sorrizo. Nas brétemas do misterio sobre o acontecido, na edición do 8 de outubro de 1915 do Correo de Galicia localizamos a seguinte información:

En la playa del punto conocido por “Juan Vázquez”, de la parroquia de Sorrizo, en el Ayuntamiento de Arteijo, aparecieron unos restos humanos que se cree son de una mujer.

Se trata de un cadaver horriblemente destrozado, cuya identificación se hace imposible.

Algunhas personas que acudieron allí a verlo, creen que muy bien pudiera ser el de Amalia Pedreira, que desapareció de su domicilio hace cerca de un mes.

Esto no está comprobado.

Dende aquela, José Rodríguez Cortiñas nunca volvería a ser o mesmo. O pobre encamou e morreu do desgusto aos tres anos da perda da súa muller Amalia. Segundo nos contou A., “aquí seica había mobles moi bos, candelabros caros, cubertería de ouro e outros obxectos que parece ser que os criados foron roubando porque aquí quedara a nai de José, Carmen Cortiñas Pazos. Esta muller estaba cega e os criados, claro, había fame e moita miseria, foron levando e levando cousas para vender ata que desvalixaron a casa toda. Miña avoa Celia contaba que había roupa de cama moi boa dos tempos potentes da casa e que voara todo. As cousas foron desaparecendo todas, foi unha desgraza.” Carmen Cortiñas, que quedara ao coidado das súas tres netas, finou en 1932 aos 89 anos de idade.

Lápida de Carmen Cortiñas Pazos existente no adro da igrexa de San Pedro de Sorrizo (Xabier Maceiras)

As tres rapazas medraron e foron casando naquela altura. A maior fíxoo en Xermaña (Caión), cun dos de Méndez, a do medio casou cun dos de Arijón de Corteo e Celia, a avoa de A., casou, como xa dixemos, con Calixto de Gondreo (Sorrizo). Cando casou Dominga, a irmá do medio, o terreo orixinal do Fidalgo dividiuse: nunha parte fíxose unha vivenda nova e na outra seguía estando a casa orixinal.

Vista aérea das dúas casas existentes no terreo do Fidalgo de Sorrizo. Obsérvese no centro da imaxe o antigo pazo (Cortesía de A.)

“Miña avoa Celia, que nacera en 1914, cando era moza ía moito para a casa de seus avós maternos da Laracha. Ofrecéronlle que se os coidara e eles, a cambio, deixábanlle o lugar da Ganduma. A casa de Sorrizo quedou abandonada ao que morreu Carmen Cortiñas, e miña avoa foi para a casa da irmá maior Consuelo”.

Celia Rodríguez Pedreira casouse con 24 anos e deixou a casa da irmá. Durante un tempo viviron en Gondreo, na casa dos pais de Calixto. Alí, logo dalgún que outro roce da convivencia, foi cando dixeron aquilo de “o casado casa quere” e, ao pouco, decidiron establecer o seu domicilio na antiga casa ou pazo do Fidalgo, que levaba tempo abandonada e xa estaba cuberta de silvas. “En Gondreo miña avoa Celia non conxeniaba moito coa sogra porque mandábaa traballar e claro, non estaba moi afeita porque viña dunha vida cómoda. Por certo, o de Gondreo fora o antigo pazo da familia Pombo, pero nós non descendemos desa familia. A familia de meu avó Calixto foi a que lle comprou aos Pombo cando estes marcharon para América”. Sobre este particular, subliñar que do Pazo de Gondreo e da liñaxe dos Pombo en Colombia, xa escribimos no seu momento nestas Crónicas de Arteixo.

Así pois, logo de certo tempo residindo en Gondreo, Calixto e Celia decidiron establecer o seu domicilio na antiga casa-pazo do Fidalgo, unha casa que segundo nos dixo a súa neta “nunca se chegou a vender e desde o Fidalgo orixinal foi pasando de xeración en xeración ata a actualidade”.

Calixto e Celia recebaron a antiga casa señorial, pintárona, quitaron un cabazo de pedra e fixeron outro grande dos que se facían de ladrillo na época. “Meu avó morreu de cancro aos 42 anos. Aquí naceron as dúas fillas do matrimonio: Obdulia e Alicia”, recordaba A., que tamén nos contou que “esta casa tiña moitas leiras e moitos montes e, como tiñan un notable poder adquisitivo, meu avó quixo comprar un terreo na Coruña, na zona de San Andrés, para montar alí unha empresa de carbón. O home tiña boa visión de negocio porque, como tiña pinos nos montes e daquela non había moitas calefaccións, a xente quería carbón de madeira”. Celia falecería en 2009, aos 96 anos de idade.

Celia Rodríguez Pedreira e Calixto Bermúdez Ferreiro (Cortesía de A.)

Antigamente a casa tiña unha balconada que seica facía unha especie de “L”. Polo que nos contou A., “antes esa parte era a entrada principal da casa, ao revés do que é hoxe”.

Imaxes actuais da parte traseira do pazo do Fidalgo nas que se pode apreciar perfectamente a cantería orixinal (Xabier Maceiras)

Como xa dixemos ao comezo desta crónica, o dito popular sinala que “capela, pombal e ciprés, pazo é”. Pois ben, descoñecemos se o do Fidalgo tiña capela de seu pero o que si sabemos é que tiña un “hórreo moi antigo cos pés de pedra, pero meu avó derrubouno e fixo un moderno de ladrillo, e tamén fixo unha graneira”. Con referencia ao pombal, A. díxonos que “veu moita xente da Universidade a velo e a sacarlle fotos. Isto era de pedra, pero meu avó tamén o recebou”.

Pombal do Pazo do Fidalgo (Xabier Maceiras)

Interior do pombal do Pazo do Fidalgo (Xabier Maceiras)

Precisamente, sobre o pombal do Fidalgo publicouse valiousa información no libro Arquitecturas da provincia da Coruña, onde se comenta o seguinte:

Típico pombal do mundo popular, de planta circular, aínda que destacado en altura, o que o fai máis esvelto, sobresaíndo deste xeito do importante muro de peche da leira, no que fai esquina, semellando unha torre. Ademais da porta principal, que dá paso a un local para garda-las ferramentas, encóntrase outra sobre a anterior, que dá acceso a outro andar, aproveitando así a construcción para varias finalidades.

Os seus muros, de cachotería, encóntranse recebados, cubríndose cun tellado cónico de tella rematado por un pináculo. Os buratos para a entrada e saída das pombas sitúanse a dúas alturas, no último caso sobre un soleirado de pedra no que se poden pousar.

O propio pombal, así como o muro de peche da horta, indica a súa pertenza a unha casa grande, de certa importancia, ben sexa rectoral ou pazo¹. 

Pombal do Pazo do Fidalgo (Foto do libro Arquitecturas da Provincia da Coruña)

(...CONTINUARÁ)

__________________________________

1 José Ramón Soraluce Blond/Xosé Fernández Fernández (directores) (1995): Arquitecturas da Provincia da Coruña, Vol. I, A comarca coruñesa: Arteixo, Bergondo, Cambre, Carral, Culleredo, Oleiros e Sada; Departamento de composición da Universidade da Coruña; Editorial Deputación da Coruña, páx. 70

DORA VÁZQUEZ, A GRAN ESCRITORA OURENSÁ QUE FOI MESTRA DA ESCOLA DE NENAS DE LARÍN NOS ANOS 50-60

 A pegada de Dora Vázquez en Larín, lugar onde exerceu de mestra durante quince anos, segue a estar moi presente en Arteixo xa que o seu grato recordo, tanto entre o seu alumnado como coa veciñanza, aínda é, seis décadas despois de que abandonara a escola unitaria do Mirón, motivo de conversa na parroquia.

Dora Vázquez coas súas alumnas na escola de nenas de Larín (Arquivo de José Antonio López Canedo 'Cantudo')

Nada en Ourense o 21 de agosto de 1913, Dorinda Remedios Vázquez Iglesias cursa os seus primeiros estudos na Coruña, cidade na que reside dende os seis ata os trece anos polo destino de seu pai, funcionario de Correos. Logo da estadía herculina, a familia volve a Ourense, onde aos dezasete anos Dora ingresa na Escola Normal de Maxisterio, recibindo o Primeiro Premio de Ingreso. Faise mestra nacional no ano 33 e exerce na parroquia de Teimende, Parada do Sil (Ourense) durante dezaoito anos. Posteriormente, en 1952, a súa profesión achegaríaa a Larín, onde tamén imparte clases o seu marido, Antonio Rodríguez¹; el, na unitaria de nenos; e ela, na de nenas.

Dora Vázquez diante da escola de nenas de Larín en 1955 (Cortesía do seu fillo Abelardo)

O matrimonio chega a Larín co seu fillo pequeno Abelardo, daquela un cativo de 7 anos. O fillo maior, Antonio, naquela altura xa estaba en Vigo estudando Peritaxe Industrial.

A escola unitaria de nenas estaba no lugar de Mirón, nun local que era propiedade de Maripepa da Estanqueira, unha muller que, na figura de Marixuana, se convertería en protagonista da novela Bergantiñá da autoría de Dora Vázquez. Porque Dora, ademais de mestra, era unha muller cun enorme potencial artístico, do mesmo xeito que tamén o tiña súa irmá Pura: https://gl.wikipedia.org/wiki/Pura_V%C3%A1zquez

Portada da novela Bergantiñá

Dende a súa xuventude, se cadra polo amor á poesía de seu pai, a nosa protagonista sentiría afeccións literarias que a conducirían a publicar con certa frecuencia artigos no xornal compostelán La Noche en 1948. Co tempo, tamén colaboraría en El Ideal Gallego, La Voz de Galicia, Vida Gallega, Vagalume, Arquero, Céltica, Faro de Vigo, en revistas profesionais como El Magisterio Español e Escuela Española, en poéticas como Poesía Hispánica, Poesía de Venezuela e outras esporádicas e americanas. Tamén escribiría no Diario El Universal, Páginas e Vida y Letras de Caracas, e nos prelos da emigración en América en prosa e en verso. Ademais, Dora Vázquez colaboraría no Noticiero Informativo Galego na emisión radiofónica Sempre en Galicia e no Boletín da Sociedade da Irmandade Galega de Caracas. En Galicia faría o propio en Radio Nacional de España, A Coruña, na Emisión Bazar, 1956-1957, período no cal levaba xa varios anos impartindo clases en Larín.

Escritora de poesía, teatro e narrativa, fundamentalmente en galego, mais con obra tamén en castelán, Dora Vázquez está encadrada dentro da primeira xeración de escritores da posguerra e, durante a súa traxectoria, recibiría varios premios en certames de xogos florais, de vilancicos e, sobre todo, de poesía, algúns deles de carácter estatal. Os nenos e nenas son os principais destinatarios da súa obra, que se compón de arredor dun millar de traballos, artigos e poemas espallados en diversos medios, unha obra que está moi mediatizada polo feito da súa profesión de mestra co que fai un grande instrumento moralizante e didáctico daquilo que escribe. Subliñar que os seus textos “Plata fina”, “A dormir neniño”, “A xogar gaivotas”, “Anduriñas veñen”, “A rodiña roda” e “O baile da Cenicienta” ían ser musicados polo popular cantautor galego Suso Vaamonde en 1998, no disco Rapazas, rapaces e rapazadas destinado ao público infantil².

Dora permanece como mestra en Larín ata 1967, ano no que colle voluntariamente a xubilación por motivos de saúde e no que volve ao seu Ourense natal onde, xa xubilada, colabora en La Región e en El Correo Gallego.

A Deputación Provincial de Ourense crearía un Premio de Narrativa e Ilustración Infantil e Xuvenil co nome de Pura e Dora Vázquez, en honor ás dúas irmás, co obxectivo de renderlles homenaxe e recoñecer a súa traxectoria no mundo da cultura ourensá.

Pura e Dora Vázquez (Cortesía da familia)

A Concellaría da Muller do Concello de Arteixo tamén crearía, en 2003, o Certame Xornalístico Dora Vázquez, un premio que nacera como espazo para dar visibilidade ás opinións das mulleres e para promocionar a igualdade mais, despois de once anos de existencia, casualmente cando se cumpría o centenario do nacemento da antiga mestra de Larín, o certame desaparecía do panorama cultural de Arteixo.

Dora Vázquez en Arteixo no desaparecido certame xornalístico (La Opinión A Coruña)

Catro escritores e unha escritora dan nome ás cinco bibliotecas que temos no municipio: Antón Castro, á de Meicende; Miguel Sande, á de Pastoriza; Francisco Vidal, á de Froxel; Henrique Rabuñal, á de Arteixo; e Dora Vázquez, á de Solimar.

Biblioteca "Dora Vázquez", na Urbanización "Sol y Mar" de Oseiro (Rede Municipal de Bibliotecas de Arteixo)

A nosa protagonista faleceu o 23 de setembro do 2010 no seu Ourense natal cidade na que ten rúa dedicada xunto a súa irmá Pura. Tamén a ten en Arteixo, concretamente (como non podía ser doutro xeito) na parroquia de Larín, moi cerca do lugar onde estaba a escola de nenas na que impartiu o seu maxisterio durante 15 anos.

Precisamente, co fin de aportar o noso gran de area para poñer en valor a súa figura, o pasado sábado estivemos por alí realizando un roteiro literario que organizamos coa Asociación de Empresarios de Arteixo (AEMA). Atendendo amablemente ao noso convite, tamén acudiu ao acto co súa familia o seu fillo Abelardo, que nos contou aos alí presentes varias anécdotas sobre súa nai Dora e sobre a estadía en Larín nos anos 50-60.

Abelardo coa súa familia na rúa de Larín dedicada a súa nai Dora (Xabier Maceiras)

Roteiro literario organizado coa Asociación de Empresarios de Arteixo (AEMA) o sábado 3 de outubro (Xabier Maceiras)

Ademais, no roteiro literario tamén estivo presente o músico Sindo Otero. Nun descanso que realizamos na Casa de Turismo Rural A Solaina, falounos do seu traballo Arteixo, un mar de versos e música, un proxecto multidisciplinar que combina a literatura, a música e o documental nun mesmo formato. 

Na Casa de Turismo Rural A Solaina de Larín presentando a Sindo Otero (Asociación de Empresarios de Arteixo)

Nese libro-cd, que presentará o 14 de novembro no Centro Cívico de Arteixo (https://www.laopinioncoruna.es/gran-coruna/2026/10/04/o-musico-folk-sindo-otero-arteixo-poesia-libro-134939696.html), Sindo musicou poemas de Antón Castro, Henrique Rabuñal, Miguel Sande, Óscar García Ramos, Pablo Mariño, Paco Souto, Xosé Iglesias e da nosa admirada Dora Vázquez, neste caso o poema “Soia”, que forma parte do poemario Irmá que a protagonista das Crónicas de Arteixo desta semana lle dedicou a súa irmá Pura.

O espíritu de Dora Vázquez segue moi moi vivo en Arteixo, abofé!

__________________________________

1 Antonio Rodríguez foi mestre da escola de nenos de Larín desde outubro de 1952 ata agosto de 1954. Posteriormente foi mestre da escola de nenos de Pastoriza desde 1955 ata 1967.

2 Vid. Alberto Pombo (2024): Verso e acorde. Relacións entre literatura galega e música pop (1950-2000), Edicións Xerais de Galicia, Vigo, páx. 153.

A PARROQUIA DE ARMENTÓN NO DICIONARIO DE PASCUAL MADOZ (1845-1850)

O Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar é unha magna obra publicada por Pascual Madoz entre 1845 e 1850. Composta por dezaseis volumes, describe todas as poboacións de España, así como termos da historia española. Supuxo na época unha mellora importante respecto ao Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal, que Sebastián Miñano acabara de publicar en 1829.

As cifras de poboación ofrecidas por este dicionario están baseadas no censo da matrícula catastral de 1842, moi criticado por inexacto e tender á baixa xa que, ao parecer, os concellos ocultaban riqueza e poboación para esquivar impostos e diminuír o recrutamento militar obrigatorio.

O chamado Diccionario de Madoz é unha moi importante referencia para as consultas de investigadores e historiadores xa que, entre outros datos, contén interesante información sobre ruínas, industria e un longo etcétera.

Con algún que outro erro, estas son as referencias que lle fai á parroquia de Armentón (lembrade que cando Madoz menciona o número de “vecinos” refírese a cabeza de familias e, cando fala de “almas”, refírese aos habitantes):

ARMENTÓN

Partido judicial de la Coruña (3 leguas), dióciseis de Santiago (7), y ayuntamiento de Arteijo: Situada cerca del mar en punto ameno, pintoresco y bien ventilado. CLIMA SANO: 70 CASAS de mala construcción. Forman la feligresía con los lugares de Anzobre, Armentón de Abajo, Armentón de Arriba, Barreiros, Campolongo, Castro, Crueslla, Corredoyra, Follazos, Gata, Gesteira, Grela, Iglesario, Monte, Roris y Telleira: tiene buenas aguas de fuente, de las que se surten los habitantes: la iglesia parroquial (San Pedro) es servida por 1 párroco de provisión ordinaria: el cementerio capaz y despejado: el Término confina con las parroquias de Arteijo, Lañas, Barrañán y Larin: el TERRENO es feráz y abunda en pastos: los CAMINOS vecinales y mal cuidados: el CORREO se recibe de la capital del partido: PRODUCE trigo, maiz, centeno, patatas y lino, y varias legumbres; cria ganado vacuno, caballar, lanar, cabrío y de cerda; hay alguna caza y bastante pesca: INDUSTRIA: la agrícola: POBLACIÓN.: 76 vecinos, 325 almas: CONTRIBUCIÓN: con su ayuntamiento. 

Igrexa de San Pedro de Armentón

AS FOTOGRAFÍAS DE RUTH MATILDA ANDERSON NO ARTEIXO DE 1924

En 1904 o arqueólogo e poeta estadounidense Archer Milton Huntington funda en Nova York a Hispanic Society of America como un museo, biblioteca e institución educativa dedicada á arte e á cultura do mundo hispánico. Considerando a incipiente tecnoloxía como unha útil ferramenta de traballo para a investigación, Huntington decide que a súa entidade debería contar cun arquivo fotográfico e, con ese obxectivo, adquire imaxes ao tempo que promove expedicións.

A sociedade contrata en 1919 a Ruth Matilda Anderson (Nebraska, 1893- Nova York, 1983), que se iniciara no mundo da fotografía da man de seu pai, Alfred Theodore Anderson, un home de orixe norueguesa que tiña un estudio en Kearney especializado en paisaxe e retrato. Ruth estudara un ano na Universidade Estatal de Nebraska, en Lincoln, antes de facer maxisterio na Escola Estatal de Profesorado de Nebraska, onde se gradúa en 1915. Posteriormente, retoma os seus estudos na Universidade de Nebraska durante un semestre para marchar despois a Nova York, diplomándose en 1919 na Escola de Fotografía Clarence H. White.

A nosa protagonista non tarda en ser contratada pola Hispanic Society of America e, na compaña de seu pai Alfred, viaxa a España para realizar unha serie de instantáneas sobre vestimentas tradicionais.

O 7 de agosto de 1924 desembarcan no porto de Vigo cun completo equipo fotográfico que provocou o asombro de todos os oficiais de aduana e, a continuación, inician unha expedición para documentar a esencia da Galicia que buscaba Archer Milton Huntington.

Ruth tiña ben claro que o seu traballo non se ía centrar na Galicia urbana e na máis coñecida, senón no universo rural, nas clases máis humildes e noutros elementos que resultaran de certo interese para os futuros espectadores das súas fotografías: os neoiorquinos dos felices (ata o crac de 1929) anos 20.

Pasan por Baiona, Cangas, Tui, Mondariz e Pontevedra fotografiando gaiteiros, casas tradicionais, hórreos e mariscadoras. Percorren a Ría de Arousa, Padrón, Santiago de Compostela, Noia, a Costa da Morte, a nosa comarca das Mariñas (con parada en Arteixo), Lugo, Sarria... coñecendo e inmortalizando o carro do país, a lareira ou ás mulleres do campo. Visitan A Coruña durante quince días, repartidos entre novembro e decembro. Na súa estadía na cidade herculina, donde Ruth se interesa pola historia de Galicia, lendo a Manuel Murguía e a Rosalía de Castro, hospédanse no Hotel Palace, na rúa Real, do que escribiron que era un establecemento incriblemente luxoso, con lavabos de porcelana e auga corrente. A súa habitación estaba orientada aos xardíns de Méndez Núñez, dende a cal podían ver un precioso e alto reloxo: o Obelisco.

A fotógrafa e o seu proxenitor ían percorrer Galicia e Asturias durante máis dun ano, ata o 28 de agosto de 1925, en coche, a pé, a cabalo e incluso en barco, para cumprir co encargo da Hispanic Society of America. Nas fondas onde se hospedaban improvisaban cuartos escuros nos que revelaban os negativos. As fotografías a cor eran enviadas aos Estados Unidos, a causa da súa fraxilidade, para que foran procesadas alí.

E así, ao tempo que Alfred escribía o diario da súa “expedición”, a súa filla documentaba a vida das xentes, en especial das zonas de complicado acceso. Ata aquel entón, nin as actividades da poboación traballadora do campo e do mar, nin a nosa cultura material foran obxecto principal de atención para a fotografía dun xeito tan exhaustivo.

Nesta primeira viaxe por Galicia, Ruth tomou unhas 5.000 fotos, moitas das cales aínda permanecen sen positivar e, parece ser, que comprou outras 2.800 a fotógrafos locais. A norteamericana realizaría unha segunda expedición pola xeografía galega, desde o 14 de novembro de 1925 ata o 31 de maio de 1926, desta volta acompañada por outra fotógrafa, Frances Spalding.

Despois das dúas visitas, a Hispanic Society of America publicou en 1939 a obra “The gallegan Provinces of Spain: Pontevedra and La Coruña”, que recompila 682 fotografías que reflexan o día a día nos municipios galegos coas mulleres e os nenos como grandes protagonistas dos seus retratos. O mar, o traballo, o campo e a casa continúan perdurando nas súas inmortais instantáneas.

Sen ningún xénero de dúbidas, a súa obra é o maior traballo documental e etnográfico de todos os tempos realizado sobre a Galicia da época. Unha obra na que Arteixo tamén ten o seu protagonismo con varias imaxes tomadas pola norteamericana na viaxe realizada en 1924.

Recentemente, xusto un século despois de que Ruth Matilda Anderson inmortalizara a centos de persoas e recunchos da nosa xeografía, a Hispanic Society Museum & Library dixitalizou e subiu a internet este tesouro visual ao que pode acceder calquera cidadán de forma gratuíta visitanto a páxina web da institución norteamericana: https://diglib.hispanicsociety.org/do/01b1c316-0465-462a-ae8b-5665177d4349?search_api_fulltext=ARTEIXO%20 

Cada unha das instantáneas dixitalizadas inclúe un número “asignado por Ruth Matilda (o ‘número Anderson’), que reflexa a secuencia cronolóxica na que se tomaron as imaxes”, segundo relata a propia entidade. Ademais, ofrécese a posibilidade de buscar as pezas por nome, área e data e situar cada unha delas de forma xeográfica nun mapa virtual. Pero... ollo! Na súa páxina web a Hispanic Society Hispanic Museum & Library informa que “esta colección dixital comprende máis de 14000 fotografías de Ruth Matilda Anderson” e advirte que “o material dispoñible actualmente representa as máis de 5000 imaxes que dixitalizamos e catalogamos ata día de hoxe, e séguense engadindo novas imaxes de forma continua. Isto forma parte dun proxecto de tres anos que ten como obxectivo dixitalizar a totalidade da Colección Fotográfica de Ruth Matilda Anderson”.

As fotografías amosan unha realidade diversa, desde vilas e cidades ata espazos rurais, arquitectura tradicional e relixiosa, mercados e feiras, actividades agrícolas e mariñeiras, traballos artesáns, festas, pazos e retratos. A fotógrafa estadounidense tamén conseguiu acceder ao interior de vivendas populares e establecer relacións con persoas vinculadas á vida cultural galega.

No caso concreto de Arteixo, polo de agora (a ver se podemos ver algunha máis no futuro) a Hispanic Society dixitalizou tres fotografías que Ruth Matilda Anderson tomou no noso municipio en 1924. Coa ilusión de quen ve algo por primeira vez, falamos delas deseguido.

Por orde numérica a primeira é a nº 1372 e leva por título “Street Scene” (Escena de rúa). Trátase dunha imaxe na que vemos, á dereita, unha casa que aínda está actualmente en pé na Baiuca, na actual Travesía de Arteixo. Cando Ruth Matilda tomou esa foto, a casa era propiedade das irmáns Eulogia (1889-1982) e Florinda (1896-1960) Suárez-Frige Suárez, que foron as fundadoras do Fogar de Santa Margarida da Coruña. As señoritas de Frige, como eran coñecidas en Arteixo, seica pasaban alí os meses do verán. Así o fixeron ata que lla venderon a Generoso Varela Pardo, ‘Noso de Amadeo’, en 1951. Á esquerda tamén se observan outros edificios. No primeiro deles, décadas despois de tomarse a imaxe, foi onde estableceu a súa mercería María Elisa, irmá do noso prezado Julio Mancebo Moreiras. Obsérvese ao fondo un grupo de xente que vén cara a Baiuca, e os montes de Loureda cubertos dunha mesta néboa.

Ruth Matilda Anderson-Hispanic Society Museum & Library

O mesmo lugar na actualidade

Na fotografía nº 1373, “People Waiting for the Bus to Pass”, vemos a un grupo de persoas que, polo que nos informa Ruth Matilda, está agardando a que pase o autobús. Onde están? Na zona da Baiuca, na actual Travesía de Arteixo? Na actual Avenida de Fisterra? Nós atrevémonos a dicir que están na Baiuca, pero a saber! A foto é un verdadeiro enigma para nós. A ver se entre todos e todas identificamos o lugar e algunha das persoas que aparecen nela.

Ruth Matilda Anderson-Hispanic Society Museum & Library

E por último, a fotografía nº 1375, “Man Wearing Cape of Brown Wool. Back”, na cal vemos en primeiro plano a un tipo elegante que se abriga do frío. Con certeza, a súa vestimenta chamou a atención da fotografa estadounidense, especialmente a capa de la marrón, que é o título que Ruth Matilda lle dá á foto. Tamén aparece unha moza que calza zocos e que suxeita algo da súa man esquerda. Coa molestia do sol que lle dá de fronte, mira inmóbil a escena, do mesmo xeito que foi outra moza que ten un cativo no colo. Se ampliamos un pouco a imaxe, á esquerda do edificio branco pódese comprobar que hai pendurado un cartel que parece representar a roda dun vehículo. Obsérvese no seu interior unha serie de letras das que nós soamente puidemos identificar unha parte: “Carballo.....” Que negocio era ese? ¿En que lugar se tomou esa foto? Na Baiuca?

Ruth Matilda Anderson--Hispanic Society Museum & Library

Á parte das viaxes por Galicia realizadas entre 1924 e 1926, Ruth Matilda Anderson tamén visitaría Asturias, Castela-León, Extremadura e Andalucía, onde estivo dende o 5 de outubro de 1929 ata o 17 de novembro de 1930.

Despois da súa última viaxe centrou a súa carreira no estudo dos traxes típicos españois e publicou varios libros e artigos sobre o tema, que a levarían a realizar unha última viaxe entre 1948 e 1949, centrándose neste campo.

En 1954 foi nomeada conservadora de traxes da Hispanic Society, cargo que ocupou ata a súa xubilación. A nosa homenaxeada faleceu en Nova York o 20 de maio de 1983, aos 89 anos de idade. Con esta iniciativa da Hispanic Hispanic Museum & Library, que tivo a ben agasallarnos coa dixitalización do inmenso mundo da artista de Nebraska, o espíritu de Ruth Matilda Anderson está máis vivo que nunca, abofé!

Ruth Matilda Anderson en Galicia (Hispanic Society Museum & Library)

FONTES:

ANDERSON, RUTH MATILDA (2017): Unha mirada de antano: Fotografías de Ruth Matilda Anderson en Galicia. Editorial Afundación.

BLANCO REY, MANUEL (2008): Arteixo durante la Segunda República y la Guerra Civil, Tomo II; Arteixo, Autoedición.

FERNÁNDEZ AMIL, IVÁN (2021): Ruth Matilda Anderson, la fotógrafa que mostró Galicia al mundo, 11 de abril, elespañol.com

GARRIDO, SANTIAGO (2010): La memoria de Ruth Matilda Anderson en la Costa da Morte, La Voz de Galicia, 4 de abril.

HISPANIC SOCIETY OF AMERICA

REY, MANUEL (2017): Ruth Matilda Anderson, a moza estadounidense que retratou á Galicia dos anos 20, gciencia.com