venres, 15 de outubro de 2021

A PARROQUIA DE CHAMÍN NA XEOGRAFÍA XERAL DO REINO PUBLICADA POR CARRÉ ALDAO EN 1928

    Nado na Coruña en 1859, Eugenio Carré Aldao foi un libreiro e escritor en lingua galega e castelá. No ano 1891 faise cargo da libraría de Andrés Martínez Salazar e da imprenta de Domingo Puga, onde tiña lugar unha terturlia galeguista, coñecida como A Cova Céltica, da que Carré era o principal animador.

   Na súa imprenta ían aparecer gran parte dos libros dos autores galegos da época. Foi membro da Liga Galega (1897) e de Solidaridade Galega (1907), ademais de ser un dos fundadores da Real Academia Galega, así como membro da Real Academia da Historia.

   Carré casou con Purificación Alvarellos Pena, con quen tivo 11 fillos, aos que lles inculcou as súas inclinacións literarias. Algún deles, Uxío, Leandro e Lois Carré Alvarellos foron escritores, así como as súas netas May Carré e María del Pilar Carré, que se dedicaron á novela rosa.
 
   Algunha das súas obras foron Brétemas (1896); Raiolas (1898); Apuntes para la historia de la imprenta y el periodismo (1901); La literatura gallega en el siglo XIX (1903); Influencia de los catalanes en el progreso de la industria pesquera en Galicia (1904); Idioma y literatura de Galicia (1908); Guerra de la Independencia en Galicia. El Alzamiento contra los franceses (1908); Influencias de la literatura gallega en la castellana (1915); Contos de forxa (1919) ou, A terra chama (1925).

     En 1928, catro anos antes da súa morte, publica Geografía General del Reino de Galicia, unha auténtica xoia, unha obra sublime na que Carré dá un paseo polo máis profundo de cada un dos concellos galegos debullando a súa xeografía, historia, lendas, etnografía... Con relación á parroquia de Chamín, isto foi o que publicou na devandita obra:
 
Gando no lugar do Igrexario. Ao fondo, Santaia de Arriba
 
Parroquia de Santaya (Eulalia) de Chamín (anejo de Sorrizo).- Está a 16 kilómetros de la capital de la provincia y situada a la falda de los montes que la rodean, llamados Ribeira, Vila y Cartas, que son poco poblados. Su suelo es de mediana calidad, pero productivo y abundante en aguas.

     Tiene las aldeas de Chamín de Enriba, de Abaixo e do Medio, Iglesario, Santaya de Abaixo y de Enriba, y los grupos menores de Brea y Vioño, que pueblan 376 habitantes de hecho y 420 de derecho, ocupando 137 edificios, 40 de un piso, 65 de dos y 32 chozas y albergues.

     Parroquia costeña, de sus dos arenales uno toma el nombre de una de las aldeas de Chamín y es el mayor sitio en la parte oriental.

     La iglesia conserva restos románicos del siglo XII. Entre ellos una ventana. Fué anejo de Monteagudo y perteneció a la vicaría de la Colegiata de la Coruña, por cambio de su iglesia principal por sus poseedores, los benedictinos de Santiago, por Santa María de Cambre.
 

venres, 8 de outubro de 2021

A PARROQUIA DE CHAMÍN NO DICIONARIO DE PASCUAL MADOZ (1845-1850)

    O Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar é unha magna obra publicada por Pascual Madoz entre 1845 e 1850. Composta por dezaseis volumes, describe todas as poboacións de España, así como termos da historia española. Supuxo na época unha mellora importante respecto ao Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal, que Sebastián Miñano acabara de publicar en 1829. 

  Estas son as referencias á parroquia de Chamín no dicionario de Madoz:

 

CHAMÍN (STA. EULALIA DE):

Muíño do lugar da Margarida

   Feligresía en la provincia y partido judicial de la Coruña (2 1/2 leg.), diócesis de Santiago (8), y ayuntamiento de Arteijo. SIT. á la falda de un monte que la circunda, con buena ventilación y CLIMA templado y sano; comprende los lugares de Berea, Bioño, Chamín de Abajo, Chamin de Arriba, Chamín del Medio, Iglesario, Margarita, Santaya de Abajo y Santaya de Arriba que reúnen 81 CASAS de pocas comodidades; tiene una escuela de primera educación indotada , á la cual asisten unos 30 niños. La iglesia parroquial (Sta. Eulalia) es anejo de Santo Tomé de Monteagudo, y es vicaria de la real colegiata de la Coruña. El TÉRMINO confina con su matriz, estendiéndose por donde más 1/4 de legua; hay varias fuentes de buen agua. El TERRENO es de mediana calidad, y los montes Ribera, Villa y Cartas poco poblados. LOS CAMIMOS vecinales y mal cuidados, y el CORREO se recibe por la cap. del partido. PRODUCE trigo, maíz, habas, cebada, centeno, avena, patatas, lino y pastos; cria ganado vacuno, caballar, lanar y de cerda; hay alguna caza. INDUSTRIA la agrícola, varios molinos harineros y telares, POBLACIÓN 81 vecinos, 406 almas. CONTRIBUYE con su ayuntamiento.

venres, 1 de outubro de 2021

AS TORRES VIXÍA DE SORRIZO E SUEVOS

  Desde tempos inmemoriais fronte ao litoral galego, un dos máis transitados do planeta, navegaron o comercio marítimo romano e as súas guarnicións invasoras; os saqueadores normandos e viquingos; piratas turcos e berberiscos; corsarios ingleses; os baleeiros franceses e vascos cando abundaban nas nosas augas os grandes mamíferos oceánicos; os navíos que se dirixían cara o novo mundo; os primeiros vapores de ferro…

  Dada a intensidade deste tráfico mariño que navegaba (e navega) pola costa galega, o control e a defensa do litoral foi unha constante ao longo da historia. Por iso, para paliar as catastróficas consecuencias dos sucesivos ataques dos saqueadores nas nosas vilas, os gobernos da coroa puxeron en marcha un sistema de alerta ás poboacións mediante a construción de fachos, atalaias, vixías ou torres en lugares elevados situados en puntos estratéxicos ao longo do litoral para vixiar a costa.

  O obxectivo destas construcións edificadas sobre un punto eminente non era outro que o de estar en comunicación coas outras vixías para, deste xeito, poder transmitir coa máxima rapidez, de día por medio de fume queimando toxo e de noite facendo cacharelas, a nova do avistamento de calquera embarcación sospeitosa á Coruña, sede do Gobernador e do Capitán Xeral.

  Para servir nestas torres de vixianza organizábanse quendas de vintecatro horas, concentrándose rápidamente en momentos de alarma. Naquela altura tamén se realizaba a vela, que era o servizo de vixianza nocturna que na época señorial prestaban algúns vasalos, de condición inferior, nos castelos, campamentos e mesnadas.

  Curiosamente, algúns dos ataques sufridos na nosa contorna aparecen conmemorados en varios exvotos, lenzos pintados en gratitude á axuda divina da Virxe de Pastoriza que aínda se poden ver no Santuario desta parroquia. Un destos exvotos (hoxe desaparecido) é o que mencionaba o ataque do corsario inglés Sir Francis Drake o 4 de maio de 1589, ataque do que se dera aviso dende a vixía de Cabo Prior, en Cobas.

   Case un século despois, en 1670, o peregrino borgoñés Domenico Laffi describía polo miúdo o facho de Fisterra no seu “Viaggio in Ponente a San Giacomo di Galitia e Finisterre”:

No Monte Facho de Fisterra hai unha torre e está feita para prender lume na súa parte alta. Está aquí porque, de todas as nacións que navegan polo Océano, todos pasan a coñecer este Cabo e moitas veces desembarcan na Vila provocando moitos danos. Co lume da devandita torre fánse sinais ás vilas veciñas, as cales se pasan sucesivamente dunhas a outras o aviso de perigo polo que nunha hora todo o Reino de Galicia está sobre aviso e acuden armados cara aquel cabo para defendelo”.

   Xa no ano 1726, o Goberno nomea a Ferrol capital dun dos tres Departamentos Marítimos nos que se dividira o litoral peninsular e anos máis tarde, a comezos do século XIX, segundo o comandante artilleiro José López Hermida, as vixías pasan a depender da Mariña, que destina pilotos a estas edificacións.

  A primeira vixía da que temos constancia no municipio de Arteixo é o punto de observación que había en Sorrizo e que menciona José Cornide en 1764 no capítulo Partido de La Coruña. Desde la ría de Sada hasta la de Corme. Sus Costas, Ríos, puertos y defensa, capítulo que forma parte da súa obra manuscrita Descripción circunstanciada de la costa de Galicia, y raya por donde confina con el inmediato Reino de Portugal:

Los fachos o atalayas -no está la Atalaya de señales en la Torre de Hércules y si en una altura próxima junto a un almacén de pólvora- de este partido empiezan en la torre de Hércules de La Coruña que descubre desde el cabo de Prioiro, toda la costa del Ferrol y las rías que siguen y mucha mar. El segundo está en el monte de San Pedro distante de este tres cuartos de legua. El tercero se comunica con este y se llama Sorrizo. El cuarto es el de Cayón distante del antecedente más de media legua. El quinto está cinco cuartos de legua de este, y está situado en el puerto de Razo. El sexto está en el puerto de Malpica. El séptimo es el de Nariga. Estos fachos se comunican mútuamente sus ahumadas desde La Coruña al puerto de Corme. Cada uno tiene su hachero perpetuo, y para hacer la centinela contribuyen los lugares comarcanos con gente que turna. Las garitas de esta costa están en mediano estado. Las ahumadas las hacen con tojo que enciende, y este lo contribuyen los lugares inmediatos”.

   Non podemos afirmar con rotundidade cal era o lugar do litoral de Sorrizo no que se construíra a vixía que nomea Cornide na súa obra manuscrita, mais todo parece indicar que estaba situada nas proximidades da Enseada de Lourido xa que alí hai un par de topónimos que parecen confirmar as nosas sospeitas: o Monte da Torre e a Punta da Torre, lugares estratéxicos dende os que podemos contemplar a inmensidade oceánica do Golfo Ártabro.

 

Panorámica dende a Punta da Torre (Fran Naveira)

    Consultadas outras fontes escritas con datas de publicación posteriores á descripción de Cornide, non hai información algunha da vixía de Sorrizo. É probable que dentro dos diferentes postos de vixianza houbera varias categorías por importancia estratéxica ou que, incluso, o posto de vixianza de Sorrizo desaparecera por mor da súa situación xeográfica, aberta ao mar pero situada nunha zona que non lle permitía ter conexión visual coa vixía de Caión. Mais isto son simples conxecturas de quen escribe.

  O que si é certo é que no Estado general de la Armada do ano 1803, ano no que se crean as Comandancias de Marina da que pasan a depender estos postos de vixianza, no cadro de vixías existentes naqueles días na nosa bisbarra aparecen o Monte de San Pedro, Suevos, Caión, Razo e Monte de Beo, en Malpica, o que nos leva a pensar que a raíz da construción da vixía de Suevos, que estaba situada en Langosteira, a de Sorrizo puido ser abandonada.

  A partir de mediados do século XIX, os adiantos tecnolóxicos ían relevar este sistema de vixías establecidos séculos antes, abandonándose as estruturas arquitectónicas de épocas anteriores, uns edificios que en moitos casos acabaron desaparecendo. Da relación de fachos e vixías que publicara en 1764 o ilustrado coruñés José Cornide, que chegara a enumerar máis de 40 torres e garitas de vixilancia entre Ribadeo e A Guarda, na actualidade só hai catro perfectamente conservados e restaurados: a Garita do Monte do Facho, en Donón, Cangas; a Garita de Herbeira, en Cedeira; a Garita da Vela de Espasante; e a do Facho de Maeda, en Estaca de Bares.

  Polo que nos contou o comandante José López Hermida, co nacemento do telégrafo en 1855 íase revolucionar o concepto de observación e, a partir desa altura, moitas das torres vixías da costa galega desaparecerían paulatinamente, caso da de Suevos que, a dicir verdade, xa había certo tempo que non se utilizaba, como así o indicaba, varias décadas antes de que se inventara o telégrafo -o Internet da época victoriana-, Sebastián de Miñano y Bedolla no seu Diccionario geográfico estadístico de España y Portugal escrito entre 1826 e 1828:

En el punto denominado de la Insua, y en su altura a la orilla del mar, y a la parte del O., está situada la Vigia, aunque en la actualidad sin servicio; no tiene mas caminos que los del servicio de la parroquia. 

  Pascual Madoz cóntanos o mesmo no seu Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de ultramar, editado entre 1845 e 1850:

Suebos (San Martín de): felig. en la prov. y part. jud. de la Coruña (4 ¼ leg.), dióc. de Santiago (9) y ayunt. de arteijo ( 4 ½). SIT. sobre la costa del Océano, sobresaliendo al N. la punta en que se encuentra una vigía, aunque sin uso. 
Mapa de Domingo Fontán do ano 1845 no que aparece a vixía de Suevos

  Tres décadas máis tarde, o capitán de navío Pedro Riudavets y Tudury realiza a seguinte descrición sobre Suevos na súa obra Derrotero de las costas de España y de Portugal: desde el Cabo Trafalgar hasta el puerto de La Coruña:

Todo su contorno es escarpado, y por su parte del O. tiene la playa de Langosteira. Otra pequeña playa llamada de Suevos, está por el lado del E. Sobre la parte más avanzada y alta del promontorio, existen las ruinas de la vigía de Suevos.

  Máis recentemente, na Descripción histórico-geográfica de sus feligresías realizada polo Arzobispado de Santiago, na referente á parroquia de Suevos, publicada en El Ideal Gallego en marzo de 1930, aparece o seguinte:

Al E. hállase la playa de Suevos y al O. la de Langosteira. Los restos de la casa del vigía están en la altura. El puertecito de Suevos tan solo sirve de refugio a embarcaciones menores y da nombre a la playa, al promontorio, a una restinga y a una punta.

   Por último, nunha reportaxe sobre o municipio de Arteixo da autoría de Heliodoro Gallego Armesto publicada o 31 de xaneiro de 1930 no número 438 da revista Vida Gallega, e que parece contradicir a información anterior, Gallego escribe:

(…) al NE. el macizo peñascoso del Monte Suevos, que avanza con una serie de cumbres, sobre la última de las cuales asienta un semáforo y la torre del vigía, para terminar en la Punta Langosteira, que se interna en el Océano Atlántico; y su cumbre más alta, Monticaños, alcanza 236 metros sobre el inmediato mar. 

  A misión dos semáforos eran, segundo nos contou o comandante López Hermida, o atalaiamento do mar e a costa; o servizo de comunicación entre buques e terra; o servizo metereolóxico; a cooperación no salvamento de náufragos; e a cooperación na represión do contrabando mediante os avisos oportunos, un tema do que prometo falar máis polo miúdo noutra ocasión.

 

FONTES:

 

CORNIDE SAAVEDRA, JOSÉ (1764): Descripción circunstanciada de la costa de Galicia, y raya por donde confina con el inmediato Reino de Portugal, edición i estudio por X. L. Axeitos; Edicións do Castro, Sada, A Coruña, 1991.

DE MIÑANO Y BEDOLLA, SEBASTIÁN (1826-1828): Diccionario geográfico estadístico de España y Portugal. Tomo VIII (páx. 356). Imprenta de Pierart Peralta, Madrid.

GALLEGO ARMESTO, HELIODORO (1930): Los Municipios de Galicia I. Arteijo. Revista Vida Gallega nº 438, 31 de xaneiro de 1930:

LAFFI BOLOGNESE, DOMENICO (1681): Viaggio in Ponente a San Giacomo di Galitia e Finisterre; pp.214-215

LÓPEZ HERMIDA, JOSÉ MANUEL (2017): Fachos, vigías, velas y atalayas desde el Cabo Ortegal a la Ría de Corme (revista Columba n.º 17, 2017)

LÓPEZ HERMIDA, JOSÉ MANUEL & YÁÑEZ RODRÍGUEZ, JOSÉ MANUEL (2019): Guía de baterías de costa. Provincia de A Coruña [Norte]. Deputación da Coruña

MADOZ, PASCUAL (1849): Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de ultramar. Tomo XIV (páx. 530-531), Madrid.

RIUDAVETS Y TUDURY (1867): Derrotero de las costas de España y de Portugal: desde el Cabo Trafalgar hasta el puerto de La Coruña. Dirección de Hidrografía, Madrid. (páx. 588)

venres, 24 de setembro de 2021

A PARROQUIA DE CHAMÍN NO DICIONARIO XEOGRÁFICO DE SEBASTIÁN MIÑANO (1826-1829)

   O Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal é unha magna obra composta por once volumes que foi publicada por Sebastián Miñano y Bedoya entre 1826 e 1829. Malia que no seu momento tivo certas críticas como a do xeógrafo Fermín Caballero, quen lle reprochou a Miñano que as principais fontes de información seguían sendo, como en tempos de Felipe II, os cregos, a obra ten unha importancia extraordinaria xa que nos ofrece unha completa visión de como era o noso país naquela época. Ante as recriminacións de Caballero, Miñano defendeuse dicindo, en alusión aos curas párrocos, que… “á cada uno de los cuales he escrito separadamente, pidiéndoles nociones ciertas y positivas de sus respectivos pueblos y de los inmediatos”, a quenes agradeceu a súa axuda, o mesmo que ao director da Real Academia da Historia, Martín Fernández de Navarrete, e ao censor Juan Agustín Ceán Bermúdez.

    Estas son as referencias á parroquias de Chamín:

 

CHAMIN (SANTA EULALIA DE),

   Tomo III: Feligresía Secular de España, en Galicia, provincia de la Coruña, jurisdición de Anzobre, Cayon y Herboedo. Juez Ordinario, 74 vecinos, 339 habitantes, I parroquia. Hay en este pueblo 31 yuntas, 31 carros, 5 caballerías de carga y 3 de silla. Dista 3 leguas de la capital. Contribución 1004 reales.

Igrexa de Santaia de Chamín

  Tomo XI: En lugar del artículo inserto en el Diccionario, léase con mas confianza el siguiente que ha tenido la bondad de remitirnos nuestro amigo el señor don Hilarion Pazos desde la Coruña. Es de la provincia de este nombre. Partido de Herboedo, arzobispado de Santiago, 74 vecinos, 361 habitantes, 1 parroquia que se compone de las aldeas de Chamín de arriba, Chamin de abajo, Chamín del medio, Berea, Bioño, Margarita, en la que hay una venta; Santaya de arriba, Santaya de abajo y Iglesario. Su figura se aproxima a la circular; se halla situada a la falda de un monte que la circunda por el O. Confina por N. y N.E. con la parroquia de San Julián de Barrañán, de la que la separa un riachuelo que se introduce en el mar; por E. con la de San Pedro de Armentón, de la que la separa igualmente dicho riachuelo; por S.E.S. y S.O. con la de San Tomé de Monteagudo; por O. con la de San Pedro de Sorrizo, y por N.O. con la costa del mar Cantábrico. Tiene de N. a S. ¼ de legua, y de E. a O. la misma distancia. Hay de tierra labrantía 900 ferrados en sembradura. Tiene los montes de la Ribera, Villa y Cartas, que llevan en sembradura 700 ferrados; hay tambien un brañal que llevará 200 ferrados. El clima es templado, y hay abundancia regular de agua. Esta parroquia está aneja a la de Monteagudo, y es vicaría de la real colegiata de la ciudad de la Coruña. Los diezmos se dividen en cuatro partes; una que es el noveno, lo lleva el Rey, dos el cabildo de la colegiata de la Coruña, y la restante la llevan por mitad las madres Recoletas Agustinas de Lugo, y don Lucas Boado. Produce 400 fanegas de trigo, 850 de maiz, 42 ½ de habas, 4 ½ de cebada, 4 de centeno, 2 ½ de avena, 100 quintales de patatas, 5000 libras de lino. Industria: 5 molinos de agua de invierno y 4 telares. Contribución 1004 reales por encabezado, 259 por utensilios, 360 de camino, 137 de comercio y 32 de octavillas. Ademas esta parroquia y las 5 restantes del partido reparten entre si 365 reales para diputado general, y 260 para procurador de provincia. Dista 2 leguas de la Coruña, 8 de Santiago, 5 ½ de Betanzos, 3 de Malpica, y 1 escasa de Cayón.

venres, 17 de setembro de 2021

O TROLEBÚS INGLÉS DO PORTIÑO DE SUEVOS

     De seguro que moitas e moitos de vós aínda gardades na retina ducias de recordos dos trolebuses Coruña-Carballo, unha liña que se inaugurara en febreiro de 1950 e que estivo operativa ata o 15 de marzo de 1971. Xa hai medio século dende que un daqueles trolebuses grises levara pasaxeiros por última vez en Arteixo. Como pasa o tempo… e cantas anécdotas no percorrido desta vía que une ambos núcleos, verdade? Unha estrada que foi a primera que se electrificou en España e que, con 34 quilómetros, chegou a ser a máis longa de todo o territorio estatal e a segunda de Europa occidental. Mais dos trolebuses Coruña-Carballo xa falamos en máis dunha ocasión nesta bitácora. Hoxe a quenda é para os trolebuses que houbo na Coruña, aqueles “troles” de cor azul que estiveron operativos na cidade herculina ata 1979.

Trolebús BUT nº 34 no Cantón Pequeno, chegando á rúa Juana de Vega, facendo a liña Porta Real-Cidade Escolar, un trolebús que acabaría no Portiño de Suevos (https://javalinquin.jimdofree.com)

    O trolebús é un modo de transporte público guiado sobre pneumáticos con propulsión eléctrica. A súa aparencia está a medio camiño entre un autobús e un tranvía, xa que o vehículo é moi semellante ao primeiro pero colle a enerxía dos cables superiores como os tranvías. Normalmente a enerxía tómaa mediante unha pértiga unida a dous cables. Estas características propias dos trolebuses deberían terse en conta no contexto de busca de sostenibilidade no transporte no que a sociedade actual está inmersa e, ao modesto entender de quen escribe, debería ser considerada como unha alternativa nos novos sistemas de transporte público. Se cadra pode parecer un xeito de transporte do pasado, mais existen exemplos en máis de 250 cidades europeas que teñen sistema de trolebús, moitas veces compaxinado co tranvía. Hai casos como en Suíza, e máis concretamente en Xenebra, onde coexisten os trens, os tranvías e os trolebuses nunha rede urbana e interurbana realmente modélica de transporte colectivo.

     Na cidade da Coruña o primeiro trolebús comeza a circular en 1948 cubrindo a liña entre a Praza de Pontevedra e Monelos, unha urbe herculina na que trolebuses e tranvías conviviron xuntos ata principios dos anos 60, ata que a demanda dos usuarios obrigou a que a Compañía de Tranvías puxera máis vehículos en servizo. Foi aí cando en xaneiro de 1961 o mercante alemán Anna Oldenhorff chega ao porto coruñés con 18 trolebuses BUT de dous pisos procedentes da London Transport que só tiñan 10 anos de uso polas rúas londinenses. Na capital británica substituíran o tendido eléctrico polo gasoil e deron saída aos que xa non podían empregar. Máis dun centenar desembarcaron en España, e na Coruña conseguíronse a un bo prezo, 80.000 pesetas cada un, algo así como o custo dun Seat 600 novo.

    Para que os usuarios reumáticos deixaran de estar temerosos, a primeira operación que se lles realizou foi conseguir que desaparecera a néboa do Támesis que os “troles” londinenses traían no seu interior antes de que algúns foran reconvertidos por mor do seu peso, que lles impedían subir a costa da Unión, ou pola altura, que imposibilitaban o paso pola Estreita de San Andrés. A solución foi que sete deles foron cortados nuns talleres de O Carballo e convertidos en “troles” dunha única altura. 

 

Trolebús BUT nº 34 chegando á Porta Real (https://javalinquin.jimdofree.com)

     Os trolebuses británicos de dous pisos que non pasaron pola guillotina houbo que acondicionalos para que a porta dianteira abrise polo seu lado dereito. Alí seguía o condutor, á inglesa, na súa cabina illado do resto dos pasaxeiros que saían por diante e entraban por detrás, onde os recibía o cobrador, sentado nunha especie de trono. Eran vehículos capacitados para noventa prazas -60 sentados e o resto de pé- que rezumaban categoría, con asentos tapizados e escaleiras de caracol para acceder ao piso superior no que había asento para corenta persoas.

      Na Coruña daquela época había dous periódicos: La Voz de Galicia e El Ideal Gallego, e dous fotógrafos de prensa, Alberto Martí na Voz (antes Blanco) e Juan Cancelo no Ideal. Igualmente había dúas churrerías: El Timón e Bonilla. E dúas xeaderías: Ibense e Italiana… A xente repartíase as súas preferencias entre dous bandos intentando convencer ao contrario que o seu era o mellor.

   Por aqueles días Juan Cancelo Rivas e César Bonilla Vázquez, dous bos amigos pioneiros da pesca submarina e do campismo, abandonaban case que a diario A Coruña para pasar unhas horas de desconexión no porto de Suevos, lugar onde tiñan unha chabola na que gardaban a lancha da súa propiedade. Alí, nesta parte do litoral arteixán, levaron algún que outro susto como aquel día que a pouco máis lles sae o corazón do peito, cando os militares realizaban prácticas de tiro dende Monticaño e eles, facendo submarinismo, empezaron a sentir os proxectís tendo que saír escopeteados das profundidades mariñas!

 

Juan Cancelo e César Bonilla cun congro capturado minutos antes de tomar a foto (cortesía da familia Barbero Cancelo)

   César, terceira xeración dunha familia dedicada ao ramo da hostalería, non había tardar en se converter nun empresario de referencia no sector das patacas fritas e os churros capitaneando “Bonilla a la vista”, o popular negocio que todas e todos coñecemos. Pola súa banda, Juan gañábase a vida como apoderado do Banco Pastor. Grande afeccionado á fotografía -de feito ao longo da súa vida acadou diversos premios de fotografía internacional- e colaborador ocasional de revistas como Vida Gallega, era fillo de Juan Cancelo Sanjuán (1892-1988) o primeiro fotoxornalista galego que, con Alberto Martí, era un dos poucos fotógrafos que tiña autorización para retratar a Franco a menos de cinco metros de distancia. Cancelo foi, ademais, o único que conversou en galego co ditador sen que ninguén lle reprendese naqueles momentos tan difíciles para a nosa lingua.

   Nun tempo no que O Portiño de Suevos pouco tiña que ver co de hoxe xa que daquela non había ningunha casa, Juan e César decidiron comprar conxuntamente sobre o ano 1964 o terreo que observaban cada vez que ían ao porto e que tanto lles gustaba, terreo situado na marxe dereita da praia de Area Grande e no que asentaron un bungaló que lle compraron a Dragados y Construcciones que esta empresa tiña en Bens. Andando no tempo César Bonilla cumpriría un dos seus soños ao adquirir un barco, motivo polo cal deixou de ir a Suevos coa frecuencia de antano e acabou vendéndolle a súa parte do terreo ao seu prezado amigo Juan Cancelo, un home que estaba casado con Carmela Bello coa que tiña tres fillas: María del Mar, Cristina e Carolina.

 

Marxe dereita da praia de Area Grande. No centro da imaxe, a casa e o terreo de Juan Cancelo

    Retomando o tema do transporte urbano da Coruña, nos anos 70 os trolebuses eléctricos comezaron a ceder o seu espazo aos novos autobuses, que inauguraran a primeira liña en 1965, entre a Praza de Pontevedra e a Ponte Pasaxe. O petróleo era naquela hora o combustible de moda, e, o 4 de xaneiro de 1979, os “troles” fixeron a súa derradeira viaxe na cidade herculina, unha efeméride que recolle o escritor carballés Xan Fraga no seu libro A Coruña-Sada-Carballo 1903-1979. Tranvías e trolebuses relatando o adeus a este sistema de transporte coas últimas liñas dos populares trolebuses: a 3, Porta Real-Cidade Escolar; a 10, Porta Real-Os Mallos; a 12, Os Castros-Cidade Escolar; e a 2, Porta Real-Os Castros.

     Mais un daqueles “troles”, o número 34, faría unha última viaxe, iso si, sen corrente eléctrica e enganchado a unha grúa. O destino final non era outro que O Portiño de Suevos, concretamente á finca de Juan Cancelo. Daquela anécdota e doutras moitas tiven a oportunidade de falar en agosto do 2021 con Fernando Barbero, a súa muller Cristina Cancelo -filla de Juan- e Fernando, o fillo maior do matrimonio, que me recibiron coa maior das amabilidades no seu terreo do Portiño.

 


Imaxes do trolebús BUT nº 34 comprado por Juan Cancelo na estrada Bens-Suevos, pouco antes de chegar ás instalacións de Mafriesa, do día que foi para O Portiño (cortesía da familia Barbero Cancelo)

    -Meu pai -comentou Cristina- trouxo o trolebús sobre o ano 1980 para a rapazada. Coñecía aos propietarios da Compañía de Tranvías, xa que a muller dun deles traballaba no Banco Pastor con el, e sabía que se ían desfacer dos “troles”. Comprou un para telo na finca de Suevos e, á parte de abaixo, quitáralle os asentos. Recordo que a cuadrilla de miña irmá Carolina viñan aquí ás festas e metíanse todos no interior a bailar. Aquí facíanse festas no Antroido, no San Xoán e en Fin de Ano. Un ano, polo San Xoán, fixeran unha nave espacial espectacular duns 6 ou 7 metros. Era na época do transborador Columbia. Moito dera que falar aquela nave en Suevos. Houbo quen pensou que a NASA se establecera aquí. Cando se lle prendeu lume parecía que ía despegar! Por aqueles días aquí viña moita moita xente ás nosas festas; ás veces non coñeciamos á metade dela!

    -mamá, quenes son eses?

    -non teño nin idea, filla!

     Xa vedes, si o pobo de Minglanillas foi quen de construír a súa propia nave espacial, falo da película “El astronauta” protagonizada por Tony Leblanc en 1970, no Portiño de Suevos non se quedaron atrás e a piques estiveron de chegar a Marte.

     Mais continuemos falando do protagonista desta historia: o trolebús BUT n.º 34. Cristina e Fernando recordan que un día viñeran unhas mozas inglesas a pedirlle permiso a Juan Cancelo para durmir no “trole”. Quen sabe? Se cadra viaxaran nel en Londres. O caso é que ao día seguinte marcharon e deixaron unha nota de agradecemento. Uns meses máis tarde Juan Cancelo e a súa dona Carmela Bello recibían no seu domicilio da Coruña unha tarxeta postal dende Inglaterra daquelas mozas. Noutra ocasión pasou por Suevos un señor que fora condutor do “trole” n.º 34 que tiñan na súa propiedade e preguntoulles se podía estar uns minutos no seu interior. Reencontro ben lindo, abofé!

 


Imaxes do trolebús BUT nº 34 no Portiño de Suevos (cortesía da familia Barbero Cancelo)

     Aquel trolebús, sería testemuña de innumerables festas, algunha delas coa presenza do fotoxornalista Juan Cancelo Sanjuán, que falecería en 1988, oito anos despois de que o seu fillo Juan tivera a ocorrencia de levar o BUT inglés para o seu terreo no Portiño. O “trole” tamén vería crecer aos dez netos de Juan e Carmela: Tatiana, Federico e Germán Suárez Cancelo; Fernando, Maira, Catarina, Juan, Carlos e Daniel Barbero Cancelo; e Emilio Peteiro Cancelo…. netos que gardan no seu maxín fermosos recordos da súa infancia naquela mole de dous pisos, o mesmo que moita da rapazada que frecuentaba O Portiño naquela altura.

 

O trolebús BUT nº 34 no terreo de Juan Cancelo no Portiño de Suevos (cortesía da familia Barbero Cancelo)

    Mais o Atlántico é o Atlántico, e inverno tras inverno batendo contra os cons da Area Grande, o salitre foi roendo as entrañas daquel BUT n.º 34 que durante 10 anos percorrera as rúas de Londres antes de facer o propio nas da Coruña durante case dúas décadas. Ante o temor de que pasara algo, e incluso que caera para a Area Grande, sobre o ano 1998 o trolebús foi desmantelado in situ e os seus anacos acabaron nunha chatarrería da contorna.


FONTES:

 

CUDEIRO, JUAN L. (2021): Coruña Bonita. Aquella Coruña del autobús, www.disinoticias.es

FRAGA RODRÍGUEZ, XAN M (1997): A Coruña-Sada-Carballo 1903-1979. Tranvías e trolebuses, Espiral Maior.

FRAGA RODRÍGUEZ, XAN M (2001): Trolebús, A.C. Lumieira, Carballo.

REAL, ÁNGEL (2018): Juan Cancelo: Imágenes del pasado, www.deandanzasyrelatos.wordpress.com