HISTORIA DO ATLÉTICO VILARRODÍS F.C. (2ª parte)

  Malia a tristura dos feitos que contamos a semana pasada neste espazo, a rapazada de Vilarrodís ía continuar xogando ao fútbol ocasionalmente na aldea ao longo de aqueles últimos anos da década dos 50 e de comezos da dos 60. Primeiramente faríao nun campo que había detrás do posteriormente famoso Bar Odett, establecemento que rexentaría anos máis tarde Finita “a Rubia”. Precisamente, de Finita e das súas compañeiras que integraban o equipo de fútbol feminino de Vilarrodís, falaremos na última parte desta serie. Téñeno ben merecido, abofé, xa que aínda hoxe, despois de tanto tempo, séguese falando daquel equipo pioneiro de mulleres que, xunto co de Elviña, tanta expectación creara na bisbarra hai algo máis de medio século.

  Emprazados, pois, á homenaxe que lle realizaremos ao cadro feminino dentro dun par de semanas, mentres tanto seguimos coa historia do cadro masculino. Neste campo de fútbol nomeado anteriormente, o Vilarrodís xogaría os seus primeiros partidos amigables cos equipos da zona, entre eles co outro equipo da parroquia, o Oseiro S.D., que se constituira oficialmente a finais dos 50 e con quen disputaría apaixonantes derbis nos trofeos que naquela hora se xogaban nas festas parroquias.

  No verán de 1962, Atlético Arteixo, Campanal de Loureda, Paiosaco e Sporting Uxes disputan a primeira Liga federada da zona, campionato que gañarían os da Feira. No verán do 63 os mesmos catro equipos xogan a segunda edición da Liga de Arteixo, competición que volvería a gañar o Paiosaco. Un novo equipo, o Pastoriza, entraba a formar parte do torneo ligueiro do ano 1964, sendo precisamente os do Santuario os que levantarían o título de campión.

  A parte dos cinco que xa viñan participando ata aquel momento, sete novos equipos incorporaríanse á chamada Liga de Arteixo en 1965: Catuxa, Larín, Oseiro, Penouqueira, (que participara varios anos no campionato das Mariñas), Peñarol de Lañas, Sporting Meicende e Suevos. Ante tal cantidade de equipos que había na zona, a Federación determinou que ao remate do torneo ligueiro se disputase por primeira (e única) vez a Copa de Arteixo, competición que iría para as vitrinas do Catuxa logo de impoñerese por 2-0 ao Oseiro na final disputada o 11 de agosto de 1965 no campo da Granxa da Coruña.

  Tres novos equipos incorporábanse en 1966 ao Campionato de Liga “Zona de Arteixo”: o Club do Mar de Caión, o Laracha e o noso protagonista, o Atlético Vilarrodís. Coa alta na Federación Galega de Fútbol do Vilarrodís, Arteixo, cun total de doce clubs, convertíase nun dos municipios de España, exceptuando as capitais de provincia, que contaba nese intre con máis equipos federados. Hoxe o conto é ben distinto pois, desos doce equipos. só seguen federados cinco.

  Corría polo tanto a tempada 1965/66, cando o Atlético Vilarrodís, daquela presidido por Antonio Mareque, o popular conductor dos autobuses Coruña-Carballo, empezou a disputar a Liga Zona de Arteixo. Atrás quedaban os tempos dos partidos amigables no campo que había detrás do Bar Odett, dando paso, na súa nova andaina de equipo federado e por requisitos da Federación, que esixía terreos de xogo cunhas medidas mínimas, ao Campo da Viña, que se inaugurara no verán do 65 cun partido amigable contra o Club do Mar de Caión.

  O novo escenario do equipo, que ven sendo o herbal que hai na actualidade diante da Escola de Educación Infantil da localidade, carecía de vestiarios polo que, cando había fútbol en Vilarrodís, os equipos tíñanse que cambiar nun baixo que había na tasca de Ovidio, que estaba ao carón do que hoxe son as instalacións da empresa de materiais de construcción Hijos de Cándido Riveiro S.L.

  O domingo 16 de xaneiro de 1966, o Atlético Vilarrodís, que adoptaría na súa indumentaria as mesmas cores do Atlético de Madrid, xoga o seu primeiro partido como equipo federado, un debut oficial que se saldaría cunha espectacular victoria en Uxes ante os da Estación por 4-5.

  Sete días máis tarde dispútase o primeiro partido no Campo da Viña, que bendiciu o párroco don Pedro nos prolegómenos do enfrontamento contra o Penouqueira (que sería o campión do torneo ligueiro ese ano), un histórico debut como local que o Vilarrodís perdería por 1-3.

Prolegómenos do partido Atlético Vilarrodís-Penouqueira correspondente á terceira xornada do campionato nos que vemos a don Pedro, cura de Oseiro da época, oficiando a inauguración do Campo da Viña. O edificio que se aprecia detrás dos futbolistas do Vilarrodís, á esquerda da imaxe, é a primeira gasolineira que se abriu no lugar (Cortesía de Humberto Mancebo)

  No seguinte partido na casa, na quinta xornada, o equipo ofreceríalle á súa afección a primeira victoria no seu "pequeno Maracaná" do Campo da Viña tras gañarlle ao Suevos por 1-0.

  Posteriormente chegarían outros triunfos de prestixio como o 5-3 ao Sporting Meicende, o 0-2 en Loureda ante o Campanal ou a colleitada no Campo dos Cabalos diante do Atlético Arteixo, onde o equipo formado por Cafeto; Juan, Rey, Paco; Moncho, Chucho; Rodri, Pepe, Mesejo, Fernando e Julio gañara por un contundente 0-5 aos de Candame. Mesejo, con tres goles, e Fernando, con dous, foran as estrelas daquel histórico enfrontamento.

Semanario deportivo  Riazor, 18 de abril de 1966

  Os partidos máis agardados eran, sen dúbida algunha, contra o outro equipo da parroquia, o Oseiro S.D., a quen o Vilarrodís fora quen de gañar nesta primeira tempada como equipo federado os dous derbis: 1-0 na decimoquinta xornada disputada o 8 de maio e 0-1 na derradeira xornada do campíonato, xogada o 31 de xullo de 1966, un día despois de que Inglaterra, capitaneada por Bobby Charlton, gañara o seu Mundial. O Vilarrodís remataría sexto naquela primeira tempada como equipo federado, tempada na que o Campionato de Liga Zona de Arteixo deixaba de disputarse no formato de división única, ao crearse unha Primeira División cos oito primeiros clasificados desta campaña 65/66 e unha Segunda co resto de clubs.

  O equipo presidido por Mareque, empezaba a campaña 1966/67 empatando a tres goles co Club do Mar de Caión no Campo da Viña e perdendo, na segunda xornada, 3-1 en Meicende. Logo, na seguinte, en partido xogado o 12 de febreiro de 1967, o equipo conseguía un meritorio empate a dous goles co Penouqueira, o campión do torneo na edición anterior, resultado que sería unha das poucas satisfaccións que os pupilos de Emilio Veira, o adestrador por aquela época, lle darían aos seareiros durante toda a tempada. Aquel día o equipo alineara a Cafeto; Luis, Rey, Paco Alvedro; Veira, Chucho; José Luis, Juan, Mesejo, Fernando e Lolo.

  Nas xornadas seguintes virían dúas derrotas consecutivas fóra da casa, as colleitadas en Pastoriza por 1-0 e na Laracha por 3-0, rematando a primeira volta do torneo ligueiro con victoria por 3-2 (a primeira do campionato) diante do Catuxa e cunha nova derrota, a obtida en Paiosaco por 2-0.

  A marcha do Atlético Vilarrodís durante a segunda parte da competición sería un calco da primeira. Unicamente cabe saliantar a victoria en Caión por 2-5 e o empate a dous goles na última xornada co Paiosaco, un empate co que o Vilarrodís sumaba 10 puntos, os mesmos que tiña o Club do Mar, e que o salvava de xogar a promoción co segundo clasificado da Segunda División, o Peñarol de Lañas, para manter a categoría grazas a que o goal average particular cos da vila mariñeira éralles favorable. O equipo ocuparía finalmente a sexta praza da táboa clasificatoria.

Aproximación do escudo do Atlético Vilarrodís feito por José Riveiro Ferrín para esta crónica. Se tedes o orixinal, contactade con nós por favor

  Ao remate dos respectivos torneos ligueiros da Primeira e da Segunda División 66/67, os equipos de Arteixo e da Laracha, despois de dúas tempadas sen facelo, volvían participar na Copa da Coruña, competición á que tamén se sumaban de novo os clubs da Liga das Mariñas, que estiveran un ano ausentes dela.

  Nas primeiras roldas, a Copa da Coruña dividiuse en tres fases: Capital, Mariñas e Arteixo, e, posteriormente, a partir de oitavos de final, os respectivos clasificados dos tres grupos entrarían xa nun sorteo puro. No seu debut copeiro, o Atlético Vilarrodís quedou eliminado na primeira rolda logo de perder os dous partidos (4-3 e 2-1) co Club do Mar de Caión.

  Rematamos a crónica desta semana cunha anécdota. Coñecedores da gran rivalidade existente entre o Atlético Vilarrodís e o Oseiro, a comisión de festas de San Martiño de Orto, en Abegondo, convidou no verán de 1967 aos dous equipos a xogar o trofeo “Terry” nas festas parroquiais. O enfrontamento ía finalizar con empate a 4-4. Houbo que recorrer aos penaltis, nos que gañou o Oseiro por 5-4.

  (... CONTINUARÁ)

HISTORIA DO ATLÉTICO VILARRODÍS F.C. (1ª parte)

  A maioría dos que somos afeccionados ao fútbol escoitamos, algunha que outra vez, falar do accidente de aviación do Manchester United acontecido o 6 de febreiro de 1958. O equipo británico regresaba a Inglaterra despois de disputar o partido de volta de cuartos de final da Copa de Europa en Belgrado ante o Estrela Vermella, enfrontamento do que saíra victorioso e que clasificaba aos ingleses para as semifinais da máxima competición continental.

  As cousas xa empezaran a ir mal no aeroporto de Belgrado pois o voo 609 da British European Airways, que os ía levar de volta ás Illas Británicas, tivera que retrasar a súa saída unha hora porque un dos xogadores, Johnny Berry, perdera o pasaporte. O avión tiña previsto facer unha parada técnica en Munich para repostar combustible. Unha vez en Alemaña e cando se dispoñía a despegar da capital bávara cara o Reino Unido, o capitán fixo dous intentos de despegue e ao terceiro a aeronave fallou ao non gañar a altura adecuada, estrelándose contra uns terreos colindantes ao aeroporto, nunha casa na que non se atopaba ninguén. En total falecerían 23 persoas entre futbolistas, directivos, corpo técnico, xornalistas e tripulación. Do United, sete futbolistas morreran no acto¹ e un máis, Duncan Edwards, falecería días despois a causa das feridas sufridas. O adestrador Matt Busby e os futbolistas Dennis Viollet, Jackie Blanchflowe e o mítico Bobby Charlton, figura sobre a que se reconstruiría o novo Manchester United, foron dos poucos superviventes daquel lendario e tráxico accidente aeronáutico.

  Se 1958 é o ano máis triste da historia dos red davils, tamén o é do Atlético Vilarrodís, equipo de fútbol do que falaremos ao longo das próximas semanas. Seis meses despois do sinistro do Manchester United, o domingo 10 de agosto, o equipo arteixán, que daquela aínda non estaba federado, tiña previsto disputar un partido amigable na vila de Rianxo. Facía unhas semanas que Brasil, integrado por xogadores de ensoño como Garrincha, Didí, Vavá, Zagalo ou un rapaz de 17 anos chamado Pelé, gañara o Mundial que se celebrara en Suecia, derrotando na final ao equipo anfitrión por 5-2.

  Coa idea de emular as filigranas dos astros canarinhos e dispostos a disfrutar dun día de festa, a expedición do Vilarrodís partía cara a Rianxo ás sete e media da mañá no ómnibus con matrícula de Lugo número 1.270, propiedade da empresa Rápido de Armentón, con 19 persoas, entre elas Armando Sanguino Mateos, que naquela hora tiña 20 anos; Juan Suárez Souto, 22; Emilio Súarez Mosquera, 25; Alfonso Riveiro Doldán, 22; Emilio Veira Vázquez, 24; Manuel Longueira Trigo, 25; Juan Suárez Mosquera, 20; Francisco Veira López; Luis Mareque Zas, 23; Luis Caneda Balado, 28; e José Mosquera Rodríguez, de 18 anos, que eran algúns dos xogadores que por aqueles tempos vestían habitualmente a camiseta do Vilarrodís.

Imaxe antiga do lugar de Vilarrodís

  O Rápido, conducido polo fillo do propietario da empresa, Manuel Ferrín Cores, de 24 anos, circulaba normalmente e sen problema algún, mais, sobre as nove da mañá, ao chegar a Tabeaio, no municipio de Carral, por mor dunhas manchas de aceite que había no asfalto e do mal estado do firme da estrada, o coche empezaría a derrapar, indo de lado dunha cuneta a outra ata volcar nun pequeno terraplén, de pouco máis de dous metros de altura, dando media volta de campá e quedando coas rodas cara arriba.

  Inmediatamente de acontecido o accidente, presentáronse no lugar do sinistro numerosos veciños de Tabeaio cun médico e coa Garda Civil de Carral. Había, entre xogadores e o resto dos ocupantes do ómnibus, un total de 16 feridos a quen, tras sacalos do interior do vehículo e despois de prestarlles os primeiros auxilios, conduciron nun camión e en varios coches ata A Coruña, onde ingresarían sobre as once da mañá no Sanatorio do Socorro.

La Voz de Galicia, 12 de agosto de 1958

   Aos poucos intres de ingresar no Hospital, Alfonso Riveiro Doldán, dado o seu estado de gravidade, sería trasladado ao seu domicilio de Vilarrodís, onde falecería pouco despois. Dérase a tráxica circunstancia de que ao ocurrer o accidente, Alfonso fora un dos primeiros en abandonar o ómnibus sinistrado, e cando lle prestaron os primeiros auxilios manifestara que non tiña nada e que atenderan aos seus compañeiros. Minutos despois, a causa dun derrame interior, o seu estado agravaríase, falecendo ás poucas horas. No Rápido tamén viaxaba o pai do mozo falecido, Manuel Riveiro Cedeira, de 55 anos, que resultara con fractura de varias costelas e outras graves contusións diversas.

  Pola tarde daquel terrible domingo 10 de agosto de 1958, xusto cando o equipo debería estar xogando o partido amigable en Rianxo, practicamente toda a veciñanza do lugar de Vilarrodís, desfilaría polo Socorro para enterarse do estado dos feridos.

Imaxe do autobús no que viaxaba o equipo (El Ideal Gallego, 12 de agosto de 1958)

  Mais o tráxico suceso non rematou aquí xa que o luns, cando se conducía o cadáver de Alfonso Riveiro Doldán ata o cemiterio de Oseiro, estaría a piques de producirse unha verdadeira catástrofe: os que asistían ao enterro encontráronse cun camión que circulaba en dirección oposta. Ao parecer ao vehículo falláronlle os freos, feito que sementou o pánico entre as numerosas persoas que acompañaban o finado. Afortunadamente o incidente só quedaría nun monumental susto e non houbera que lamentar víctima algunha.

(...CONTINUARÁ)

_______________________________________

1 Geoff Bent, Eddie Coleman ou Liam Whelan entre outros.

DA LARACHA A ARMENTÓN: PEPE IGLESIAS, O EMPRESARIO DE CABOVILAÑO QUE FOI PRESIDENTE DO DEPORTIVO NOS ANOS 50

   Ao longo da súa dilatada historia, o único larachés que presidiu o R.C. Deportivo da Coruña foi José Iglesias Varela, industrial nacido no Cancelo de Abaixo, parroquia de Cabovilaño, o 24 de abril de 1914.

  Pepe era fillo de Pedro Iglesias Graña, importante empresario do sector madereiro, e de Carmen Varela Sotelo, matrimonio que ademais do noso protagonista tamén foron pais de Mercedes, Santiago, Miguel, Pedro, María e Leonor. O proxenitor da ampla prole tiña serradoiro no mesmo espazo que hoxe ocupa a estación de servizo San Marcos, a gasolineira do Grupo Valcarce que hai en Cabovilaño á man esquerda dirección a Carballo, negocio fundado por Leonor¹ e o seu home Manuel Rodríguez e que xestionou ata hai pouco Marcos, neto deste matrimonio.

   Pepe abandona o niño familiar moi novo e, sendo un verdadeiro buscavidas, non tarda en montar a súa propia empresa. Casa con M.ª del Pilar Naya Fernández, unha moza do lugar de Rorís (Armentón, Arteixo) coa que ten dous fillos: José e Pedro Iglesias Naya, nacidos respectivamente en 1937 e 1939.

José Iglesias Varela e a súa muller María Naya Fernández (Cortesía da súa sobriña María Rodríguez Iglesias)

  Nos anos corenta xa é un un exitoso empresario madereiro, ramo no que seguía traballando seu pai e no que seus irmáns Santiago e Miguel tamén se gañan a vida no serradoiro que tiñan en Queo de Abaixo (Bértoa, Carballo). Nesa época, coa viveza dun emprendedor e coa iniciativa que sempre o caracterizou, Pepe Iglesias diversifica a súa actividade empresarial e adéntrase no sector mineiro. Segundo nos contou o seu fillo Pedro “as instalacións mineiras e madereiras lindaban habitualmente unhas con outras; tivo minas de volframio, estaño e titanio en Arteixo (zona de Baer e Fontes Vellas), Buño e Santa Comba e tamén traballou algo en Casaio (Carballeda de Valdeorras, Ourense). E máis tarde tivo mina de ferro en Cabreiros, cerca de Vilalba (Lugo)”.

  O volframio galego fora un mineral estratéxico para os nazis durante a Segunda Guerra Mundial: en aliaxe co aceiro, elevaba o punto de fusión deste, permitindo unha maior capacidade de perforación a todo tipo de proxectís. As minas deste mineral íanse reactivar grazas á escalada bélica que se inicia coa Guerra de Corea (1950-1953), unha época na que José Iglesias Varela entrou a formar parte da xunta directiva do Deportivo.

  O equipo herculino rematara a tempada 52/53 no décimo cuarto posto da táboa clasificatoria de Primeira División, posición que obrigaba aos coruñeses a disputar unha liguiña de permanencia. Rafael Salgado Torres, presidente deportivista desde o 8 de decembro de 1952, ten a feliz idea de fichar a un dos adestradores máis revolucionarios da historia do fútbol, o mago Helenio Herrera, que sería quen de manter ao equipo en Primeira logo de gañar por 1-3 na derradeira xornada da liguiña ao Celta, nun partido xogado en Balaídos o 12 de xullo de 1953. Aquel día os coruñeses formaran con Acuña; Clemente, Rodolfo, Carlos; Zubieta, Tito Blanco; Corcuera, Osvaldo, Arsenio Iglesias, Moll e Tino. Días antes do trascendental partido final contra o once olívico, o doutor Antonio Martínez Rumbo sustituira a Rafael Salgado Torres na presidencia do Deportivo. Na nova xunta directiva, o larachés José Iglesias Varela ocupa o cargo de vicepresidente.

  Na tempada seguinte, a 1953/54, Pahiño ficha no cadro deportivista procedente do Real Madrid e xurde a figura de Luís Suárez, que debuta na máxima categoría do fútbol español ante o F.C. Barcelona. Os coruñeses serían sétimos na Liga e ao remate da campaña emprenden unha xira a Sudamérica, a primeira da súa historia. O presidente Martínez Rumbo vai á fronte da expedición. Na Coruña queda ao mando da nave branquiazul Iglesias Varela, que o 11 de agosto de 1954 releva a Martínez na presidencia do Deportivo. Curiosamente, nesa época había dous veciños de Cabovilaño na entidade deportivista: o presidente Iglesias e o dianteiro Moncho Regueira, de quen falaremos proximamente nestas Crónicas de Arteixo xa que foi o fundador dunha das principais empresas do Polígono de Sabón.

  Coas baixas de Moll e Luís Suárez, que asinaran co F.C. Barcelona, o Deportivo inicia a competición ligueira 54/55 en Riazor vencendo ao Hércules por 2-1. Adestra ao equipo Ángel Zubieta, que simultanea o seu cargo co de xogador. Nesta primeira tempada de Pepe Iglesias Varela na presidencia deportivista, que fora ratificada nunha asamblea extraordinaria celebrada en abril de 1955 onde “los concurrentes respondieron con una cerrada y prolongadísima salva de aplausos, que durante largo rato obligaron al señor Iglesias Varela a permanecer de pie antes de poder hacer uso de la palabra”², o equipo ocupa de novo a sétima praza da táboa clasificatoria, unha tempada na que que destacan Pahiño, Bazán e o noso Arsenio na dianteira anotando 18, 14 e 7 goles respectivamente. Tamén son destacables as actuacións baixo paus de Juan Ignacio Otero, compadre de Pepe Iglesias:

“Ayer, en la iglesia parroquial de Santo Tomás recibió las aguas bautismales la recién nacida hija del guardameta deportivista Juan Ignacio Otero. La neófita, a la que se le impusieron los nombres de Isabel María Josefa, fué apadrinada por el presidente del R. C. Deportivo, D. José Iglesias Varela, y señora, doña María Naya. Con tan grato motivo se celebró después de la ceremonia una simpática fiesta familiar, en la que se renovaron las felicitaciones que por el nacimiento de su primogénita habían recibido Otero y su joven esposa, Isabel Cerveró. Felicitaciones a las que unimos la nuestra, muy sincera y cordial”.³ 

La Voz de Galicia, 22 de abril de 1955

  O Deportivo comeza a tempada 1955/56 coa súa primeira participación no afamado Teresa Herrera, trofeo que leva para as súas vitrinas tras vencer ao Athletic Bilbao por 2-1. Dese bonito recordo da historia deportivista, que coincide co industrial larachés na presidencia da entidade, falounos Julio Mancebo, mestre e historiador arteixán nado en decembro de 1942. “Eu fun a ese partido. Tería 13 ou 14 anos e vino na grada de “Especial Niños”. Nesa época o presidente do Deportivo era José Iglesias Varela, que recordo que tiña unha empresa que se chamaba “Maderas Iglesias”. Na carretera dos trolebuses Coruña-Carballo, antes de cambiar o percorrido como o cambiaron posteriormente, baixabas ao coto da Grela e ao chegar abaixo había unha curva. Alí, á man esquerda, estaba “Maderas Iglesias”, que sempre tiñan castelos de táboas apiladas. Este home tiña dous fillos. Eu coñecín a un deles no Balneario de Arteixo, a Pedro, que xogaba con nós no campo de fútbol cando eramos rapaces. Á parte da empresa das madeiras, creo que Iglesias tamén tivo minas porque o pai do 'Miaxo', René, se non recordo mal traballaba nas minas del. Un irmán de José Iglesias Varela, Miguel, casouse con Marica a de Amadeo, que debe andar polos 93 ou 94 anos⁴ e vive en Bértoa. Foron para alí cando se casaron”. 

Os futbolistas do Deportivo e o presidente do club, Pepe Iglesias Varela -de traxe, ao carón do trofeo-, co Teresa Herrera conquistado en 1955 (Cortesía de María Rodríguez Iglesias)

   Neste curso 55/56 o Deportivo ía quedar nun discreto duodécimo posto, con 26 puntos e catro negativos. Ao longo da tempada os coruñeses tiveron tres adestradores: Rodrigo García Vizoso, que cesou a finais de xaneiro; Pahiño, que durou catro partidos e Ángel Zubieta. Destacar tamén que nesta época causa baixa difinitiva no club o lendario porteiro Juan Acuña.

  A tempada 56/57, na que o Deportivo cumpre o seu 50 aniversario, iniciase cunha severa derrota en Riazor frente ao Atlético de Madrid por 0-4. Xa non estaban os grandes “divos” Bazán, Pahiño, Acuña… e a xente nova como Polo, Anca ou Amador non acaba de carburar. O adestrador é Ángel Zubieta. O Deportivo vai de mal en peor e sufre seis derrotas en Riazor. A finais de novembro de 1956 Pepe Iglesias Varela abandona a presidencia e deixalle o posto a Ángel Fernández Murga. Na súa despedida, o larachés contestaba con retranca unha pregunta dun xornalista coruñés:

-¿Que ha sido para usted el Deportivo?

-Mi única preocupación. Ninguna otra cosa me ha preocupado más, ni tampoco he sido más feliz que durante el tiempo en que he estado en el Club. Hasta resulta que lo poco que entiendo de fútbol se lo debo a la Prensa.⁵ 

La Voz de Galicia, 21 de novembro de 1956

  Da súa etapa á fronte da entidade deportivista, o seu fillo Pedro comentounos que “creo que é de xustiza recordalo coma un gran presidente. Ademais, non foron poucas as veces que lles fixo préstamos aos xogadores para que poideran chegar a final de mes. O Deportivo custoulle moitos cartos a meu pai, pero bueno, el era feliz e o amor ao club podía con todo. Era deses presidentes que xa non quedan. Tamén foi un gran patrón cos seus traballadores, quenes cariñosamente o alcumaban “O Xefe”. Meu pai tiña unha boa posición económica, certo, pero ante todo sempre foi unha persoa seria, honrada e moi boa coa xente, sempre disposto a axudar co que fixera falta. Ollo, tamén tiña a súa dose de humor xa que era moi retranqueiro e acotío tiraba do refraneiro galego…

O que non ten cabeza, ten pés.

Falou Chacón, ben falado”.

  Tras o seu paso polo Deportivo, primeiro como vicepresidente e despois como máximo mandatario, Pepe Iglesias e a súa dona, María Naya, viven certo tempo dacabalo entre A Coruña e Valdeorras, onde finalmente establecen o seu domicilio na parroquia de Arnado en Vilamartín de Valdeorras (Ourense). O matrimonio comprara en 1956 un terreo de 37 hectáreas do que formaba parte o Pazo de Arnado, tamén chamado Castelo de Arnado ou castelo Torre Penela, unha edificación construida por puro romanticismo polo maxistrado e deputado Pedro Sanjurjo Flórez⁶ na década de 1890. 

  Pedro Iglesias Naya, o fillo máis novo do noso protagonista lembra que “cando eu era neno a condesa Pilar Agudín Bolívar díxome que o conde era moi romántico e que construiu o castelo para ela. Meus pais compráranlle a dona Pilar, que xa levaba viúva moitos anos, todo o seu patrimonio, é dicir, o Pazo, todas as fincas do Conde de Torre Penela, e o edificio que tiña na Coruña, en Riego de Agua. A pobre muller estaba totalmente arruinada e meu pai fíxose cargo das súas hipotecas. Deixouna vivir nas súas antigas posesións, como se continuara sendo a propietaria, ata que dona Pilar Agudín Bolívar finou aos 105 anos”.

  José Iglesias Varela ía continuar coa súa actividade mineira ata 1985. Sempre ao pé do canón, traballou nos outros negocios ata que enfermou en 1992 por mor dun cancro de médula. Tras unha dura loita con esa terrible doenza, o noso homenaxeado finou en 1995 aos 81 anos. Os seus restos e os da súa muller María, falecida en 2011, descansan no cemiterio parroquial de Armentón.

_______________________________

1 Leonor faleceu en decembro de 2022 aos 92 anos de idade.

2 Vid. La Voz de Galicia, 22 de abril de 1955. Páx. 5.

3 Vid. La Voz de Galicia, 9 de novembro de 1954. Páx. 6.

4 Falamos con Julio Mancebo en xaneiro de 2023.

5  Vid. La Voz de Galicia, 21 de novembro de 1956, Páx. 5.

6 Pedro Sanjurjo Flórez era fillo de Pedro Sanjurjo Pérez, Conde de Torre Penela, maxistrado da Audiencia e deputado ás cortes por Ourense e Bande.

O SEIXEDO NO PASADO E NO PRESENTE

  Nas Crónicas de Arteixo desta semana facemos unha viaxe no tempo, unha viaxe na que podemos ver varios puntos do lugar do Seixedo, na parroquia de Oseiro, en épocas distintas.

  Á parte da orixe pétrea do topónimo (seixo=pedra/rocha/zona de moita pedra), o nome do Seixedo tamén vén do río que nace cerca da estación de Bregua (Culleredo), discorre por Canzobre (Morás) e entra na parroquia de Oseiro por Ponte, pasando logo polo Seixedo antes de verter as súas augas no encoro do Roxedoiro e desembocar na praia de Sabón.

  Antigamente, O Seixedo tamén era coñecido co nome de As Casillas, xa que alí estaba (e segue estando) a casa, a casilla, dos legoeiros ou peóns camiñeiros, que eran as persoas encargadas do coidado das estradas e camiños públicos.

  O cometido destes peóns era arranxar unha legua (de aí o nome de legoeiros), antiga medida de lonxitude que equivale aproximadamente a cinco quilómetros.

  A casa dos legoeiros do Seixedo, que era coñecida como a “do Capataz”, era a segunda que había na estrada A Coruña-Fisterra. A primeira estaba en San Xosé, xusto na entrada da actual refinería. A terceira estaba en Lañas, e as seguintes en Fofelle (Lestón, A Laracha) e Proame (Lemaio, A Laracha).

  O Seixedo de antano eran unhas 20 ou 25 casas, situadas todas elas na confluencia das estradas C-552 e C-410. Algunhas destas vivendas desapareceron nos anos 60 a raíz das expropiacións para a construción do Polígono Industrial de Sabón.

  O Seixedo de hogano é coñecido, principalmente, por varios locais de hostalaría situados no lugar, algunha que outra industria que xa leva anos asentada na zona, pola súa Área Recreativa, e tamén pola rotonda, a rotonda do Seixedo, pola cal pasan a diario miles de vehículos que circulan polo noso municipio.

  Deseguido, aí van cinco imaxes do Seixedo de antano e outras cinco do Seixedo de hogano, unhas e outras tomadas aproximadamente no mesmo punto.

'OS RESCASTADOS', A COMPARSA DE 'CHANDEIRA' DE MEICENDE

 Continuamos coa viaxe carnavalesca que iniciamos a semana pasada en Meicende, onde houbo e hai grande, grandísima, tradición antroideira. Unha paixón que na actualidade manteñen viva as comparsas “Os Subterráneos”, que, así como o que non quere a cousa, xa leva 30 anos de vida, e “Os Chinchetas”, que se formou hai dous ou tres anos na trastenda da papelería de Mariví e que, dende aquela, arrasan nos concursos de comparsas da bisbarra.

  As persoas que seguides este espazo, xa sabedes que nós somos máis de escribir dos tempos de antano que os de hogano, máis que nada pola urxencia de recoller as informacións que as nosas persoas maiores aínda conservan na súa memoria. Pois ben, estos días, ao fío de darlle protagonismo ao Meicende antroidero do pasado, estivemos charlando no local social da sociedade La Esperanza con Jesús Varela Añón (Meicende, 1936), que cumpriu 90 anos o 14 de febreiro, e con Sergio Naya Folgueira (Meicende, 1949). Durante uns minutos tamén se uniu á conversa, telefonicamente, outro dos “clásicos” da localidade, Lino González Rodríguez (Meicende, 1945).

  Na infancia e xuventude das nosas tres fontes orais, Meicende era sinónimo de troula, de festa, de esmorga, de foliada e, por suposto, de Antroido, de Antroido con maiúsculas grazas a comparsas como “Os do Couto” ou “Os Rescastados”.

  Tal e como contamos a semana pasada, “Os do Couto” era a comparsa de Ricardo Rodríguez Alvedro, máis coñecido polo alcume de ‘O Moucheiro’. Un dos numerosos integrantes desta comparsa era Luís O Paxaro, un rapaz da Moura que acabou formando unha comparsa en Bens. Como era de agardar, aquel abandono sería motivo de sátira para ‘O Moucheiro’, letrista maior de Meicende que lle compuxo ao Paxaro a seguinte canción que nos cantou Sergio Naya Folgueira no local social de La Esperanza o pasado 10 de febreiro:

Paxariño que alegre cantabas

polas follas dos loureiros.

É verdá que moito te alegraches,

cando fuches ghanarlle aos de Oseiro.

Fuches a Bens polo diñeiro,

pra cantadores, os do Moucheiro.

  Outro dos integrantes da comparsa “Os do Couto” era Antonio Regueira Galán, máis coñecido polo alcume de ‘Chandeira’, un rapaz das Eiras moi asociado á sociedade La Esperanza. Andando no tempo tamén ía montar a súa propia comparsa que bautizou co nome de “Os Rescastados de Meicende”, aínda que tamén era coñecida como a comparsa de Chandeira.

Comparsa  "Os Rescastados de Meicende". O home da segunda fila é Antonio Regueira 'Chandeira' (Cortesía de Sergio  Naya Folgueira)

  As comparsas do ‘Moucheiro’ e do ‘Chandeira’ botaron moitos anos de troula e estaban moi ben montadas. Ambos os dous, coas súas letras, deron moita vida ao Antroido de antano, non só en Meicende, senón ao de toda a bisbarra.

  A época de esplendor da do ‘Moucheiro’ foron os anos 40-50, tempos de poucos medios económicos. A do ‘Chandeira’ foi nos 50-60. Sergio Naya recorda que “aquí en Meicende había moitas modistas e dedicábanlle todo o ano a preparar os traxes do Entroido. A comparsa do ‘Chandeira’ sempre ía ben. As modistas compraban a tela e facían bos traxes. En Meicende había moita imaxinación e compositores había moitos”.

Comparsa "Os Rescastados de Meicende". 'Chandeira' é o home da fila inferior (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

   Ao igual que o fixera con anterioridade a do ‘Moucheiro’, a comparsa do ‘Chandeira’, “Os Rescastados” ía concursar á Coruña, onde gañaron varios premios. E, por suposto, tamén desfilaban por Meicende, que iso era unha costume sagrada. Sergio Naya e Jesús Varela recordan que “no local novo da sociedade, que se inaugurou en 1960, tamén actuaban as comparsas. Aquí facíanse 3 ou 4 días de baile de Antroido e tamén había sesión infantil”.

As rapazas da imaxe eran de Meicende e formaban parte da comparsa de 'Chandeira' (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Lino González aínda se acorda dos bailes de Carnaval que se facían no local vello “e tamén me acordo dos bailes que se facían polo Antroido no salón de Baltasar. Eu vin actuar alí á comparsa de Bens (a do Paxaro) a máis unha comparsa de Feáns”.

Arturo Bombo, Emilio Perchas e Lolo García en Meicende, diante do Salón de Baltasar (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

 ‘Chandeira’ tivera que facer un paréntese na súa actividade antroidera. As circunstancias da vida fixérono emigrar a Venezuela. Estaba casado con Maruja Díaz Vázquez, que era natural de Arteixo. De solteira vivía cerca do Balneario, ao carón do antigo cuartel da Garda Civil. Tiñan catro fillos, dous homes (Ito e Nel) e dúas mulleres (María Jesús e Marité).

De esquerda a dereita: 'Chandeira', Marujela, Arturo Bombo e Logo García en Meicende, á altura onde está na actualidade o Bar Monforte (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Anos despois, Ito, o fillo maior de ‘Chandeira’, seguiu coa tradición antroideira da familia ao continuar coa comparsa que fundara seu pai tempo atrás. ‘Os Rescastados’ seguirían como tal ata os anos 80, xa con Chandeira de volta da emigración. Unha vez xubilado, o noso protagonista acompañaba ao seu fillo e aos outros membros da comparsa por toda a bisbarra. 

"Os Rescastados" en Arteixo no ano 1984. Antonio 'Chandeira' é o señor de chaqueta gris da fila superior. O primeiro pola esquerda da fila inferior é o seu fillo Ito, que xa hai anos que faleceu (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Antonio Regueira Galán 'Chandeira', poeta antroideiro fundador da comparsa “Os Rescastados”, faleceu en Meicende o 26 de outubro de 2002 aos 75 anos de idade. 

  Tanto ‘O Moucheiro’ coma ‘Chandeira’ teñen que figurar con letras maiúsculas no dicionario antroideiro arteixán, abofé!

  Poñémoslle a póla a esta crónica coa programación do Entroido de Arteixo deste ano: 

RICARDO RODRÍGUEZ, 'O MOUCHEIRO' DE MEICENDE

   Carnaval, de carne e levare. «Quitar a carne». O carnaval é época de excesos. De celebración. O culto ás carnes antes da Coresma. Celébrase en todos os países de tradición católica, aínda que en cada recuncho do planeta coas súas particularidades. Hai puntos en común como a carne e a época do ano, mais sobre todo hai diferenzas: rituais, nomes ou aceptación... En pouco se parecen os corpos esculturais de Río de Janeiro, ou de Tenerife, ás ácidas chirigotas de Cádiz ou ás formigas rabiosas de Laza. Mais todo é carnaval. Bueno, na realidade case todo, porque en Galicia é Antroido.

  Galicia é un mundo aparte, un pequeno cosmos, e cada comarca, coas súas peculiaridades. Entroido ou Antroido, segundo a zona. Desde os urbanitas de instituto que visten unha funda azul da obra na que traballaba seu pai, unha careta e, armados con petardos de mecha gorda, alborotan as rúas parando os corazóns do persoal ou dalgún asustadizo can, ata o oso de Salcedo, en A Pobra de Brollón (Lugo), que baixa da montaña para aterrorizar á veciñanza tras hibernar a gusto. Decídelle a un de Xinzo que o seu Entroido se parece ao de Verín. ¿É o mesmo un peliqueiro que un cigarrón? Existen puntos en común, como o culto á carne e ao viño en todas as celebracións. Pero moitas diferenzas.

   E en Arteixo? Nestas Crónicas de Arteixo xa contamos ao longo dos últimos anos algúns aspectos dos entroidos que se celebraban no pasado no noso termo municipal cos seus respectivos mascaritos e mascaritas, choqueiros de varredoiro, touros, burros… aspectos e pinceladas que prometemos ampliar no futuro. 

  Despois dun ano de paréntese, retomamos esta viaxe carnavalesca en Meicende, onde houbo e hai grande, grandísima, tradición antroideira. Unha paixón que na actualidade manteñen viva as comparsas Os Subterráneos, que así como o que non quere a cousa xa leva 30 anos de vida, e Os Chinchetas, que se formou hai dous ou tres anos na trastenda da papelería de Mariví e que, dende aquela, arrasan nos concursos de comparsas da bisbarra.

  As persoas que seguides este espazo, xa sabedes que nós somos máis de escribir dos tempos de antano que os de hogano, máis que nada pola urxencia de recoller as informacións que as nosas persoas maiores aínda conservan na súa memoria. Pois ben, estos días, ao fío de darlle protagonismo ao Meicende antroidero do pasado, estivemos charlando no local social da sociedade La Esperanza con Jesús Varela Añón (Meicende, 1936), que este sábado 14 de febreiro cumpre 90 anos, e con Sergio Naya Folgueira (Meicende, 1949). Durante uns minutos tamén se uniu á conversa, telefonicamente, outros dos “clásicos” da localidade, Lino González Rodríguez (Meicende, 1945).

  Na infancia e xuventude das nosas tres fontes orais, Meicende era sinónimo de troula, de festa, de esmorga, de foliada e, por suposto, de Antroido, de Antroido con maiúsculas grazas a comparsas como “Os do Couto” ou “Os Rescastados”.

  Hoxe imos falar da primeira delas, “Os do Couto”, que era a comparsa de Ricardo Rodríguez Alvedro, máis coñecido polo alcume de 'O Moucheiro', que foi, sen dúbida algunha, un dos grandes poetas antroideiros de toda a bisbarra.

  'O Moucheiro' era natural de Meicende, do lugar do Torroal. O fútbol e o Antroido eran as súas grandes paixóns. De feito, na acta constitucional da “Sociedad Recreativa y Instructiva de Meicende titulada La Esperanza” (19 de maio de 1924) aparece como secretario un tal Ricardo Rodríguez, se cadra o mesmo Ricardo Rodríguez que presidiu a devandita sociedade entre o 1 de marzo de 1935 e o 7 de febreiro de 1936 ¿Sería 'O Moucheiro'?

  O poeta do Antroido de Meicende casara cunha muller do barrio herculino de Vioño. Cando se deron o “si quero” viviron durante certo tempo en Meicende e posteriormente establecerían o seu domicilio en Vioño. É por iso polo que hai quen se refire a el como 'O Moucheiro de Meicende' ou 'O Moucheiro de Vioño'. Neste barrio da Coruña tamén sería directivo do Vioño F.C., un equipo que nacera en 1918 baixo o nome Rácing Vioño, denominación que, coa chegada do franquismo, tivo que cambiar de nome en 1941 polo de Vioño F.C. Posteriormente, ‘O Moucheiro’ tamén sería directivo do Maravillas S.D., club herculino fundado en 1951.

  Segundo nós contou Lino González, o noso protagonista traballaba na Compañía de Tranvías. “Choiaba na compañía como peón arranxando as carreteras, que aínda estivera moito por diante de Tagasa, a fábrica textil que había onde agora está a refinería. Alí era onde daba a volta o bus da Coruña”.

Panorámica de Tagasa (Cortesía de Xurxo González Sierra Mosquera)

  Jesús Varela deixounos claro que 'O Moucheiro' "foi o alma mater dos compositores de Meicende. Aquí pasaríase fame como en todos os sitios, pero alegría había moita. Recordo unha copla que lle compuxo a unha veciña de aquí e que dicía así:

Concha a de Rita mailo mozo

puxéronse a facer un pozo.

En vez de auga saiu barro

e xa foi todo para o carallo”.

 'O Moucheiro' era o letrista maior do municipio. Estaba ao tanto de calquera noticia e despois compoñia as letras das coplas que logo vendía en Meicende, Pastoriza, Suevos…

 -Aquí, como che pasara calquera cousa no pobo, automaticamente xa saías nas coplas da comparsa. Como houbera unha discusión, unha pelexa ou un “algo”, pois nada, tiñas todas as papeletas para formar parte das coplas-, recordaba Sergio Naya.

  “Os do Couto”, a comparsa do Moucheiro, xa existía nos anos 40. Traballaban durante todo anos preparando o traxe e aprendendo as letras que compoñía Ricardo. Chegado o Antroido ían a concursos á Coruña, especialmente a Monelos, ao salón Saratoga, que sempre se enchía de xente polo Carnaval e nas festas do barrio. E, por suposto, tamén desfilaban por Meicende, que iso era unha costume sagrada. Sergio Naya contounos unha anécdota sobre aqueles desfiles. “Maruja, a nai de Orlando, era moi amiga de miña nai e saía sempre coas comparsas. O día que nacín eu, a comparsa andaba por aquí de ronda xusto cando miña nai empezou co parto. Maruja entraba na casa e…

-Que? Aínda nada?

Despois, sempre llo reprochaba (risas)

-Ti si, moito cariño e moito tal. Ti de tranghallada e eu aquí parindo!

Imaxe dos anos 40 da comparsa "Os do Couto" (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Unha das industrias que había no Meicende de aquel tempo era a chamada fábrica de Ghapito, coñecida coloquialmente como “A Cheirenta”. En 1962 Antonio Meijide Pardo, Catedrático de Xeografía e Historia do instituto Eusebio da Guarda publicou o seu “Estudio geoeconómico del Complejo Industrial de La Grela” no que, precisamente, tamén lle adica uns parágrafos a esta industria (páx.42):

A poco más de tres kilómetros y medio sobre la nueva carretera a Carballo, se halla emplazada una fábrica de harina de pescado propiedad de la razón social “Agapito Morales”. La factoría fue establecida primeramente en La Grela (1944) para trasladarse en 1949 al lugar de Meicende, de la parroquia de Pastoriza. Ocupa dicho establecimiento una superficie de unos tres mil metros cuadrados. Allí se emplean un efectivo laboral que oscila desde doce personas en época de invierno, hasta llegar a la veintena durante el verano.

Partiendo del aprovechamiento de los desperdicios del pescado y mariscos no comerciales, esta fábrica se dedica a elaborar harinas de pescado y otros subproductos derivados. Se provee de pescado en casi todos los puertos de Galicia; en cambio la aportación marisquera procede exclusivamente del ámbito provincial. La producción es librada al consumo nacional, preferentemente con destino a las regiones del interior, Cataluña, etc.

  Como non podía ser doutro xeito, as instalacións de Agapito Morales tamén terían o seu protagonismo nas letras de Ricardo ‘O Moucheiro’. Recordando aquel cheiro nauseabundo, Sergio Naya contounos que “á fábrica que agora é a Cheirona de Suevos antigamente estaba aí arriba, onde está a canteira dos Arias. Alí paraba o trolebús de Carballo. Ás veces cheiraba tanto que… mi madriña! De tanto que cheiraba, a xente protestaba seguido e cambiárona para máis abaixo, onde está Aluminios. E claro, xa te podes imaxinar, ‘O Moucheiro’ tamén expresou o seu malestar nunha sátira que dicía así:

Vamos a falar dos pueblos

por exemplo o de Meicende,

de unha fábrica cheirenta

que nos puxeron en frente.

De inverno… de inverno, vai pasando,

e de vran… e de vran, non se aguanta.

As casas énchense de mosquitos

e os troles cambian de parada”.

Imaxe dos anos 40 da comparsa "Os do Couto" na que vemos a Ricardo 'O Moucheiro' co bombo (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Ricardo Rodríguez Alvedro, ‘Ricardo O Moucheiro’, ‘O Moucheiro de Meicende’’, ‘O Moucheiro de Vioño’, ou simplemente ‘O Moucheiro’, faleceu o 6 de decembro de 1967.

  Outra das grandes animadores do Antroido do Meicende de antano foi Antonio Regueira 'Chandeira', poeta antroideiro fundador da comparsa “Os Rescastados”. Falaremos dela a vindeira semana.

  Poñémoslle a póla a esta crónica coa programación do Entroido de Arteixo deste ano: