luns, 22 de xuño de 2026

A LENDA DA GALIÑA DOS PITOS DE OURO DE LAÑAS E DE LOUREDA

A cultura galega ten un lado místico innegable, abofé! A nosa xeografía, morada de seres e criaturas mitolóxicas, serve de escenario para gran parte do patrimonio lendario do marabilloso país no que habitamos, no cal se inspiraron contos e crenzas populares que, se ben moitas estan a desaparecer, formaron parte do imaxinario da sociedade galega durante séculos.

Na actualidade, entre a desmemoria na que parece asentarse a sociedade na que vivimos e as continuas modificacións do noso territorio, ben por mor da plantación masiva de eucaliptos ou ben a causa dos numerosos parques eólicos coa instalación de grandes aeroxeneradores, todo parece indicar que moitos deses espazos e escenarios lendarios teñen un futuro gris para a súa supervivencia na memoria colectiva.

Con todo, aínda hai criaturas mitolóxicas que seguen gozando de gran protagonismo dentro do noso patrimonio inmaterial, caso por exemplo da galiña dos pitos de ouro, unha manifestación dos encantos gardadores de tesouros en castros e fontes, e mesmo pode ser ela o propio tesouro.

A da galiña dos pitos de ouro é unha das lendas máis correntes do noso país, que se repite con pequenas variantes en moitos lugares de Galicia onde hai un castro cunha fonte nas súas proximidades.

A lenda di que en varios puntos da nosa xeografía a popular galiña só sae dúas veces ao ano, o 24 de xuño, no solsticio de verán, e o 25 de decembro, no do inverno.

Parece tratarse dunha moura encantada que adopta a forma dunha galiña negra que anda peteirando entre as pedras do castro acompañada da súa rolada de pitiños, que disque poden ser catro (un de cada cor) ata cen1, aínda que adoitan ser sete. Dise tamén que por veces vai con ela unha vella fiando.

Á parte de transformarse en galiña con pitos, segundo a antropóloga Lidia Mariño a moura, verdadeiro espíritu da natureza e da vida, pode converterse en troita, en egua branca ou en serpe; para desencantala utilízanse obxectos como o caravel, queixo ou pan.

A relación entre a moura encantada e a galiña ponse de manifiesto nalgúns casos. Na Ponte Ulla (Vedra, A Coruña) describen a esta importante figura da mitoloxía galega como unha galiña branca con doce pitos de ouro, e seica aparece ás doce da noite acompañada dun fantasma.

Os pitiños poden converterse en ouro pero unicamente se un se contenta con atrapar un só, porque se se é ambicioso e se atrapan máis, desaparecen. Tamén se pode intentar pillar á propia galiña, e para iso hai que cubrila cun chapeau ou un pano, ou ben cuspíndoa na cabeza2.

En Ribela (A Estrada, Pontevedra) dise que hai unha serpe protexendo galiña e pitos, e que cando alguén intenta pillalos aparecerá a cóbrega facendo moito estrondo e desaparecerán os pitos. Pero outra versión da lenda di que a galiña se transformará en serpe e só queda desencantada se algún mozo afoutado ousa bicar ao reptil nos labios; se así o fai, o encanto recuperará a súa forma de muller e casará con el, proporcionándolle cuantiosas riquezas3.

Do mesmo xeito, outras versións da lenda din que as mouras preguntan ao viandante se prefiren a tenda, chea de obxectos de ouro ou prata, ou a tendeira. En Forcarei (Pontevedra) cóntase que a galiña pregunta se prefire a galiña ou os pitos. O paisano contestou que os pitos, ante o que a galiña exclamou que, ao ser rexeitada, quedará encantada para sempre4.

Na nosa contorna, na Medoña de Rebordelos (Carballo), unha mámoa que queda á beira da estrada que vai á Pedra do Sal, disque nos solsticios de verán aparece unha galiña cos pitos de ouro, imposible de atrapar. Tamén no carballés castro da Ribeira, en Ramil, na parroquia de Rus, saen galiñas con pitos todo ao longo do río que pasa á beira do devandito castro.

Tamén se conta da presenza da popular galiña en lugares como Borneiro (Cabana de Bergantiños), ademais das parroquias arteixás de Lañas e Loureda. No primeiro caso seica hai moitos anos unha muller viu o encanto polos seus propios ollos:

Imaxe tomada dende o Monte de Angra. Ao fondo, o castro do Castelo de Lañas

  “Na croa (enténdase castro) de Lañas, hai unha morea de penedos entre os que mora dende hai moitísimos anos, tantos que ninguén recorda de que tempos vén, unha galiña que sae ás veces na madrugada coa súa rolada de pitos. Estes pitos son de ouro; pero endexamais ninguén puido pillar un, nin por máis esculcas que se teñen feito se logrou ver onde aniñaban.

Como pode imaxinarse, esta galiña dos pitos de ouro é un encanto. Poida que sexa a mesma doncela que antes de alborexar o sol nas mañás bretemosas da primavera sae a peitear os seus cabelos louros cun peite de ouro.

Mais tampouco ninguén puido saber nunca onde se agacha cando alguén tenta de se achegar a ela.

Pero outro encanto máis, se non é diferente forma do mesmo encanto, hai na croa de Lañas. O mouro, o xigante, que é o que garda os tesouros (que poida que sexa tamén o que ten encantada a doncela ou fada e mais a galiña dos pitos de ouro, se é que as dúas non son a mesma cousa).

A muller que me falou disto e me contou como ela vira o encanto díxome que, cando era nena -uns doce anos tería daquela-, andaban ela e mais a irmá máis nova no monte da Angra co gando. Era pola mañá, entre once e doce. Sentara a carón dun piñeiro e, de súpeto, viu aparecer pola banda do monte da croa (o castro de Lañas) un cabalo grande coma un hórreo. O cabalo era castaño claro, case dourado, moi lindo; e montado nel, un home, altísimo e rexo tamén. Ao ver aquilo, gañou medo, ergueuse e fuxiu. A outra nena tamén fuxiu atrás dela.

Chegaron á casa e contoulle á nai como vira aquel home tan grande no seu cabalo.

-Ai, filla, que ese era o encanto. ¿Que fixeches?- demandoulle a nai.

-Gañei medo ao ver aquel cabalo e mais aquel home tan grandes, e fuxín.

-Pois perdiches unha grande riqueza e xa endexamais volverás ter outra ocasión coma ela; mais, por se che cadrar, vouche dicir o que debías ter feito: se tiraras o pano da cabeza e collido por un dos bicos o estenderas no aire por diante do home, ou por riba do cabalo, e dixeras: "Dáme da túa riqueza e eu dareiche da miña pobreza", aquel cabalo viraba de ouro e todo era para ti…

Mais eu non sabía aquilo, e o encanto foise cara ao castro de Elviña. E non o vin máis na miña vida.” 5

Da galiña de Loureda soubemos no verán do 2020, que foi cando o que escribe tivo a sorte de acompañar a Marisa e a Jesús Roibal, irmáns do lugar de Mins nados en 1935 e 1940, e a varios membros máis da súa familia (Suso, Pablo, Silvia, Waldo, Yessica e Sofía), nunha excursión realizada polos montes da Rocheira, na parroquia de Loureda, a onde segundo manifestaron non subían dende había máis de corenta anos.

A memoria destos dous veciños de Mins aínda conserva varias lendas que escoitaban cando eran nenos, lendas que compartiron con nós nun descanso que fixemos nunha sombra de Pedras Anchas para coller alento. Unha delas fala dunha viga de ouro… “na que rozaban os carros de bois pero non houbo ningún enxeñeiro que fora capaz de quitala porque lle tiñan medo ao rozar nela”, lembraba Marisa.

Outra das lendas que mencionaron os irmáns Roibal é a da “fonte encantada”, que estaba na parte baixa do Monte da Cancela, próximo a Santa Locaia. “Alí meus pais tiñan uns terreos que lle chamaban A Tenza de Fóra na que plantaban pinos e centeo. Verán e inverno había sempre auga… ata que viñeron as plantacións de eucaliptos e acabaron co manancial onde manaba a auga, que disque era por donde saía a galiña dos pitos de ouro”, recordaba Jesús.

Un servidor sabía da existencia da lenda da galiña dos pitos de ouro de Lañas, a mesma que de cando en vez se deixa ver polo Monte de Angra… ou iso din, claro. Pero da de Loureda nunca oíramos falar ata aquel verán do 2020! De xeito anecdótico Pablo, sobriño de Marisa e de Jesús, comentou que… “cando era moi neno viñen aquí ao monte e vin unha quica. Os vellos tiñan razón cos seus contos, pensaba eu! E oes… durante toda a miña infancia aquela quica para min foi a galiña dos pitos de ouro”.

Pedras Anchas en 1975 (Arquivo de Marisa Roibal)

Tamén se recolle a lenda ao pé de mananciais, como na fonte do Espiño, en Luaña (Brión); na dos Tarríos, en Vilacova (Lousame); na Fonte Cega do lugar de Casanova, na parroquia de Quende (Abadín, Lugo), onde, do ollo desta fonte, viron saír unha galiña con pitos e disque a auga é branca como o leite cando sae a churra6. En Santo André de Teixido aparece unicamente no día de San Xoán.

E rematamos na Fonte do Salgueiral, na Laracha, nos lindes das parroquias de Cabovilaño e Vilaño, ao carón do castro de Montes Claros. A lenda, recollida por Carré Aldao, na súa Geografía del Reino de Galicia, di que a galiña sae nesta fonte na véspera do San Xoán, unha lenda que conta habitualmente a arqueóloga Puri Soto, a moura de Montes Claros, nas visitas guiadas que realiza co Concello da Laracha para animar á cidadanía a coñecer o xacemento e os resultados das escavacións levadas a cabo nos últimos anos.

______________________________________

1 Cen eran os poliños que rodeaban á galiña do castro de San Cristovo de Donalbai, en Begonte (Lugo).

2 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Gali%C3%B1a_dos_pitos_de_ouro

3 Ibídem.

4 Ibídem.

5 Vid. Xosé Manuel González Reboredo (1983): Lendas galegas de tradición oral. Editorial Galaxia, Vigo, pp. 72-73-74 (Versión de L. Carré Alvarellos: As lendas tradizonaes galegas. Museu de Etnografía e Historia. Porto S.A., pp. 17-18).

6 Vid. https://galiciaencantada.com

martes, 16 de xuño de 2026

A PARROQUIA DE ARMENTÓN NO CATASTRO DO MARQUÉS DE ENSENADA DE 1752

Decretado o 10 de outubro de 1749 por Fernando VI a proposta do seu Ministro Zenón de Somodevila y Bengoechea, I Marqués de Ensenada (Hervías, Logroño, 1702-Medina del Campo, Valladolid, 1781), o chamado Catastro de Ensenada é un documento de carácter fiscal que se elaborou naquela altura para a implantación da Real Única Contribución co que se pretendía acabar cos privilexios fiscais dos que gozaran tradicionalmente certos sectores da sociedade, así como crear un aparato de recadación fiscal máis eficaz e equilibrado, no que os impostos foran proporcionais á riqueza de cada cidadán.

Trátase dun interrogatorio de corenta preguntas sobre as características económicas e xeográficas de todas as poboacións das vinte e dúas provincias do antigo Reino de Castela no cal se realizou, dende abril de 1750 ata o mesmo mes de 1756, nos 15.000 lugares cos que contaba Castela naquel entón unha minuciosa indagación a grande escala dos seus habitantes, bens, edificios, oficios, rentas… co obxectivo de obter os datos necesarios para modificar o sistema tributario vixente naquela época.

Con este interrogatorio o Marqués da Ensenada pretendía conseguir información sobre todos os medios de produción e dos ingresos de cada persoa, mais finalmente a iniciativa non chegou a bo porto e acabaría fracasando.

Como era de agardar, o importante papel da nobreza e do clero naqueles días, e o feito de ser un dos grupos máis perxudicados polo establecemento dun imposto único en función da renda, impediría, dada a súa postura de rexeitamento e oposición, que finalmente se levara a cabo a devandita Real Única Contribución.

Mais afortunadamente, podemos sacar algo moi positivo deste catastro, e é o feito de que gran parte da información recompilada chegou ata os nosos días a través dos arquivos históricos, que podemos consultar no Arquivo do Reino ou no portal PARES (http://pares.mcu.es/Catastro/), e que nos resultan de grande utilidade para elaborar unha reconstrución de cómo sería a España do século XVIII, grazas ás máis de 350.000 imaxes sobre estos interrogatorios ás que podemos acceder.

É tamén de agredecer a transcrición do interrogatorio das parroquias que hoxe conforman o noso municipio publicada pola Concellaría de Normalización Lingüística do Concello de Arteixo no ano 2010. Quitámonos o sombreiro co traballo de investigación, transcrición, caligrafía, dirección e coordinación que realizou María Rozamontes Vázquez neste proxecto. Os nosos parabéns, María!

Deseguido transcribimos o interrogatorio da parroquia de Armentón

 

 Ynterrogatorio

En la Feligresía y Coto de San Pedro de Armentón, provincia de la Ciudad de La Coruña, a cinco días del mes de septiembre, año de mil setecientos cincuenta y dos, el señor D. Andrés Phe. de Mendívil, ministro comisionado para las diligencias y establecimiento de la Real Única Contribución en esta y su Término, convocados y congregados por un recado cortesano, D. Francisco Joseph de Espiñeira, Cura-Párroco de ella, Juan Loureiro, juez y justicia ordinaria, Francisco Freire de Andrade, vecino de San Salvador de Rebordelos, Pascual Calvete, vecino de la villa de Cayón y Joseph Díaz, vecino de Santa María de Noicela, peritos nombrados de oficio por parte de Su Majestad para el marqueo y regulación de casas, tierras y más edificios de esta dicha Feligresía y su Término, Juan Rega, Joseph de Castro, y Francisco Palleiro, vecinos de la citada Feligresía, peritos nombrados por la justicia, en nombre del pueblo para el mismo fin, y efecto, de los cuales y cada uno de ellos de por si, a excepción de dicho Cura-Párroco, recibió juramento que lo hicieron en forma de derecho de que yo escribano doy fe, bajo del cual ofrecieron decir verdad, y estando así juntos para absolver a las preguntas del Ynterrogatorio de la letra A. que va por cabeza, y se les entregó de antemano para que viniesen instruídos de su contexto como lo están por los Ynformes y noticias que han adquirido de personas ancianas, prácticas e inteligentes de todas facultades, para poderlo hacer con el conocimiento, celo, pureza y desinterés en negocio tan importante, al bien y utilidad común y al servicio de S.M. para declarar en lo que alcancen, y se les preguntase, a que dan principio en la forma siguiente.

1. Cómo se llama la población.

A la primera pregunta de dicho Ynterrogatorio dijeron que esta Feligresía se llama San Pedro de Armentón, Coto del mismo nombre, Provincia de la Ciudad de La Coruña; y responden.

2. Si es de realengo o de señorío, a quien pertenece, qué derechos percibe y cuánto produce.

A la segunda dijeron, que esta dicha Feligresía es de Señorío perteneciente a D. Juan Antonio Cisneros, vecino de la Ciudad de Santiago, por cuya razón le pagan la Luctuosa los vecinos de ella que se reduce a la mejor Alhaja de cuatro pies que tiene cada vecino que muere, que valdrá noventa reales cuyo derecho por un quinquenio según el número de vecinos, podrá ascender a ciento veinte Reales de Vellón al año; y responden.

Panorámica actual do Pazo de Anzobre, propiedade dos Cisneros no século XVIII que posteriormente pasaría ás mans dos Puga

3. Qué territorio ocupa el término, cuánto de levante a poniente y del norte al sur, y cuánto de circunferencia, por horas, y leguas, qué linderos o confrontaciones; y que figura tiene, poniéndola al margen.

A la tercera dijeron, que esta expresada Feligresía tendrá de Levante a Poniente media legua, de Norte a Sur tres cuartos de otra, y de circunferencia, legua y media, que para andarla se necesitan dos horas. Linda por el Norte con la Feligresía de San Julián de Barrañán, Sur con la de San Martín de Lestón1, Levante con la de Santa María de Lañas2 y Poniente con la de Santo Tomás de Monteagudo, cortando su término desde la Puente de Menlle, hasta la fuente del Foxo y a la fuente de Villarnovo, cogiendo a una piedra que tiene una cruz junto a la Aira de los Morales, y de aquí a otra piedra llamada la Moura, y a la Loureira, y de aquí a un casal que llaman Salto do Carro, tirando desde aquí a la fuente do Mallo, a los Prados do Castro, y a la referida Puente de Menlle donde principió la Demarcación. Su figura la del margen.

4. Que especies de tierra se hallan en el término; si de regadío y de secano distinguiendo si son de hortaliza, sembradura, viñas, pastos, bosques, matorrales, montes, y demás que pudiere haber, explicando si hay algunas que produzcan más de una cosecha al año, las que fructificaren solo una y las que necesitan de un año de intermedio de descanso.

A la cuarta dijeron, que las especies de Tierra que se hallan en esta Feligresía y su Término, son Huertas, Tierras de Sembradura de Secano, Prados de Regadío y de Secano, Montes bajos cerrados y Montes abiertos, las que producen sin intermisión, a excepción de los Montes bajos cerrados, que se rompen, los de primera calidad, de veinte en veinte años, los de segunda, de treinta en treinta, y los de tercera, de treinta y cinco en treinta y cinco: Y los bajos abiertos, siendo de primera calidad se rompen de veinte y cuatro años, los de segunda, de treinta y ocho en treinta y ocho, y los restantes inútiles por naturaleza; y responden.

5. De cuántas calidades de tierra hay en cada una de las especies que hayan declarado, si de buena, mediana e inferior.

A la quinta dijeron que en las especies de tierras que dejan declarado, hay de primera, segunda y tercera calidad, a excepción de los Montes bajos abiertos, que solo hay de primera y segunda calidad; y responden.

6. Si hay alguno plantío de árboles en las tierras que han declarado, como frutales, moreras, olivos, higueras, almendros, parras, algarrobos, etc.

Ver resposta n.º 8.

7. En cuáles de las tierras están plantados los árboles que declararen.

Ver resposta n.º 8.

8. En que conformidad están hechos los plantíos, si extendidos en toda la tierra o a los márgenes, en una, dos, tres hileras, o en la forma que estuvieran.

A la sexta, séptima y octava dijeron no hay Árboles Frutales en el Término de esta Feligresía que den útil alguno; y responden.

9. De qué medidas de tierra se usa en aquel pueblo: de cuántos pasos o varas castellanas en cuadro se compone, qué cantidad de cada especie de granos de los que se cogen en el término se siembran en cada una.

A la novena dijeron, que la medida común de que se usa en esta Feligresía y su Término, es de un ferrado de Sembradura de Centeno, que ocupa veinte y seis varas en cuadro y ciento y cuatro en circunferencia, que sembrado de Trigo, llevará las tres cuartas partes, y la sexta parte de uno de maíz; y responden.

10. Que número de medidas de tierra habrá en el término, distinguiendo las de cada especie y calidad, por ejemplo, tantas fanegas, o del nombre, que tuviese la medida de tierra de sembradura de la mejor calidad, tantas de mediana bondad y tantas de inferior; y lo propio en las demás especies que hubieren declarado.

A la décima dijeron, que en el Término de esta Feligresía, habrá ocho mil ciento noventa y ocho ferrados de todas especies, poco más o menos, a saber: De hortaliza diez y ocho ferrados: De primera calidad seis; y por consiguiente de segunda y tercera: De Prados de Regadío diez y nueve ferrados, de primera calidad diez, de segunda seis y de tercera tres: De Prados de Secano, treinta y un ferrados, de primera calidad ocho, de segunda trece y de tercera diez: De Tierras de Sembradura dos mil ferrados, de primera calidad setecientos, de segunda ochocientos y de tercera quinientos: De Montes Bajos Cerrados ciento y treinta ferrados, de primera calidad cuarenta, de segunda treinta y cinco y de tercera cincuenta y cinco: De Montes Abiertos seis mil ferrados, de primera calidad dos mil, de segunda mil y seiscientos y dos mil cuatrocientos inútiles por naturaleza, en que se incluye, lo que ocupan las Casas, Caminos, Corrales y Senderos; y responden.

11. Qué especies de frutos se cogen en el término.

A la undécima dijeron, que las especies de Fruto que se cogen en esta Feligresía son por lo común, Trigo y Maíz, y aunque a beneficio de los Labradores se siembran otras semillas, quedan refundidas en las especies de Trigo y Maíz, que es el principal fruto y mayor valor, y responden.

12. Qué cantidad de frutos de cada género, unos años con otros, produce, con una ordinaria cultura, una medida de tierra de cada especie y calidad de las que hubiere en el término, sin comprender el producto de los árboles que hubiese.

A la duodécima dijeron que cada ferrado de Hortaliza, siendo de primera calidad regulan su valor en treinta y tres reales de vellón, el de segunda en veinte y cuatro y el de tercera en doce; cada ferrado de Prado de Regadío, el de primera calidad en treinta y seis reales, el de segunda en veinte y cuatro y el de tercera en diez y seis; cada ferrado de Prado de Secano, los de primera calidad en diez y seis reales, de segunda en doce y de tercera en ocho; cada ferrado de Tierra de labradío de primera calidad produce sin intermisión cinco ferrados de Trigo y siete de Maíz, en el primer año que se siembra cada una de estas especies; el de segunda cuatro ferrados de Trigo y seis de Maíz y, el de tercera tres de Trigo y cuatro de Maíz; cada ferrado de Monte Cerrado, siendo de primera calidad, en el año en que se rompe producirá, si se sembrase de Trigo con una ordinaria, tres ferrados de esta especie, el de segunda dos y el de tercera otros dos; cada ferrado de Monte bajo abierto de primera calidad sembrado de Trigo, produce en el año en que se cultiva dos ferrados de esta especie, de segunda sembrado de Trigo otros dos y los restantes inútiles por naturaleza; y responden.

13. Qué producto se regula darán por medida de tierra los árboles que hubiere, según la forma en que estuviese hecho el plantío, cada uno en su especie.

A la décima tercia dijeron, que respecto en esta dicha Feligresía no hay Árboles Frutales que puedan producir utilidad alguna, no tienen regulación que hacer como llevan depuesto en las preguntas antecedentes; y responden.

14. Que valor tienen ordinariamente un año con otro los frutos que producen las tierras del término, cada calidad de ellos.

A la décima cuarta dijeron, que cada ferrado de Trigo vale en esta referida Feligresía y su Término, regulado por un Quinquenio, cinco reales y medio y el de Maíz cuatro y medio; el de Centeno tres reales; una gallina dos reales y medio; una Polla medio real; y responden.

15. Qué derechos se hallan impuestos sobre las tierras del término, como diezmo, primicia, tercio-diezmo u otros; y a quién pertenecen.

A la décima quinta dijeron, que de los Frutos que se cogen en esta Feligresía y su Término se paga de diez partes una por razón de Diezmo y que el referido cura percibe la mitad de ellos, y la otra mitad la percibe la Colegiata de Sta. María del Campo de la Ciudad de La Coruña; y asimismo paga cada vecino de Primicia un pollo, y medio ferrado de trigo de Oblata; y responden.

16. A qué cantidad de frutos suelen montar los referidos derechos de cada especie o a que precio suelen arrendarse un año con otro.

A la dieciseis dijeron, que los Diezmos que percibe el Cura por su mitad, y por la parte que le corresponde de un Diezmero que elige a su arbitrio, ascenderá un año con otro, a mil novecientos quince Reales y medio de Vellón, y la otra mitad correspondiente a la Colegiata, a mil setecientos noventa y cuatro y medio, que todo compone tres mil setecientos diez Reales de Vellón; la primicia importa quince reales y la oblata, ciento cincuenta y cuatro; y responden.

17. Si hay algunas minas, salina, molinos harineros u de papel, batanes u otros artefactos en el término, distinguiendo de qué metales y de qué uso, explicando sus dueños y lo que se regula produce cada uno de utilidad al año.

A la diecisiete dijeron, que en esta Feligresía y su Término, no hay Minas, Salinas, Batanes, sinó nueve Molinos que muelen con agua dulce todo el año, y son de una muela pertenecientes siete de ellos a D. Juan Antonio Cisneros, vecino de la Ciudad de Santiago que tiene en el río que llaman dos Barreiros, regulado su producto cada uno de ellos al año, en ciento cincuenta reales de Vellón; otro a D. Baltasar Pampín, vecino de Santa Mariña de Lañas, y el otro de Francisco Palleiro, vecino de esta Feligresía, situados en el término de dicho río dos Barreiros, los cuales por no moler sinó la mitad del año, regulan su producto cada uno de ellos en setenta y cinco Reales de Vellón al año; y responden.

Muíño no lugar da Perillona

18. Si hay algún esquilmo en el término, a quien pertenece, qué número de ganado viene al esquileo a él y que utilidad se regula da a su dueño cada año.

A la décima octava dijeron, que a esta Feligresía y su término, no viene ganado alguno al esquileo, y por lo que respecta al esquilmo de las Cabezas que existen y pastan en el término de ella, sus pastos y productos los regulan en la forma siguiente: A una Vaca de vientre que puede procrear desde los cuatro años exclusive, hasta los diez inclusive regulan, su cría ya sea Ternero o Ternera en veinte y ocho Reales y, por razón de Leche y Manteca doce Reales: Al Novillo o Novilla desde el primer año cumplido en que se consideran separados de la madre, hasta los dos, los contemplan por razón de creces y aumento, treinta Reales; de los dos a los tres otros treinta y, de los tres a los cuatro en que acaban de crecer, treinta y seis Reales; al Novillo y a la Vaca veintidos: A cada Oveja, desde los tres años en que puede parir hasta los nueve en que se consideran infecundas, regulan por cada Cordero o Cordera que produzcan cuatro Reales de Vellón; y a cada cabeza de Carnero y Oveja, le consideran media libra de Lana y, su valor en bruto, medio Real de Vellón y, por razón de aumento, desde los seis meses en que se separan de la Madre hasta el año cumplido, dos Reales y, de un año a dos, otros dos; de los dos a los tres otros dos y, de los tres a los cuatro que ya no tienen más creces, un Real de Vellón y responden.

A cada cabra que puede procrear desde los dos años hasta los nueve regulan por cada cría tres Reales y, desde los seis meses al año cumplido dos Reales y, de un año a los dos, otros dos y, de los tres a los cuatro un Real. A cada yegua, que puede parir desde los cuatro años de su edad hasta los dieciseis exclusive, regulan a cada cría, si fuere potro al año cumplido, treinta y seis Reales y a la potranca, cuarenta y cuatro; si mula en cien Reales y si macho en sesenta y seis: de un año a dos, al potro otros treinta y tres Reales y a la potranca cuarenta y cuatro, a la mula otros cien Reales y al macho otros sesenta y seis, de los dos a los tres al potro otros treinta y tres Reales; a la potranca otros cuarenta y cuatro, a la mula otros cien y al macho sesenta y seis, de los tres a los cuatro en que no tienen más aumento, al potro treinta y tres y a la potranca cuarenta y cuatro, a la mula cien y al macho sesenta y seis: A una marrana que suele regularmente parir desde el primer año exclusive, hasta los cinco en que se matan le contemplan cuatro lechoncitos a los cuales, y a cada uno a los seis meses en que se separan de las madres, tasan en ocho Reales: y otros ocho al año por su aumento, y desde uno a los dos dieciseis, y desde los dos a los tres doce Reales: Y por lo que mira a las utilidades de dichos ganados dados a Apercería, no pueden dar razón individual, ni hacer regulación de ellas entre el Dueño y el Aparcero, por ignorar las condiciones de sus contratos, si son a la mitad, tercio, cuarto de sus frutos, o dinero, sobre que se remiten a las relaciones que hubiesen dado sus dueños, y teniendo presentes las órdenes de Su Majestad, posteriores comunicadas por la Real Junta para la mayor inteligencia de este Capítulo dijeron o añaden del, que a los Bueyes de labranza dados en Aparcería con Título de ganancias, no les consideran utilidad alguna compatible por ser accidental, y verificarse muchas veces, minoración y pérdida, y concurrir en esto ser el principal de estos contratos para la Cultura de las tierras propias de los dueños de los ganados, sin el cual y abono que hacen, producirían muy poco; y responden.

19. Si hay colmenas en el término, cuántas y a quién pertenecen.

A la diecinueve dijeron, que en esta mencionada Feligresía y su Término, hay treinta y tres colmenas pertenecientes, cinco a Jacobo Cerviño, siete a Jph. Barbeito, una a Jph. Felípez, una a Domingo Pan, diecinueve a Ygnacio Barreiro, y se le regula su producto en cuatro Reales de Vellón por cada una; y responden

20. De qué especies de ganado hay en el pueblo y término, excluyendo las mulas de coche y caballos de regalo; y si algún vecino tiene cabaña o yeguada que pasta fuera del término, donde y de qué número de cabezas, explicando el nombre del dueño.

A la veinte dijeron, que las especies de ganado que hay en esta citada Feligresía son Bueyes, Vacas, Novillos, Novillas, Terneros, Terneras, Ovejas, Carneros, Corderos, Corderas, Cabras, Cabritos, Cabritas, Machos de Cabrío, Marranas, Lechones, Mulas y cuartados de carga, Yeguas de cría, Potros y Potrancas y que no hay toradas que pasten juntos, ni se gobiernen por mayorales y pastores, y en cuanto a las cabezas y su número se remiten a las Relaciones que hubiesen dado sus dueños; y responden.

Vacas en Anzobre

21. De qué número de vecinos se compone la población y cuántos en casas de campo o alquerías.

A la veinte y una dijeron que esta Feligresía y su Término, se compone de cincuenta y siete vecinos poco más o menos, sobre que a mayor abundamiento se remiten al vecindario que resultase de la operación en que se está entendiendo; y responden.

22. Cuántas casas habrá en el pueblo, qué número de inhabitables, cuántas arruinadas; y si es de señorío, explicar si tienen cada una alguna carga que pague al dueño por el establecimiento del suelo y cuánto.

A la veinte y dos dijeron que en esta enunciada Feligresía y su Término, habrá cuarenta y seis casas poco más o menos, todas habitables y terrenas, a excepción de cinco de un alto; y responden.

23. Qué propios tiene el común y a que asciende su producto al año, de que se deberá pedir justificación.

A la veinte y tres dijeron que esta Feligresía no tiene propios algunos: y responden.

24. Si el común disfruta algún arbitrio, sisa u otra cosa, de que se deberá pedir la concesión, quedándose con copia que acompañe estas diligencias; qué cantidad produce cada uno al año, a que fin se concedió, sobre que especies para conocer si es temporal o perpetuo y si su producto cubre o excede de su aplicación.

A la veinte y cuatro dijeron que el Común de esta Feligresía no disfruta arbitrio alguno; y responden.

25. Que gastos debe satisfacer el común, como salario de Justicia y regidores, fiestas de Corpus u otras; empedrado, fuentes, sirvientes, etc., de que deberá pedir individual razón.

Ver resposta n.º 26.

26. Que cargos de Justicia tiene el común, como censos, que responda u otros, su importe, por qué motivo y a quien, de que se deberá pedir puntual noticia.

A la veinte y cinco y veinte y seis dijeron que esta Feligresía no tiene gastos comunes, cargos ni salarios de justicia que satisfacer ni otra cosa de lo que más expresa la pregunta; y responden.

27. Si está cargado de servicio ordinario y extraordinario u otros, de que igualmente se debe pedir individual razón.

A la veinte y siete dijeron que esta Feligresía no tiene otro servicio ordinario más que tan solamente las pagas y contribuciones reales como son por razón de Alcabala, ciento, millones, y servicio ordinario, ochocientos diez reales y seis maravedís de Vellón: Nuevo impuesto ciento y diez y siete reales y veinte y cuatro maravedís: de octavillas setenta reales y dos maravedís que todo importa novecientos noventa y siete reales y treinta y dos maravedís repartidos en los tres tercios del año, que rebajados ciento noventa y ocho con que contribuyen los que llevan la Sisa, se quedan en setecientos noventa y nueve reales y dos maravedís, los que reparten entre los vecinos de la expresada Freguesía; y responden.

28. Si hay algún empleo, alcabala u otras rentas enajenadas, a quién, si fue por servicio pecuniario u otro motivo, de cuánto fue y lo que produce cada uno al año, de que se deberán pedir los títulos y quedarse con copia.

A la veinte y ocho dijeron, que en esta Feligresía, no hay rentas enajenadas, sinó las Generales y Provinciales, que se pagan en la Caja de Rentas de esta Provincia, y su importe va expresado en el Capítulo antecedente; y responden.

29. Cuántas tabernas, mesones, tiendas, panaderías, carnicerías, puentes, barcas sobre ríos, mercados, ferias, etc. hay en la población.

A la veinte y nueve dijeron, que en esta expresada Feligresía no hay Mesones, Tiendas, Panaderías, Puentes, Barcas sobre ríos, Mercados, Ferias, sinó dos Tabernas en las que venden vino por menor Antonio do Matho, y Jph. Ramos vecinos de dicha Feligresía a los que les regulan de utilidad al año doscientos cincuenta Reales de Vellón por mitad; y responden.

30. Si hay hospitales, de qué calidad, qué renta tienen y de qué se mantienen.

A la treinta dijeron, que en esta Feligresía y su Término no hay hospital alguno; y responden.

31. Si hay algún cambista, mercader de por mayor o quien beneficie su caudal por mano de corredor u otra persona, con lucro e interés; y qué utilidad se considera le puede resultar a cada uno al año.

A la treinta y una dijeron, que en dicha Feligresía y su Término no hay Cambista, Mercader de por mayor, ni de los que expresa la pregunta; y responden.

32. Si en el pueblo hay algún tendero de paños, ropas de oro, plata y seda, lienzos, especería u otras mercadorías, médicos, cirujanos, boticarios, escribanos, arrieros, etc. y qué ganancia se regula puede tener cada uno al año.

A la treinta y dos dijeron que, en esta Feligresía no hay Tendedero de Paños, Lienzos, Especería, Médicos, Cirujanos, Boticarios, Escribanos sinó seis Arrieros que conducen vino de ribera a diferentes partes, como son Mauro Rodríguez Moreno, al que le regulan de utilidad al año, con cuatro Caballerías, ochocientos Reales de Vellón= Antonio de Lista por dos le regulan de utilidad al año cuatrocientos Reales= A Jerónimo de Lista le regulan de utilidad al año seiscientos Reales= A Joseph Gosende por cuatro le regulan de utilidad al año ochocientos Reales= A Manuel Vázquez por una se le regula de utilidad al año doscientos Reales y a Pedro da Rigueira por la utilidad que tiene con sus Caballerías le regulan un mil y doscientos Reales de Vellón al año; y responden.

33. Qué ocupaciones de artes mecánicos hay en el pueblo, con distinción, como albañiles, canteros, albéitares, herreros, sogueros, zapateros, sastres, pelaires, tejedores, sombrereros, manguiteros y guanteros, etc.; explicando en cada oficio de los que hubiere, el número que haya de maestros oficiales y aprendices, y qué utilidad le puede resultar, trabajando meramente de su oficio, al día cada uno.

A la treinta y tres dijeron, que en dicha Feligresía y su término no hay ocupaciones de Artes mecánicas más que dos Sastres que son Manuel Gestal y Antonio Pérez, a quienes se les regula dos Reales por día, y un Carpintero que los es Joseph García, y se le regula dos Reales al día; y responden.

34. Si hay entre los artistas alguno, que teniendo caudal, haga prevención de materiales correspondientes a su propio oficio o a otros, para vender a los demás, o hiciere algún otro comercio, o entrase en arrendamientos; explicar quienes, y la utilidad que consideren le puede quedar al año a cada uno de los que hubiese.

A la treinta y cuatro dijeron, que en dicha Feligresía no hay artista alguno, ni de los más que contiene la pregunta; y responden.

35. Qué número de jornaleros habrá en el pueblo y a cómo se paga el jornal diario a cada uno.

A la treinta y cinco dijeron, que en el Término de dicha Feligresía hay seis jornaleros llamados Pedro Pardo, Juan de Lista, Antonio de Gantes, Valentín del Río, Pedro Pérez y Mauro de Gantes, a los que se les regula ganan al día dos Reales de Vellón, y lo mismo los Labradores; y responden.

36. Cuantos pobres de solemnidad habrá en la población.

A la treinta y seis dijeron, que en dicha Feligresía hay una pobre de solemnidad; y responden.

37. Si hay algunos individuos que tengan embarcaciones, que naveguen en la mar o ríos, su porte, o para pescar; cuántas, a quien pertenecen y que utilidad se considera de cada una a su dueño al año.

A la treinta y siete dijeron, que en esta expresada Feligresía, no hay embarcaciones que naveguen en la mar, ni en ríos para pescar, ni para otra cosa alguna; y responden.

38. Cuántos clérigos hay en el pueblo.

A la treinta y ocho dijeron, que en esta Feligresía, no hay más clérigos que el Cura- Párroco; y responden.

Igrexa de San Pedro de Armentón

39. Si hay algunos conventos, de qué religiones y sexo, y qué número de cada uno.

A la treinta y nueve dijeron, que en esta Feligresía y su Término no hay Convento alguno; y responden.

40. Si el rey tiene en el término o pueblo alguna finca o renta, que no corresponda a las generales ni a las provinciales, que deben extinguirse; cuáles son, cómo se administran y cuánto producen.

A la cuarenta y última dijeron, que Su Majestad no tiene otras fincas ni rentas, más que las provinciales y generales que van expresadas en la pregunta veinte y siete de que llevan dado razón.

En cuya conformidad los Peritos nombrados por parte de Su Majestad y del Común que resultan de los Autos, dan por concluído este Ynterrogatorio de preguntas según va expresado, lo que ejecutaron bien y fielmente según su inteligencia sin que ello, hubiesen procedido con Fraude, Colusión ni engaño bajo del Juramento que tienen hecho, y a mayor abundamiento, hacen de nuevo en que se afirman, ratifican, y lo firmaron los que supieron con el Sr. Ministro Comisionado, y por los que no, lo hizo a sus ruegos, uno de los testigos que lo fueron presentes D. Francisco Bretón, D. Antonio de Andrade y D. Francisco Doldán, vecinos de la Ciudad de La Coruña, oficiales dependientes, estando en la Feligresía de San Pedro de Armentón, coto del mismo nombre y provincia de la Ciudad de La Coruña, a cinco días del mes de Septiembre, año de mil setecientos cincuenta y dos: D. Andrés Phe. de Mendívil: Francisco Freire de Andrade: Jph Díaz: Francisco Palleiro: Francisco Doldán, a ruego de los que no supieron firmar: Ante mi Pedro de Sabariz.

_______________________________________

1 Os lindes polo Sur corresponden coa feligresía de Santo Estevo de Larín.

2 Santa Mariña de Lañas.

martes, 9 de xuño de 2026

CLAUDIO WILLIMAN, O BERGANTIÑÁN QUE FOI PRESIDENTE DE URUGUAI ENTRE 1907 E 1911

   Nesta bitácora falamos en varias ocasións da gran relación que Arteixo e A Laracha teñen co Uruguai, nomeando a varios fillos da emigración destes dous municipios que tiveron certa relevancia no mundo da industria, da política ou do deporte. Pois ben, hoxe ampliamos esta listaxe lembrando a figura de Claudio Williman, un dos personaxes da historia uruguaia máis sobresaíntes que chegaría a ser presidente da República entre 1907 e 1911.

Claudio Williman (bibliotecadigital.bibna.gub.uy)

  Fillo de emigrantes de Caión e de Arteixo (seu pai era natural de San Cosme de Maianca, Oleiros, aínda que tiña domicilio en Arteixo cando casou), varias novas publicadas na prensa de Montevideo nos primeiros anos do pasado século XX en torno á nacionalidade dos proxenitores do presidente da República, doutor Claudio Williman, suscitaran no seu momento algunha que outra discusión entre os xornalistas charrúas. Uns dicían que eran de orixe alemá, outros inglesa e os menos galega. Por riba, ningún dos contendentes aportaba probas satisfactorias aos seus contrincantes da pluma. Mais aquela incógnita quedaría resolta coa información que publicaba, baixo a sinatura de Pedro Dubra Brandón, o xornal coruñés El Noroeste o día 20 de xuño de 1910:

 

"(…) publicamos a continuación la partida de matrimonio que los autores de la existencia de aquel, aunque joven, esclarecido gobernante. Los padres del presidente Williman, como los del presidente Gabriel Antonio Pereira y los del presidente Lorenzo Latorre, que también gobernaron aquel país en épocas no muy lejanas, nacieron en esta provincia de la Coruña, y en ella nació también el primer europeo que cruzó la América de oriente a occidente, Núñez de Balboa, para ofrecerle al mundo civilizado, con un nombre simpático (símbolo de la paz) el océano más extenso entre los que cubren la superficie de nuestro globo. La partida a que nos referimos dice así:

Don Domingo Carballo Antelo, cura párroco de Santa María del Socorro de la Villa y puerto de Cayón, distrito municipal de Laracha, provincia de la Coruña.

Certifico: que en el folio sesenta y nueve vuelto, del libro tercero de casamientos de esta de mi cargo se halla la partida siguiente:

En la capilla de San Roque que hace de parroquial de Santa María del Socorro de la villa y puerto de Cayón, a veintidos días del mes de Febrero, año de mil ochocientos cuarenta: Yo D. José Cambón, presbítero, teniente cura de la misma, con licencia expresa del P. P. Fr. Domingo Eujo, vicario cura de ella en propiedad, precedidas las tres canónicas moniciones en tres días festivos tanto en esta, como en la de Santiago de Arteijo, y no haber resultado impedimento alguno, según más bien consta de la certificación dada por D. Manuel Rodríguez Cambón, cura rector propio de la de Arteijo; asistí al matrimonio que por palabras de presente y mutuos consentimientos exteriormente sensibilizados contrajo José Williman, soltero natural de San Cosme de Mayanca y vecino de la referida de Arteijo, hijo legítimo de Claudio Williman, natural de la Saboya de Francia y de su mujer Caetana Lugrís, natural y vecinos que viviendo fueron de la de Moyanca; con Antonia González, también soltera, hija legítima de de Manuel González, ahora difunto, natural de Santa Justa de Moraña, y de su mujer Josefa de Otoño, natural y vecinos de este puerto; se observó lo prevenido en las Sinodales de este arzobispado y reales pragmáticas de S.M., en el mismo recibieron las bendiciones de la iglesia y se hallaron presentes Antonio Paz, Pedro de Otoño y D. Mariano García, todos vecinos de esta villa y puerto; y para que conste lo firmo al día, mes y año ut supra. José Cambón.”

  Así pois, grazas a esta partida de matrimonio publicada en El Noroeste en 1910, ían quedar esclarecidas as orixes dos pais do noso homenaxeado: ata o momento de darse o “si quero”, José Williman Lugrís residía en Arteixo e Antonia González de Otoño en Caión. A parella non ía tardar en facer a maleta da emigración para empezar unha nova vida en Montevideo, onde montan un establecemento de ultramarinos na rúa de Andes, esquina coa rúa Mercedes. Segundo un xornal da época, na trastenda deste negocio, Claudio, que nacera na capital charrúa o 10 de outubro de 1861… “estudiaba sus lecciones y algunas veces cosquilleaba en el humor de su buenísima madre, que le reprendía en gallego, dando lugar sus travesuras a que el severo D. José le advirtiese que era hora ya de que se fuese a clase, obedeciendo Claudio, no sin dejar de vocear y de dar saltos porque era un diablejo rubio y de ojos azules, tan travieso como avispado e inteligente”. 

   Claudio, que era sobriño de Mariano G. Williman, coñecido republicano federal da capital uruguaia, comeza a súa carreira universitaria aos 19 anos. Os seus méritos académicos ían ser extraordinarios, gañando a cátedra de Física da Universidade da República en 1885. Dende moi novo tivo claro que quería estudar enxeñería, un soño difícil de cumprir xa que por aqueles días non había ningún centro de estudo especializado no Uruguai. O noso protagonista comeza, entón, a carreira de Dereito que compaxina coa política, actividade que xa levaba certo tempo chamando á súa porta. 

  Militante do Partido Colorado, no ano 1886 participa no departamento de Paysandú na rebelión do legalismo contra o militarismo, na coñecida como a Revolución do Quebracho. Nese mesmo ano, nesa época de radical oposición entre os “blancos” e os “colorados”, Claudio, a quen os amigos e compañeiros coñecían polo alcume do Inglés, obtén a Licenciatura en Dereito.

  Nos anos inmediatos alterna a labor docente coa súa actividade política e impulsa a fundación da Facultade de Matemáticas (1887), da que foi catedrático honorario, exercendo ademais de profesor na “Academia General Militar”. Moi popular na capital charrúa pola súa bonhomía e a súa singular intelixencia, en 1889 sería elexido edil por Montevideo. Maiztegui, historiador, profesor e xornalista falecido en 2015, definía a Williman como merecedor de grandes virtudes, pola súa “espléndida actividad docente, su cultura amplísima, su recia personalidad de revolucionario del Quebracho y hasta su carácter de eximio componedor, de nexo de entendimiento entre los hombres, tarea de la que hizo un arte basado en la serenidad de temperamento y el sentido del humor”.

  En 1895, catro anos despois de converterse no Decano da Facultade de “Enseñanza Secundaria y Preparatoria”, casa con Carmen Pastora Martínez Santos, sendo froito do matrimonio José Claudio, Horacio Alberto, Osvaldo Alfredo e Enrique Guillermo.

  Tres anos máis tarde do casamento, ao producirse o golpe de estado de Juan Lindolfo Cuestas, Williman ía ser nomeado membro do Consello de Estado. Malia ao seu notorio rexeitamento do formalismo militar, en 1904 combate na Guerra Civil o levantamento “blanco” para defender a constitucionalidade ameazada polo alzamento encabezado por Aparicio Saravia, sendo xefe do 4º Batallón de Infantería.

  Rematada a Guerra Civil, José Batlle y Ordóñez desígnao ministro de Goberno nun tempo no que xa era unha das figuras máis populares do coloradismo, prestixio que conduciría a Batlle a decantarse polo persoeiro de orixe arteixá e caionesa como o seu candidato para sucedelo na presidencia da República. E así, o día 1 de marzo de 1907 o Dr. Claudio Williman era elexido polo Parlamento presidente do Uruguai (70 votos de 79).

Claudio Williman (https://es.wikipedia.org)

  O seu goberno íase caracterizar polo grande interese en reforzar o sistema xudicial e a promoción dun estado constitucional sólido. Entre as accións máis destacadas da súa xestión, hai que resaltar a abolición da pena de morte, a creación do Ministerio de Industria e o Ministerio de Obras Públicas, ademais da aprobación da Lei do Divorcio e a creación da Corte Suprema. Outro dos aspectos que melloraron considerablemente durante o goberno de Williman, foi o desenvolvemento económico do país fundamentado na gandería, na agricultura e no comercio, sector no que nacionalizou o porto de Montevideo e a rede telegráfica, instalando tamén a rede telefónica estatal que ía competir coas dúas privadas preexistentes.

  Por outra banda, durante o seu goberno tamén se ían dar cambios importantes na educación, como a eliminación do ensino relixioso dos colexios públicos e a creación de centos de escolas distribuidas en toda a xeografía uruguaia, especialmente nas áreas rurais. En canto ao sector político, a convivencia entre os dous partidos maioritarios como o Partido Nacional e o Colorado, foi totalmente positiva e armónica, uns partidos que durante ese periodo 1907-1911 mantiveron unha disposición ao diálogo con tendencia moderada. En canto á xestión internacional, o goberno do noso homenaxeado tivo unha acertada visión negociadora que alcanzou a realización de acordos en termos fronteirizos cos gobernos arxentino e brasileño.

Fotografía tomada sobre o ano 1911 na que vemos sentados, de esquerda a dereita, a Claudio Williman, Diego Pons e José Batlle y Ordóñez (Escaneada do libro  Mi Tierra Uruguay. El Observador, Montevideo, 1997)

  Finalizada a súa presidencia, Williman viaxou a Europa e a volta, en 1912, ocupou por segunda vez o reitorado da Universidade. Posteriormente, entre 1916 e 1924, apartado xa das loitas políticas, foi presidente do Banco de la República. O seu neto e biógrafo describíao así: “de aspecto sajón, delgado y erguido, pareciendo por ello de más altura que la real, de cabellos lacios, finos y rubios, ojos azules claros, con un gesto de seriedad que disimulaba de manera desconcertante su temperamento afectivo, afectuoso y a veces bromista”.  

  Claudio Williman falecería en Montevideo o 9 de febreiro de 1934. Camiño do centenario do seu pasamento, no Uruguai aínda hai quen pensa que ten pendente un máis que merecido recoñecemento polos constantes esforzos realizados pola paz e pola súa importante obra reformista. Como esas brisas que de cando en vez atravesan as mañás soleadas, aquel fillo do arteixán José Williman e da caionesa Antonia González, pasou pola historia da súa patria de forma case desapercibida, mais iso si, regando a terra de fecundas sementes que floreceron anos despois nunha realidade superior.


FONTES:

-GARRIDO RIAL, SANTIAGO (2020): Claudio Williman: abogado y físico, presidente de Uruguay en 1907 y natural de Caión, La Voz de Galicia, 10 de outubro.

-MAIZTEGUI CASAS, LINCOLN RAÚL. Uruguay-Recortes de Historia. El hombre que fue paréntesis. Blogdiario.com