DA LARACHA A ARMENTÓN: PEPE IGLESIAS, O EMPRESARIO DE CABOVILAÑO QUE FOI PRESIDENTE DO DEPORTIVO NOS ANOS 50

   Ao longo da súa dilatada historia, o único larachés que presidiu o R.C. Deportivo da Coruña foi José Iglesias Varela, industrial nacido no Cancelo de Abaixo, parroquia de Cabovilaño, o 24 de abril de 1914.

  Pepe era fillo de Pedro Iglesias Graña, importante empresario do sector madereiro, e de Carmen Varela Sotelo, matrimonio que ademais do noso protagonista tamén foron pais de Mercedes, Santiago, Miguel, Pedro, María e Leonor. O proxenitor da ampla prole tiña serradoiro no mesmo espazo que hoxe ocupa a estación de servizo San Marcos, a gasolineira do Grupo Valcarce que hai en Cabovilaño á man esquerda dirección a Carballo, negocio fundado por Leonor¹ e o seu home Manuel Rodríguez e que xestionou ata hai pouco Marcos, neto deste matrimonio.

   Pepe abandona o niño familiar moi novo e, sendo un verdadeiro buscavidas, non tarda en montar a súa propia empresa. Casa con M.ª del Pilar Naya Fernández, unha moza do lugar de Rorís (Armentón, Arteixo) coa que ten dous fillos: José e Pedro Iglesias Naya, nacidos respectivamente en 1937 e 1939.

José Iglesias Varela e a súa muller María Naya Fernández (Cortesía da súa sobriña María Rodríguez Iglesias)

  Nos anos corenta xa é un un exitoso empresario madereiro, ramo no que seguía traballando seu pai e no que seus irmáns Santiago e Miguel tamén se gañan a vida no serradoiro que tiñan en Queo de Abaixo (Bértoa, Carballo). Nesa época, coa viveza dun emprendedor e coa iniciativa que sempre o caracterizou, Pepe Iglesias diversifica a súa actividade empresarial e adéntrase no sector mineiro. Segundo nos contou o seu fillo Pedro “as instalacións mineiras e madereiras lindaban habitualmente unhas con outras; tivo minas de volframio, estaño e titanio en Arteixo (zona de Baer e Fontes Vellas), Buño e Santa Comba e tamén traballou algo en Casaio (Carballeda de Valdeorras, Ourense). E máis tarde tivo mina de ferro en Cabreiros, cerca de Vilalba (Lugo)”.

  O volframio galego fora un mineral estratéxico para os nazis durante a Segunda Guerra Mundial: en aliaxe co aceiro, elevaba o punto de fusión deste, permitindo unha maior capacidade de perforación a todo tipo de proxectís. As minas deste mineral íanse reactivar grazas á escalada bélica que se inicia coa Guerra de Corea (1950-1953), unha época na que José Iglesias Varela entrou a formar parte da xunta directiva do Deportivo.

  O equipo herculino rematara a tempada 52/53 no décimo cuarto posto da táboa clasificatoria de Primeira División, posición que obrigaba aos coruñeses a disputar unha liguiña de permanencia. Rafael Salgado Torres, presidente deportivista desde o 8 de decembro de 1952, ten a feliz idea de fichar a un dos adestradores máis revolucionarios da historia do fútbol, o mago Helenio Herrera, que sería quen de manter ao equipo en Primeira logo de gañar por 1-3 na derradeira xornada da liguiña ao Celta, nun partido xogado en Balaídos o 12 de xullo de 1953. Aquel día os coruñeses formaran con Acuña; Clemente, Rodolfo, Carlos; Zubieta, Tito Blanco; Corcuera, Osvaldo, Arsenio Iglesias, Moll e Tino. Días antes do trascendental partido final contra o once olívico, o doutor Antonio Martínez Rumbo sustituira a Rafael Salgado Torres na presidencia do Deportivo. Na nova xunta directiva, o larachés José Iglesias Varela ocupa o cargo de vicepresidente.

  Na tempada seguinte, a 1953/54, Pahiño ficha no cadro deportivista procedente do Real Madrid e xurde a figura de Luís Suárez, que debuta na máxima categoría do fútbol español ante o F.C. Barcelona. Os coruñeses serían sétimos na Liga e ao remate da campaña emprenden unha xira a Sudamérica, a primeira da súa historia. O presidente Martínez Rumbo vai á fronte da expedición. Na Coruña queda ao mando da nave branquiazul Iglesias Varela, que o 11 de agosto de 1954 releva a Martínez na presidencia do Deportivo. Curiosamente, nesa época había dous veciños de Cabovilaño na entidade deportivista: o presidente Iglesias e o dianteiro Moncho Regueira, de quen falaremos proximamente nestas Crónicas de Arteixo xa que foi o fundador dunha das principais empresas do Polígono de Sabón.

  Coas baixas de Moll e Luís Suárez, que asinaran co F.C. Barcelona, o Deportivo inicia a competición ligueira 54/55 en Riazor vencendo ao Hércules por 2-1. Adestra ao equipo Ángel Zubieta, que simultanea o seu cargo co de xogador. Nesta primeira tempada de Pepe Iglesias Varela na presidencia deportivista, que fora ratificada nunha asamblea extraordinaria celebrada en abril de 1955 onde “los concurrentes respondieron con una cerrada y prolongadísima salva de aplausos, que durante largo rato obligaron al señor Iglesias Varela a permanecer de pie antes de poder hacer uso de la palabra”², o equipo ocupa de novo a sétima praza da táboa clasificatoria, unha tempada na que que destacan Pahiño, Bazán e o noso Arsenio na dianteira anotando 18, 14 e 7 goles respectivamente. Tamén son destacables as actuacións baixo paus de Juan Ignacio Otero, compadre de Pepe Iglesias:

“Ayer, en la iglesia parroquial de Santo Tomás recibió las aguas bautismales la recién nacida hija del guardameta deportivista Juan Ignacio Otero. La neófita, a la que se le impusieron los nombres de Isabel María Josefa, fué apadrinada por el presidente del R. C. Deportivo, D. José Iglesias Varela, y señora, doña María Naya. Con tan grato motivo se celebró después de la ceremonia una simpática fiesta familiar, en la que se renovaron las felicitaciones que por el nacimiento de su primogénita habían recibido Otero y su joven esposa, Isabel Cerveró. Felicitaciones a las que unimos la nuestra, muy sincera y cordial”.³ 

La Voz de Galicia, 22 de abril de 1955

  O Deportivo comeza a tempada 1955/56 coa súa primeira participación no afamado Teresa Herrera, trofeo que leva para as súas vitrinas tras vencer ao Athletic Bilbao por 2-1. Dese bonito recordo da historia deportivista, que coincide co industrial larachés na presidencia da entidade, falounos Julio Mancebo, mestre e historiador arteixán nado en decembro de 1942. “Eu fun a ese partido. Tería 13 ou 14 anos e vino na grada de “Especial Niños”. Nesa época o presidente do Deportivo era José Iglesias Varela, que recordo que tiña unha empresa que se chamaba “Maderas Iglesias”. Na carretera dos trolebuses Coruña-Carballo, antes de cambiar o percorrido como o cambiaron posteriormente, baixabas ao coto da Grela e ao chegar abaixo había unha curva. Alí, á man esquerda, estaba “Maderas Iglesias”, que sempre tiñan castelos de táboas apiladas. Este home tiña dous fillos. Eu coñecín a un deles no Balneario de Arteixo, a Pedro, que xogaba con nós no campo de fútbol cando eramos rapaces. Á parte da empresa das madeiras, creo que Iglesias tamén tivo minas porque o pai do 'Miaxo', René, se non recordo mal traballaba nas minas del. Un irmán de José Iglesias Varela, Miguel, casouse con Marica a de Amadeo, que debe andar polos 93 ou 94 anos⁴ e vive en Bértoa. Foron para alí cando se casaron”. 

Os futbolistas do Deportivo e o presidente do club, Pepe Iglesias Varela -de traxe, ao carón do trofeo-, co Teresa Herrera conquistado en 1955 (Cortesía de María Rodríguez Iglesias)

   Neste curso 55/56 o Deportivo ía quedar nun discreto duodécimo posto, con 26 puntos e catro negativos. Ao longo da tempada os coruñeses tiveron tres adestradores: Rodrigo García Vizoso, que cesou a finais de xaneiro; Pahiño, que durou catro partidos e Ángel Zubieta. Destacar tamén que nesta época causa baixa difinitiva no club o lendario porteiro Juan Acuña.

  A tempada 56/57, na que o Deportivo cumpre o seu 50 aniversario, iniciase cunha severa derrota en Riazor frente ao Atlético de Madrid por 0-4. Xa non estaban os grandes “divos” Bazán, Pahiño, Acuña… e a xente nova como Polo, Anca ou Amador non acaba de carburar. O adestrador é Ángel Zubieta. O Deportivo vai de mal en peor e sufre seis derrotas en Riazor. A finais de novembro de 1956 Pepe Iglesias Varela abandona a presidencia e deixalle o posto a Ángel Fernández Murga. Na súa despedida, o larachés contestaba con retranca unha pregunta dun xornalista coruñés:

-¿Que ha sido para usted el Deportivo?

-Mi única preocupación. Ninguna otra cosa me ha preocupado más, ni tampoco he sido más feliz que durante el tiempo en que he estado en el Club. Hasta resulta que lo poco que entiendo de fútbol se lo debo a la Prensa.⁵ 

La Voz de Galicia, 21 de novembro de 1956

  Da súa etapa á fronte da entidade deportivista, o seu fillo Pedro comentounos que “creo que é de xustiza recordalo coma un gran presidente. Ademais, non foron poucas as veces que lles fixo préstamos aos xogadores para que poideran chegar a final de mes. O Deportivo custoulle moitos cartos a meu pai, pero bueno, el era feliz e o amor ao club podía con todo. Era deses presidentes que xa non quedan. Tamén foi un gran patrón cos seus traballadores, quenes cariñosamente o alcumaban “O Xefe”. Meu pai tiña unha boa posición económica, certo, pero ante todo sempre foi unha persoa seria, honrada e moi boa coa xente, sempre disposto a axudar co que fixera falta. Ollo, tamén tiña a súa dose de humor xa que era moi retranqueiro e acotío tiraba do refraneiro galego…

O que non ten cabeza, ten pés.

Falou Chacón, ben falado”.

  Tras o seu paso polo Deportivo, primeiro como vicepresidente e despois como máximo mandatario, Pepe Iglesias e a súa dona, María Naya, viven certo tempo dacabalo entre A Coruña e Valdeorras, onde finalmente establecen o seu domicilio na parroquia de Arnado en Vilamartín de Valdeorras (Ourense). O matrimonio comprara en 1956 un terreo de 37 hectáreas do que formaba parte o Pazo de Arnado, tamén chamado Castelo de Arnado ou castelo Torre Penela, unha edificación construida por puro romanticismo polo maxistrado e deputado Pedro Sanjurjo Flórez⁶ na década de 1890. 

  Pedro Iglesias Naya, o fillo máis novo do noso protagonista lembra que “cando eu era neno a condesa Pilar Agudín Bolívar díxome que o conde era moi romántico e que construiu o castelo para ela. Meus pais compráranlle a dona Pilar, que xa levaba viúva moitos anos, todo o seu patrimonio, é dicir, o Pazo, todas as fincas do Conde de Torre Penela, e o edificio que tiña na Coruña, en Riego de Agua. A pobre muller estaba totalmente arruinada e meu pai fíxose cargo das súas hipotecas. Deixouna vivir nas súas antigas posesións, como se continuara sendo a propietaria, ata que dona Pilar Agudín Bolívar finou aos 105 anos”.

  José Iglesias Varela ía continuar coa súa actividade mineira ata 1985. Sempre ao pé do canón, traballou nos outros negocios ata que enfermou en 1992 por mor dun cancro de médula. Tras unha dura loita con esa terrible doenza, o noso homenaxeado finou en 1995 aos 81 anos. Os seus restos e os da súa muller María, falecida en 2011, descansan no cemiterio parroquial de Armentón.

_______________________________

1 Leonor faleceu en decembro de 2022 aos 92 anos de idade.

2 Vid. La Voz de Galicia, 22 de abril de 1955. Páx. 5.

3 Vid. La Voz de Galicia, 9 de novembro de 1954. Páx. 6.

4 Falamos con Julio Mancebo en xaneiro de 2023.

5  Vid. La Voz de Galicia, 21 de novembro de 1956, Páx. 5.

6 Pedro Sanjurjo Flórez era fillo de Pedro Sanjurjo Pérez, Conde de Torre Penela, maxistrado da Audiencia e deputado ás cortes por Ourense e Bande.

O SEIXEDO NO PASADO E NO PRESENTE

  Nas Crónicas de Arteixo desta semana facemos unha viaxe no tempo, unha viaxe na que podemos ver varios puntos do lugar do Seixedo, na parroquia de Oseiro, en épocas distintas.

  Á parte da orixe pétrea do topónimo (seixo=pedra/rocha/zona de moita pedra), o nome do Seixedo tamén vén do río que nace cerca da estación de Bregua (Culleredo), discorre por Canzobre (Morás) e entra na parroquia de Oseiro por Ponte, pasando logo polo Seixedo antes de verter as súas augas no encoro do Roxedoiro e desembocar na praia de Sabón.

  Antigamente, O Seixedo tamén era coñecido co nome de As Casillas, xa que alí estaba (e segue estando) a casa, a casilla, dos legoeiros ou peóns camiñeiros, que eran as persoas encargadas do coidado das estradas e camiños públicos.

  O cometido destes peóns era arranxar unha legua (de aí o nome de legoeiros), antiga medida de lonxitude que equivale aproximadamente a cinco quilómetros.

  A casa dos legoeiros do Seixedo, que era coñecida como a “do Capataz”, era a segunda que había na estrada A Coruña-Fisterra. A primeira estaba en San Xosé, xusto na entrada da actual refinería. A terceira estaba en Lañas, e as seguintes en Fofelle (Lestón, A Laracha) e Proame (Lemaio, A Laracha).

  O Seixedo de antano eran unhas 20 ou 25 casas, situadas todas elas na confluencia das estradas C-552 e C-410. Algunhas destas vivendas desapareceron nos anos 60 a raíz das expropiacións para a construción do Polígono Industrial de Sabón.

  O Seixedo de hogano é coñecido, principalmente, por varios locais de hostalaría situados no lugar, algunha que outra industria que xa leva anos asentada na zona, pola súa Área Recreativa, e tamén pola rotonda, a rotonda do Seixedo, pola cal pasan a diario miles de vehículos que circulan polo noso municipio.

  Deseguido, aí van cinco imaxes do Seixedo de antano e outras cinco do Seixedo de hogano, unhas e outras tomadas aproximadamente no mesmo punto.

'OS RESCASTADOS', A COMPARSA DE 'CHANDEIRA' DE MEICENDE

 Continuamos coa viaxe carnavalesca que iniciamos a semana pasada en Meicende, onde houbo e hai grande, grandísima, tradición antroideira. Unha paixón que na actualidade manteñen viva as comparsas “Os Subterráneos”, que, así como o que non quere a cousa, xa leva 30 anos de vida, e “Os Chinchetas”, que se formou hai dous ou tres anos na trastenda da papelería de Mariví e que, dende aquela, arrasan nos concursos de comparsas da bisbarra.

  As persoas que seguides este espazo, xa sabedes que nós somos máis de escribir dos tempos de antano que os de hogano, máis que nada pola urxencia de recoller as informacións que as nosas persoas maiores aínda conservan na súa memoria. Pois ben, estos días, ao fío de darlle protagonismo ao Meicende antroidero do pasado, estivemos charlando no local social da sociedade La Esperanza con Jesús Varela Añón (Meicende, 1936), que cumpriu 90 anos o 14 de febreiro, e con Sergio Naya Folgueira (Meicende, 1949). Durante uns minutos tamén se uniu á conversa, telefonicamente, outro dos “clásicos” da localidade, Lino González Rodríguez (Meicende, 1945).

  Na infancia e xuventude das nosas tres fontes orais, Meicende era sinónimo de troula, de festa, de esmorga, de foliada e, por suposto, de Antroido, de Antroido con maiúsculas grazas a comparsas como “Os do Couto” ou “Os Rescastados”.

  Tal e como contamos a semana pasada, “Os do Couto” era a comparsa de Ricardo Rodríguez Alvedro, máis coñecido polo alcume de ‘O Moucheiro’. Un dos numerosos integrantes desta comparsa era Luís O Paxaro, un rapaz da Moura que acabou formando unha comparsa en Bens. Como era de agardar, aquel abandono sería motivo de sátira para ‘O Moucheiro’, letrista maior de Meicende que lle compuxo ao Paxaro a seguinte canción que nos cantou Sergio Naya Folgueira no local social de La Esperanza o pasado 10 de febreiro:

Paxariño que alegre cantabas

polas follas dos loureiros.

É verdá que moito te alegraches,

cando fuches ghanarlle aos de Oseiro.

Fuches a Bens polo diñeiro,

pra cantadores, os do Moucheiro.

  Outro dos integrantes da comparsa “Os do Couto” era Antonio Regueira Galán, máis coñecido polo alcume de ‘Chandeira’, un rapaz das Eiras moi asociado á sociedade La Esperanza. Andando no tempo tamén ía montar a súa propia comparsa que bautizou co nome de “Os Rescastados de Meicende”, aínda que tamén era coñecida como a comparsa de Chandeira.

Comparsa  "Os Rescastados de Meicende". O home da segunda fila é Antonio Regueira 'Chandeira' (Cortesía de Sergio  Naya Folgueira)

  As comparsas do ‘Moucheiro’ e do ‘Chandeira’ botaron moitos anos de troula e estaban moi ben montadas. Ambos os dous, coas súas letras, deron moita vida ao Antroido de antano, non só en Meicende, senón ao de toda a bisbarra.

  A época de esplendor da do ‘Moucheiro’ foron os anos 40-50, tempos de poucos medios económicos. A do ‘Chandeira’ foi nos 50-60. Sergio Naya recorda que “aquí en Meicende había moitas modistas e dedicábanlle todo o ano a preparar os traxes do Entroido. A comparsa do ‘Chandeira’ sempre ía ben. As modistas compraban a tela e facían bos traxes. En Meicende había moita imaxinación e compositores había moitos”.

Comparsa "Os Rescastados de Meicende". 'Chandeira' é o home da fila inferior (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

   Ao igual que o fixera con anterioridade a do ‘Moucheiro’, a comparsa do ‘Chandeira’, “Os Rescastados” ía concursar á Coruña, onde gañaron varios premios. E, por suposto, tamén desfilaban por Meicende, que iso era unha costume sagrada. Sergio Naya e Jesús Varela recordan que “no local novo da sociedade, que se inaugurou en 1960, tamén actuaban as comparsas. Aquí facíanse 3 ou 4 días de baile de Antroido e tamén había sesión infantil”.

As rapazas da imaxe eran de Meicende e formaban parte da comparsa de 'Chandeira' (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Lino González aínda se acorda dos bailes de Carnaval que se facían no local vello “e tamén me acordo dos bailes que se facían polo Antroido no salón de Baltasar. Eu vin actuar alí á comparsa de Bens (a do Paxaro) a máis unha comparsa de Feáns”.

Arturo Bombo, Emilio Perchas e Lolo García en Meicende, diante do Salón de Baltasar (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

 ‘Chandeira’ tivera que facer un paréntese na súa actividade antroidera. As circunstancias da vida fixérono emigrar a Venezuela. Estaba casado con Maruja Díaz Vázquez, que era natural de Arteixo. De solteira vivía cerca do Balneario, ao carón do antigo cuartel da Garda Civil. Tiñan catro fillos, dous homes (Ito e Nel) e dúas mulleres (María Jesús e Marité).

De esquerda a dereita: 'Chandeira', Marujela, Arturo Bombo e Logo García en Meicende, á altura onde está na actualidade o Bar Monforte (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Anos despois, Ito, o fillo maior de ‘Chandeira’, seguiu coa tradición antroideira da familia ao continuar coa comparsa que fundara seu pai tempo atrás. ‘Os Rescastados’ seguirían como tal ata os anos 80, xa con Chandeira de volta da emigración. Unha vez xubilado, o noso protagonista acompañaba ao seu fillo e aos outros membros da comparsa por toda a bisbarra. 

"Os Rescastados" en Arteixo no ano 1984. Antonio 'Chandeira' é o señor de chaqueta gris da fila superior. O primeiro pola esquerda da fila inferior é o seu fillo Ito, que xa hai anos que faleceu (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Antonio Regueira Galán 'Chandeira', poeta antroideiro fundador da comparsa “Os Rescastados”, faleceu en Meicende o 26 de outubro de 2002 aos 75 anos de idade. 

  Tanto ‘O Moucheiro’ coma ‘Chandeira’ teñen que figurar con letras maiúsculas no dicionario antroideiro arteixán, abofé!

  Poñémoslle a póla a esta crónica coa programación do Entroido de Arteixo deste ano: 

RICARDO RODRÍGUEZ, 'O MOUCHEIRO' DE MEICENDE

   Carnaval, de carne e levare. «Quitar a carne». O carnaval é época de excesos. De celebración. O culto ás carnes antes da Coresma. Celébrase en todos os países de tradición católica, aínda que en cada recuncho do planeta coas súas particularidades. Hai puntos en común como a carne e a época do ano, mais sobre todo hai diferenzas: rituais, nomes ou aceptación... En pouco se parecen os corpos esculturais de Río de Janeiro, ou de Tenerife, ás ácidas chirigotas de Cádiz ou ás formigas rabiosas de Laza. Mais todo é carnaval. Bueno, na realidade case todo, porque en Galicia é Antroido.

  Galicia é un mundo aparte, un pequeno cosmos, e cada comarca, coas súas peculiaridades. Entroido ou Antroido, segundo a zona. Desde os urbanitas de instituto que visten unha funda azul da obra na que traballaba seu pai, unha careta e, armados con petardos de mecha gorda, alborotan as rúas parando os corazóns do persoal ou dalgún asustadizo can, ata o oso de Salcedo, en A Pobra de Brollón (Lugo), que baixa da montaña para aterrorizar á veciñanza tras hibernar a gusto. Decídelle a un de Xinzo que o seu Entroido se parece ao de Verín. ¿É o mesmo un peliqueiro que un cigarrón? Existen puntos en común, como o culto á carne e ao viño en todas as celebracións. Pero moitas diferenzas.

   E en Arteixo? Nestas Crónicas de Arteixo xa contamos ao longo dos últimos anos algúns aspectos dos entroidos que se celebraban no pasado no noso termo municipal cos seus respectivos mascaritos e mascaritas, choqueiros de varredoiro, touros, burros… aspectos e pinceladas que prometemos ampliar no futuro. 

  Despois dun ano de paréntese, retomamos esta viaxe carnavalesca en Meicende, onde houbo e hai grande, grandísima, tradición antroideira. Unha paixón que na actualidade manteñen viva as comparsas Os Subterráneos, que así como o que non quere a cousa xa leva 30 anos de vida, e Os Chinchetas, que se formou hai dous ou tres anos na trastenda da papelería de Mariví e que, dende aquela, arrasan nos concursos de comparsas da bisbarra.

  As persoas que seguides este espazo, xa sabedes que nós somos máis de escribir dos tempos de antano que os de hogano, máis que nada pola urxencia de recoller as informacións que as nosas persoas maiores aínda conservan na súa memoria. Pois ben, estos días, ao fío de darlle protagonismo ao Meicende antroidero do pasado, estivemos charlando no local social da sociedade La Esperanza con Jesús Varela Añón (Meicende, 1936), que este sábado 14 de febreiro cumpre 90 anos, e con Sergio Naya Folgueira (Meicende, 1949). Durante uns minutos tamén se uniu á conversa, telefonicamente, outros dos “clásicos” da localidade, Lino González Rodríguez (Meicende, 1945).

  Na infancia e xuventude das nosas tres fontes orais, Meicende era sinónimo de troula, de festa, de esmorga, de foliada e, por suposto, de Antroido, de Antroido con maiúsculas grazas a comparsas como “Os do Couto” ou “Os Rescastados”.

  Hoxe imos falar da primeira delas, “Os do Couto”, que era a comparsa de Ricardo Rodríguez Alvedro, máis coñecido polo alcume de 'O Moucheiro', que foi, sen dúbida algunha, un dos grandes poetas antroideiros de toda a bisbarra.

  'O Moucheiro' era natural de Meicende, do lugar do Torroal. O fútbol e o Antroido eran as súas grandes paixóns. De feito, na acta constitucional da “Sociedad Recreativa y Instructiva de Meicende titulada La Esperanza” (19 de maio de 1924) aparece como secretario un tal Ricardo Rodríguez, se cadra o mesmo Ricardo Rodríguez que presidiu a devandita sociedade entre o 1 de marzo de 1935 e o 7 de febreiro de 1936 ¿Sería 'O Moucheiro'?

  O poeta do Antroido de Meicende casara cunha muller do barrio herculino de Vioño. Cando se deron o “si quero” viviron durante certo tempo en Meicende e posteriormente establecerían o seu domicilio en Vioño. É por iso polo que hai quen se refire a el como 'O Moucheiro de Meicende' ou 'O Moucheiro de Vioño'. Neste barrio da Coruña tamén sería directivo do Vioño F.C., un equipo que nacera en 1918 baixo o nome Rácing Vioño, denominación que, coa chegada do franquismo, tivo que cambiar de nome en 1941 polo de Vioño F.C. Posteriormente, ‘O Moucheiro’ tamén sería directivo do Maravillas S.D., club herculino fundado en 1951.

  Segundo nós contou Lino González, o noso protagonista traballaba na Compañía de Tranvías. “Choiaba na compañía como peón arranxando as carreteras, que aínda estivera moito por diante de Tagasa, a fábrica textil que había onde agora está a refinería. Alí era onde daba a volta o bus da Coruña”.

Panorámica de Tagasa (Cortesía de Xurxo González Sierra Mosquera)

  Jesús Varela deixounos claro que 'O Moucheiro' "foi o alma mater dos compositores de Meicende. Aquí pasaríase fame como en todos os sitios, pero alegría había moita. Recordo unha copla que lle compuxo a unha veciña de aquí e que dicía así:

Concha a de Rita mailo mozo

puxéronse a facer un pozo.

En vez de auga saiu barro

e xa foi todo para o carallo”.

 'O Moucheiro' era o letrista maior do municipio. Estaba ao tanto de calquera noticia e despois compoñia as letras das coplas que logo vendía en Meicende, Pastoriza, Suevos…

 -Aquí, como che pasara calquera cousa no pobo, automaticamente xa saías nas coplas da comparsa. Como houbera unha discusión, unha pelexa ou un “algo”, pois nada, tiñas todas as papeletas para formar parte das coplas-, recordaba Sergio Naya.

  “Os do Couto”, a comparsa do Moucheiro, xa existía nos anos 40. Traballaban durante todo anos preparando o traxe e aprendendo as letras que compoñía Ricardo. Chegado o Antroido ían a concursos á Coruña, especialmente a Monelos, ao salón Saratoga, que sempre se enchía de xente polo Carnaval e nas festas do barrio. E, por suposto, tamén desfilaban por Meicende, que iso era unha costume sagrada. Sergio Naya contounos unha anécdota sobre aqueles desfiles. “Maruja, a nai de Orlando, era moi amiga de miña nai e saía sempre coas comparsas. O día que nacín eu, a comparsa andaba por aquí de ronda xusto cando miña nai empezou co parto. Maruja entraba na casa e…

-Que? Aínda nada?

Despois, sempre llo reprochaba (risas)

-Ti si, moito cariño e moito tal. Ti de tranghallada e eu aquí parindo!

Imaxe dos anos 40 da comparsa "Os do Couto" (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Unha das industrias que había no Meicende de aquel tempo era a chamada fábrica de Ghapito, coñecida coloquialmente como “A Cheirenta”. En 1962 Antonio Meijide Pardo, Catedrático de Xeografía e Historia do instituto Eusebio da Guarda publicou o seu “Estudio geoeconómico del Complejo Industrial de La Grela” no que, precisamente, tamén lle adica uns parágrafos a esta industria (páx.42):

A poco más de tres kilómetros y medio sobre la nueva carretera a Carballo, se halla emplazada una fábrica de harina de pescado propiedad de la razón social “Agapito Morales”. La factoría fue establecida primeramente en La Grela (1944) para trasladarse en 1949 al lugar de Meicende, de la parroquia de Pastoriza. Ocupa dicho establecimiento una superficie de unos tres mil metros cuadrados. Allí se emplean un efectivo laboral que oscila desde doce personas en época de invierno, hasta llegar a la veintena durante el verano.

Partiendo del aprovechamiento de los desperdicios del pescado y mariscos no comerciales, esta fábrica se dedica a elaborar harinas de pescado y otros subproductos derivados. Se provee de pescado en casi todos los puertos de Galicia; en cambio la aportación marisquera procede exclusivamente del ámbito provincial. La producción es librada al consumo nacional, preferentemente con destino a las regiones del interior, Cataluña, etc.

  Como non podía ser doutro xeito, as instalacións de Agapito Morales tamén terían o seu protagonismo nas letras de Ricardo ‘O Moucheiro’. Recordando aquel cheiro nauseabundo, Sergio Naya contounos que “á fábrica que agora é a Cheirona de Suevos antigamente estaba aí arriba, onde está a canteira dos Arias. Alí paraba o trolebús de Carballo. Ás veces cheiraba tanto que… mi madriña! De tanto que cheiraba, a xente protestaba seguido e cambiárona para máis abaixo, onde está Aluminios. E claro, xa te podes imaxinar, ‘O Moucheiro’ tamén expresou o seu malestar nunha sátira que dicía así:

Vamos a falar dos pueblos

por exemplo o de Meicende,

de unha fábrica cheirenta

que nos puxeron en frente.

De inverno… de inverno, vai pasando,

e de vran… e de vran, non se aguanta.

As casas énchense de mosquitos

e os troles cambian de parada”.

Imaxe dos anos 40 da comparsa "Os do Couto" na que vemos a Ricardo 'O Moucheiro' co bombo (Cortesía de Sergio Naya Folgueira)

  Ricardo Rodríguez Alvedro, ‘Ricardo O Moucheiro’, ‘O Moucheiro de Meicende’’, ‘O Moucheiro de Vioño’, ou simplemente ‘O Moucheiro’, faleceu o 6 de decembro de 1967.

  Outra das grandes animadores do Antroido do Meicende de antano foi Antonio Regueira 'Chandeira', poeta antroideiro fundador da comparsa “Os Rescastados”. Falaremos dela a vindeira semana.

  Poñémoslle a póla a esta crónica coa programación do Entroido de Arteixo deste ano:

O SALÓN FIGUEROA DE OSEIRO

  Con motivo das Festas de Inverno que estos días celebra a parroquia de Oseiro, nas Crónicas de Arteixo desta semana aproveitamos a ocasión para elaborar un dos nosos pratos favoritos, unha receita cociñada cos ingredientes que máis gustan nesta bitácora: festa, tradición e historia.

  E falando de historia, o ingrediente principal da receita de hoxe, día de San Brais, é un lugar no que houbo durante décadas salsas, aliños e especias da A a Z. Estamos a falar do lendario Salón de Figueroa, un local que, malia a que leva moitos anos abandonado, segue provocando algún que outro ¡ai! de nostalxia na xuventude que alí bailou hai xa máis de medio século.

Imaxe actual do Salón Figueroa

  O nome do salón viña dado polo primeiro apelido do seu fundador, Ricardo Figueroa Souto, industrial nacido en 1897 no actual n.º 13 da rúa das Figueiras de Oseiro. Co transcorrer dos anos, antes da Guerra Civil, Ricardo construiría nova vivenda no que hoxe é a Travesía de Sabón, cerca da igrexa, e venderíalle a casa na que nacera aos ‘do Chaparro’, familia dun servidor que segue residindo alí.

  Naqueles tempos, era a condición dos habitantes desta parroquia o ser arrendatarios, na súa inmensa maioría, e colonos dunha soa casa de rancio avoengo, estirpe ilustre ás que tamén tributaban outras freguesías do municipio: os Láncara. Boa parte das casas dos veciños de Oseiro subsistían baixo o xugo dos arrendos históricos, establecidos desde moitos anos atrás. Mais posteriormente, ao igual que lle acontecera naquela altura a outras familias adiñeiradas e poderosas que tiñan propiedades en Arteixo dende séculos atrás, nalgúns casos descendentes de importantes Señoríos, a necesidade motivada pola perda de poder adquisitivo destas estirpes, propiciaría que moitas das súas terras foran vendidas aos caseiros ou aos grandes labradores da zona, como era o caso de Ricardo Figueroa, que, precisamente, ía comprarlle varios terreos aos Láncara.

  Ricardo estaba casado con Dominga Cedeira Abeleira, catro anos máis nova que o seu marido. Froito deste matrimonio ían nacer María, Manuela, Carmen e Josefa Figueroa Cedeira, catro nenas que, polo que nos contaron estos días, viñeron ao mundo na casa nova da actual Travesía de Sabón, na que a familia tamén tiña, na parte inferior do edificio, unha taberna que rexentaba Dominga ao tempo que criaba ás cativas.

  Á parte de dedicarse á labranza, Ricardo gañaba a vida como empregado de Dionisio Tejero S.A., unha empresa que realizaba actividades de importación e exportación de sal, viños, carbóns, cordelería, despacho de aduanas de mercancías, axencia internacional de paquetes postais, pesca marítima, exercendo ademais como consignatarios e armadores de buques.

  Xusto ao carón onde tiñan o seu domicilio e a taberna, Ricardo e Dominga farían certo tempo despois unha pista de baile ao aire libre. Co transcorrer dos anos cerrárona e acabou sendo salón. Disque nos primeiros tempos do local, con motivo das festas parroquiais, montaran un ring para ver boxear ao vasco Paulino Uzkudun, campión de Europa dos pesos pesados en 1926 e 1933, que seica “fixera luvas” co garda civil Cadenas. Uns meses máis tarde de aquela exhibición en Oseiro, Uzkudun viaxaría aos Estados Unidos para pelexar polo título mundial e alí coñecería ao mesmísimo Al Capone.

-Faite americano e eu fágote campión do mundo-, díxolle o popular gánster e contrabandista estadounidense.

Paulino perdería aquel combate no cuarto asalto ante Joe Louis.

  Unha das persoas que nos falou dos primeiros tempos do Salón de Figueroa foi Manolo Rodríguez Pan. Nacido no Rañal en 1936 e casado nos anos 50 en Oseiro con Teresa Suárez, ‘Teresa do Chaparro’, Manolo xa paraba alí de solteiro. “A entrada do salón custaba 4 pesetas. Cando eu empecei a traballar na Coruña, un obreiro andaría polas 100 pesetas á semana. As entradas vendíaas Ricardo e Dominga revisábaas. Diante do salón había mulleres vendendo na froita. Recordo á Xilghara vella, Marina, a Mariana… Nós, no salón tomabamos porróns de viño con gaseosa. Cando había baile, tamén estaba a taberna aberta. Os vellos atendían o salón e a súa filla Maruja e o seu home Moncho atendían a taberna. Polas festas tamén estaban os fillos deles botando unha man. O palco do salón estaba ao fondo e era de cemento. Na miña época recordo de ver actuar alí á orquesta Boquete, aos Mallo de Feáns, aos irmáns Figueroa de Nostián, ou, entre outros moitos, a Lemos e Pontevedra, que eran dous grandes músicos de aquí de Oseiro, que aínda eu os teño levado a Caión no meu Land Rover a actuar nun salón que había onde agora está a cetárea. No salón de Figueroa tamén actuou Finita ‘A Martela’, unha artista moi boa de Castelo (Culleredo) que despois emigrou a Venezuela. No medio da pista do salón había unha columna que tiña cristais. Arriba tamén se bailaba algo, máis ben pouco, pero algún baile fíxose. Donde máis se bailaba era abaixo. Arriba estaban as vellas mirando. A oportunidade de “facer algo” tíñala se bailabas xusto debaixo do balcón onde estaban as vellas. Había que ter pillería para todo (risas).”

De esquerda a dereita: José Suárez 'Lemos', Luciano Pazos 'Pontevedra' e Segismundo Regueiro 'Segís' (Cortesía de  Marina Regueiro Álvarez)

Finita Gay 'A Martela' (Cortesía da súa familia)

  Nunha liña moi semellante ao que nos narrou Manolo Rodríguez Pan, o admirado músico arteixán Víctor Iglesias García conta unha anécdota moi divertida sobre o Salón de Figueroa, anécdota que tivo a ben que formara parte do libro dun servidor Crónicas de Arteixo I, onde o propio Víctor participa con dous capítulos baixo os títulos “Os salóns de baile” e “A sala de festas Eva”. No primeiro deles, Iglesias transcribe literalmente as palabras dun veciño de Oseiro:

“Catro pesetas custaba a entrada, que para min eran a metade do xornal da semana. Pagabas alí, na garitiña que aínda se ve ao lado da porta e para dentro! Deixabas o abrigo no roupeiro, que era unha modernidade para o salón que era, pero bueno, había roupeiro. Como houbese boa orquestra, alí habían de andar as mozas de Pastoriza. Nación que as deu! E eu na fura de diante. No medio da pista había unha columna con espellos e o baile facíase virando ao redor coma nun tiovivo. Había uns palcos nos que se sentaban as vellas que non tiñan outra cousa que facer. Nación que as dou a elas tamén! Se te arrimabas de máis á parella, berraban ou dábanche unha vareada co bastón. Pero elas non sabían que debaixo dun dos palcos había un ángulo morto, o rincón, e alí mordiamos. Ti xa me entendes”. 

Roupeiro da época, que non sabemos se é o  do Salón Figueroa ou o de Eva, en Arteixo. De esquerda a dereita:  Suso do Capataz, Varela e  O Caracol. Detrás, Manolo de Eva (Foto publicada por Manuel Zas Muniz na páxina de Facebook "Veciños de Oseiro de sempre e tamén venideros")

  Durante o inverno, o outono e a primavera cada sábado ou domingo había baile no salón de Figueroa, aínda que a dicir verdade dependía un pouco de si os había en Pastoriza ou en Arteixo porque a competencia era grande. No verán o conto era outro ben diferente xa que había numerosas verbenas polas festas de cada parroquia e, ademais, eran gratis. Polas festas de verán de Oseiro pasaron grandes orquestras como a Oriente, Finisterre, os Rambalts, Maracaná, Los Platinos, os Satélites ou, entre outras, os Trovadores, que polo que nos contou José Riveiro Ferrín, nacido no Seixedo en 1948, “no verán do 62 actuou en Oseiro con eles, cos Trovadores, o cantante Lorenzo Valverde, unha das voces melódicas máis destacadas na España dos anos 60”.

  Los Platinos eran unha das orquestras que tocaban con certa asiduidade durante o inverno no salón de Figueroa. Fundáraa José García Fernández, máis coñecido por ‘Pepe Pachote’, que anos antes tamén creara a orquestra Ritmo e tamén tocara o contrabaixo nos Rambalts e na orquestra Esperela. Outro dos integrantes dos Platinos foi Eulogio Gestal, un músico natural de Altamira (Anceis, Cambre) que andando no tempo sería fundador do popular Mesón de Pastoriza e alcalde de Arteixo (dende 1983 ata 1987). Eulogio tocaba a trompeta e o acordeón e actuou por escenarios de medio planeta formando parte de varias orquestras. En 2021 tivemos a sorte de entrevistalo e, curiosamente, confesounos que coñecera a súa muller Marisa “en Oseiro, no salón de Figueroa, cando eu tocaba na Orquesta Finisterre. Casámonos o 19 de marzo de 1961”.

Palco do Salón Figueroa. Luis, que na imaxe está na batería, era guitarrista de Los Platinos. O utro mozo é Santi Zas, veciño de Oseiro (Cortesía de Santi Zas)

Los Platinos, anos 60 (Facebook "Orquestas 1900")

  Á parte dos Platinos, durante os anos 50-60 tamén tocaban con frecuencia orquestras como os Trovadores. Pero, sen dúbida algunha, os que máis actuaban alí eran, con moita diferencia, Luciano Pazos Otero, máis coñecido como Luciano ‘O Ferreiro’ ou polo alcume de ‘Pontevedra’ e  José Suárez Lozano, 'Lemos', músicos dos que xa falamos neste espazo cando homenaxeamos á Orquesta Pontevedra (podedes ver a crónica aquí:https://cronicasdearteixo.blogspot.com/2021/05/a-orquestra-pontevedra-de-oseiro.html).

Luciano Pazos bailando en 1958 coa súa filla Teresa no Salón Figueroa (Foto publicada pola propia Teresa na páxina de Facebook "Veciños de Oseiro de sempre e tamén venideros")

  Luciano, que quedara viúvo moi novo con catro fillos ao seu cargo, tiña a súa ferrería na rúa Santirso e o domicilio na actual Travesía de Sabón de Oseiro, ao carón da casa da señora Clotilde e moi cerca do salón. O popular ferreiro-acordeonista faleceu en 1963 con tan só 57 anos de idade. Santiago Zas Souto, veciño de Oseiro nacido en 1945, falounos del con moito cariño, e tamén tivo a ben compartir con nós algunha das súas lembranzas sobre o salón de Figueroa. “O salón tiña pista ao aire libre enriba para o verán, que logo terminou sendo salón cerrado. Dominga era a persoa que estaba na porta recollendo as entradas que vendía na taquilla o seu home Ricardo. Ás veces tamén estaba na taquilla a súa filla Fina, que vivía na Coruña. Recordo de ir a bailes nos que Luciano ‘o Ferreiro’ tocaba o acordeón e Lemos a batería. Eses eran os que máis actuaban no salón cando eu era chaval. Os dous eran de alí, de Oseiro. Moita da xuventude de aqueles tempos aprendemos a bailar con eles. Cando Luciano enfermou, recordo que viñera a orquesta dos irmáns Mallo de Feáns a facerlle unha homenaxe no salón, para recaudar fondos para el. Aquel día houbera un abarrote de xente! Tamén recordo ás vellas vixiando nos balcóns, a un lado e ao outro. Cando unha parella se gustaba, metíanse debaixo dos balcóns, fóra da observación das cámaras de vixilancia humanas (risas). Que felices eramos con tan pouco! No salón facíanse concursos nos que se elexía á Guapa de Oseiro, concursos de tango… nunha ocasión o señor Juan ‘o Pato’ organizara o de tango”.

Enrique 'Vichelajota', Santi Zas e un fotógrafo da época (Cortesía de Santi Zas)

Carme 'da Xílgara' elexida Guapa de Oseiro no Salón de Figueroa (Foto publicada por M. Carmen Aldao Suárez na páxina de Facebook "Veciños de Oseiro de sempre e tamén venideros")

  Paralelamente, ao tempo que o salón funcionaba, a taberna seguía estando aberta. Ultimamente, quen a atendía habitualmente era María, que foi a que sempre estivo na casa con seus pais, e o seu marido Moncho Barba (que traballaba en Fenosa mirando os contadores da luz). Os tres fillos do matrimonio, Moncho, Maruja e Tita Barba Figueroa, tamén botaban unha man no negocio. Alí tanto podías tomar unha copa de caña das que abrían o peito, coma comprar un cento de ladrillos, como así nolo contou Pepe López Caamaño ‘O Labrador’, veciño de Estramil que durante moitos anos foi empregado de Cerámica La Perfección (coñecida como a cerámica de Ferreira). Pepe recordaba que “O Cubano viña a Estramil co camión a cargar e despois ían con el dous ou tres obreiros de Ferreira, os que collían na cabina, para levar o ladrillo ás obras ou aos almacéns nos que deixaba o material en depósito, como por exemplo en Oseiro, no salón de Figueroa. Alí íamos tres obreiros para descargar dentro do salón. Tiñan taberna e salón e todas as semanas levábanse dous ou tres viaxes de material, que se descargaba dentro do salón, na pista. E despois alí, os veciños dos arredores que precisaban un cento ou dous de ladrillos pois ían buscalos alí no carro de bois, que daquela non había tanto camión como hai hoxe”.

  Na taberna tamén daban comidas. De feito, polo que nos contou Manolo Rodríguez Pan, “alí comían os de Intelsa cando estaban no Polígono de Sabón”.

  O salón seguiu funcionando ata comezos da década dos setenta, época na que, segundo nos manifestaron varias persoas cos seus comentarios nas redes sociais, tamén tocaron alí Os Tarantos, grupo da época de notable arteixanía. 

En primeiro plano, o edificio do salón. A seguinte casa, a pintada de amarelo, era onde estaba a taberna

  Ao igual que lles pasou aos outros do municipio, o local foi perdendo fol ata que pechou definitivamente na mesma época na que finou o seu fundador, Ricardo Figueroa Souto, que morreu o 21 de decembro de 1970 aos 73 anos de idade.

  Co peche do salón quedaba atrás unha parte moi importante da vida da parroquia e da bisbarra, con centos de anécdotas e ducias de parellas que ennoivaron alí. Certo tempo despois do peche definitivo, Manuel Iglesias, o marido de Tita (que falecería en 1989 con tan só 40 anos) utilizou o local como taller de chapa.

  Despois de tanto e tanto tempo que leva abandonado, as paredes do salón de Figueroa seguen rezumando nostalxia para ducias de parellas que se deron alí o primeiro bico, prometéndose amor eterno ao tempo que a orquestra cantaba aquilo que dicía…

"Así fue que empezaron papá y mamá

tirándose besitos y una guiñá.

Así fue que empezaron papá y mamá

y ya somos catorce...y ya vienen más "

__________________________

(P.D.: Moitas grazas a todas as persoas que participastes activamente estos días cos vosos comentarios nas redes sociais)