A PARROQUIA DE BARRAÑÁN NA 'GEOGRAFÍA GENERAL DEL REINO DE GALICIA' PUBLICADA POR CARRÉ ALDAO EN 1928

Nado na Coruña en 1859, Uxío Carré Aldao foi un libreiro e escritor en lingua galega e castelá. No ano 1891 faise cargo da libraría de Andrés Martínez Salazar e da imprenta de Domingo Puga, onde tiña lugar unha tertulia galeguista, coñecida como A Cova Céltica, da que Carré era o principal animador.

Na súa imprenta ían aparecer gran parte dos libros dos autores galegos da época. Foi membro da Liga Galega (1897) e de Solidaridade Galega (1907), ademais de ser un dos fundadores da Real Academia Galega, así como membro da Real Academia da Historia.

Carré casou con Purificación Alvarellos Pena, con quen tivo once fillos, aos que lles inculcou as súas inclinacións literarias. Algún deles, Uxío, Leandro e Lois Carré Alvarellos foron escritores, así como as súas netas May Carré e María del Pilar Carré, que se dedicaron á novela rosa.

Algunha das súas obras foron Brétemas (1896); Raiolas (1898); Apuntes para la historia de la imprenta y el periodismo (1901); La literatura gallega en el siglo XIX (1903); Influencia de los catalanes en el progreso de la industria pesquera en Galicia (1904); Idioma y literatura de Galicia (1908); Guerra de la Independencia en Galicia. El Alzamiento contra los franceses (1908); Influencias de la literatura gallega en la castellana (1915); Contos de forxa (1919) ou, A terra chama (1925).

En 1928, catro anos antes da súa morte, publica o tomo dedicado á provincia da Coruña da Geografía General del Reino de Galicia, unha auténtica xoia, unha obra sublime na que Carré dá un paseo polo máis profundo de cada unha da parroquias dos concellos coruñeses debullando a súa xeografía, historia, lendas, etnografía... 

Con relación á parroquia de Barrañán, isto foi o que publicou na devandita obra:

Parroquia de San Xián (Julián) de Barrañán (anejo de Lañas).- A 16 kilómetros de la capital de la provincia y a las faldas de los montes Angra y el alto pico do Galo, que separan Barrañán de Arteixo. Es terreno mediano y lo riega el Castro, que viene de Monteagudo y Armentón a perderse en la playa de Barrañán o de Branquenza, por el grupo así llamado que está próximo a él.

Comprende las aldeas de Esfarrapa, Galo, Iglesario y Sar, y los grupos de Branquenza, Campo, Outeiro, Pata, Seara y Sisalde, con 319 habitantes de hecho y 348 de derecho, que viven en 98 edificios, 35 de planta baja y 55 de dos y 8 chozas o albergues. Tiene escuela de sostenimiento voluntario del ayuntamiento. Hállase a unos 3 kilómetros de la cabeza del ayuntamiento.

La iglesia parroquial es notable y fué iglesia propia. Perteneció al priorato de Cambre.

  Confina con el Océano al N., Suevos al E., Oseiro al S. y Chamín al O.

Panorámica actual de Barrañán, co Monte de Angra ao fondo

CRÓNICAS DA EMIGRACIÓN: O REENCONTRO DA ITALO-URUGUAIA VIRGINIA SÁNCHEZ COA SÚA FAMILIA DA CATUXA E CHAMÍN

Dende que abrimos este espazo en setembro de 2014 recibimos varios correos electrónicos de netos ou bisnetos de emigrantes do noso municipio pedíndonos axuda, dende diferentes puntos do planeta, para localizar a familiares de Arteixo.

O pasado 4 de marzo escribiunos Raquel Wrobleuski dende Arxentina contando que levaba moito tempo axudándolle a armar a árbore xenealóxica a súa amiga Virginia Sánchez Bermúdez, uruguaia que leva máis de vinte anos residindo en Italia. Entre outras cousas, no seu e-mail Raquel indicábanos o seguinte:

“Me atrevo a escribirle, ya que sigo su Instagram, leo sus publicaciones, y quizás pueda indicarnos donde buscar mas info sobre Manuel Sánchez Lago y su descendencia.

Otro dato que puedo brindar es que los abuelos de Manuel Sánchez Lago eran... abuelos paternos: Agustín Sánchez Varela y Benita Maceiras Rega, naturales de Arteixo, y abuelos maternos: Juan Lago Castro y Francisca Pedreira Rumbo, naturales de Chamín. 

Desde ya, cualquier información que pueda brindarnos para poder seguir investigando le estaré agradecida.

Sin mas me despido con un saludo cordial, disculpe ud el atrevimiento, ya no sabemos donde mas buscar”. 

Ao pouco de recibir o correo caemos na conta de cal era a familia que andaban buscando Raquel e Virginia: os Lago da Catuxa, que están unidos en parentesco cos Lago de Chamín.

Como era lóxico, antes de contestarlle a Raquel Wrobleuski, chamamos ao noso amigo Pepe Sánchez Lago, con quen nos une unha boa amistade dende hai anos, especialmente dende que o realizador arteixán Fran Naveira e un servidor gravamos en 2018 o documental “Un raio chamado Catuxa”, audiovisual no que Pepe é un dos protagonistas.

Chamámolo por teléfono e explicámoslle o que nos acontecera, contándolle polo miúdo o que nos pedían dende ese triángulo migratorio con sedes de busca “tipo Paco Lobatón” na Arxentina, en Italia e no Uruguai. Sorprendido polo que acababa de escoitar, o que escribe agardaba polo consentimento de Pepe para contestarlle a Raquel e decirlle que, efectivamente, coñecíamos á familia de Manuel Sánchez Lago que andaban buscando ela e a súa amiga Virginia.

-Xabier, agarda un momento. Está entrando a miña filla María pola porta. Repítelle por favor o que me acabas de contar a min-, dinos Pepe.

Repetímoslle á súa filla a secuencia dos feitos. Rematado o noso testemuño, cun pouso de alegría e certo aire de emotividade na súa voz, dinos María:

-Si, si, queremos coñecer a esa parte da familia. Pásalles o meu teléfono e o meu correo electrónico.

Así o fixemos. Nese mesmo día xa lle contestamos a Raquel, quen, horas despois, contábanos o seguinte en sendos correos electrónicos:

Infinitas gracias!! Ya le pase la información a mi amiga y ella a sus hermanos y primas y están felices de haber obtenido esta información tan importante. Están profundamente emocionados. Mi amiga Virginia le escribió por WhatsApp a María desde Italia. Nuevamente muchas gracias por toda la molestia que se tomó. Saludos cordiales en mi caso desde Argentina. 

De nuevo muchas gracias. Ya están en contacto Virginia y María. Por mi parte inmensamente agradecida. Creo que tendrán horas y días de charlas, faltaba una parte de la familia de Virginia, y gracias a Usted, se completa la historia. Llevo varios meses recopilando datos, muchas puertas cerradas, pero como dice el dicho cuando se cierra una puerta se abre una ventana. Di con el contacto justo, que tenía los datos de la historia que faltaba. Es un final feliz!  Ahora pueden reescribir la parte que faltaba de ambos lados!

Moi agradecida e emocionada, ao día seguinte Virginia Sánchez Bermúdez contacta con nós a través do Instagram:

“Sólo te digo gracias, mil gracias por ayudarme a cumplir el sueño de mi papá y mis abuelos. Son dos días que no paro de llorar. Super emocionada. Vivo en Toscana hace 21 años ya. Mi abuelo Marcelino emigró y nunca más volvió (a Galicia). Murió con ese dolor. Estoy en el trabajo y no paro de mirar el documental (Virginia referíase a “Un raio chamado Catuxa” e mándanos un pantallazo no que a ve a Pepe Sánchez Lago). Yo no entiendo casi nada, pero me encanta”.

Nos días posteriores Virginia e un servidor cruzámonos varios Whats´App con abondosa información e fotografías dos seus antepasados que resumimos deseguido.

A nosa protagonista italo-uruguaia é neta de Marcelino Sánchez Lago que naceu na Catuxa en 1894, no que hoxe é Avenida de Caión, nunha fermosa casa de pedra que podemos ver actualmente restaurada ao carón da marquesiña do lugar.

Imaxe actual da casa na que naceu Marcelino Sánchez Lago, avó de Virginia

Marcelino era fillo de Francisco Sánchez Maceiras (natural de Candame, fillo de Agustín Sánchez e Benita Maceiras) e de Isabel Lago Pedreira (natural de Chamín, filla de Juan Lago e Francisca Pedreira. Isabel era tía de Manuel Lago Pazos, o popular Tío Lago de Chamín, a quen lle adicamos no seu momento esta crónica: https://cronicasdearteixo.blogspot.com/2019/05/o-tio-lago-de-chamin.html)

Francisco Sánchez Maceiras e Isabel Lago Pedreira casaron na igrexa de San Pedro de Sorrizo en 1893 (Francisco en segundas nupcias) e estableceron o seu domicilio na Catuxa nunha casa na que viñeron ao mundo Marcelino (1894), Dolores (1898), María (1902) e Manuel Sánchez Lago (1904).

Os maiores da prole, Marcelino e Dolores, emigraron de moi noviños a América. Primeiramente marchou ela ao Uruguai e despois faríao el a Arxentina, onde estaría un ano e pico ata que, finalmente, se estableceu en Montevideo xunto a súa irmá Dolores.

Na Catuxa quedaron seus pais e seus irmáns María e Manuel, familia coa que mantiveron comunicación postal durante as primeiras décadas de 1900, ata que un día deixaron de recibirse cartas a un e a outro lado do Atlántico perdéndose o contacto para sempre.

En Montevideo Marcelino e Dolores formaron a súa propia familia. Dolores casou con Faustino Martínez Peña, un panadeiro da zona de Ferrol co que tivo catro fillos: Violeta, Olga, Faustino e Julia Martínez Sánchez.

Pola súa banda, Marcelino, que traballou na panadería de seu cuñado e súa irmá, casou con Rogelia Pereyra, uruguaia da cidade de Rocha, capital do departamento homónimo. Do matrimonio de Marcelino e Rogelia naceron nove fillos: Amelia, Reina Isabel, Marcelino Alberto, Julia Elvira, Alberto, Ángel, Faustino, Julio e Juan José Sánchez Pereyra, este último pai da protagonista das Crónicas de Arteixo desta semana, a nosa prezada Virginia Sánchez Bermúdez.

Marcelino Sánchez Lago (Cortesía da súa neta Virginia Sánchez Bermúdez)

Rogelia Pereyra (Cortesía da súa neta Virginia Sánchez Bermúdez)

Os dous irmáns que quedaron en Arteixo tamén ían formar a súa propia familia. María casou en Morás con Juan Pombo Vázquez e foron pais de Carmen, Fernando, José, Julia e Manuela Pombo Sánchez. E Manuel, que foi o que seguiu vivindo na casa familiar da Catuxa, casou con Julia Lago Rodríguez, filla do Tío Lago de Chamín, e tiveron catro fillos: Francisco, Manuel, José (que vén sendo o noso prezado Pepe, protagonista do documental “Un raio chamado Catuxa”) e Anunciación Sánchez Lago.

Logo de wasapear con ela durante varios días e de reiterarnos a súa emoción polo feito de localizar a súa familia de Arteixo, Virginia díxonos que non podía agardar máis e que ansiaba poñer pé na terra que vira nacer ao seu avó Marcelino e coñecer, por fin, aos da súa sangue. Así, en quente, comunicounos que chegaba ao aeroporto de Alvedro o venres 27 de marzo para pasar aquí toda a fin de semana.

Contactamos con María, a filla de Pepe, e confirmounos que efectivamente xa tiñan todo organizado e que se hospedaría no seu domicilio.

-Chegará sobre as cinco ao aeroporto. Pásate despois pola casa de meus pais-, dinos María.

E así o fixemos. Sobre as 20:30 chegamos ao domicilio dos Sánchez Castro, situado xusto en fronte da casa na que nacera o avó de Virginia e tamén a mesma na que veu ao mundo Pepe Sánchez Lago. Alí estaban María, o seu marido José Luis, Martín e Diego (os dous fillos do matrimonio), Pepe Sánchez, a súa dona Carmen Castro e si, alí estaba Virginia, que dende ese día xa é unha arteixá máis. Emoción profunda ao vernos por primeira vez, abofé!

Fixemos a visita coa idea de saudar a Virginia e charlar un anaquiño con ela, mais a hospitalidade dos Sánchez Castro levounos a botar alí un par de horas parolando e probando as delicatessen preparadas por Carmen para este reencontro familiar, no que houbo moita alegría e algunha que outra videochamada a Italia e Arxentina, neste caso para saudar a Raquel Wrobleuski, artífice desta busca ao máis puro estilo de ¿Quien sabe donde?, o programa presentado por Paco Lobatón emitido por Televisión Española entre 1992 e 1998 que tiña por finalidade encontrar personas desaparecidas.

Ao día seguinte, sábado, co fin de preparar esta crónica que estás lendo, apuntámonos a realizar parte do percorrido que Virginia realizou polo municipio coa súa familia para coñecer diversos lugares relacionados cos seus antepasados.

A primeira hora da mañá, Pepe e Virginia visitaron o cemiterio parroquial de Santiago de Arteixo. Os demais excursionistas quedamos con eles ás 10:30 h diante da casa dos Sánchez Lago, a mesma na que reside Manolo e na que agora se pechaba un círculo que levaba aberto 115 anos!

Virginia con seus curmáns Pepe e Manolo Sánchez Lago diante da porta da casa na que nacera Marcelino, avó da italo-uruguaia

Virginia no piso superior da casa na que naceu seu avó Marcelino. Abaixo, seu curmán Manolo Sánchez Lago

Tras sacar ducias de fotos alí, acto seguido dirixímonos en tres coches á zona do Cepo, cerca de Candame, onde tamén se sumou á excursión Julio, fillo de Anunciación Sánchez Lago. Alí, no Cepo, visitamos os restos das casas nas que naceran Agustín Sánchez Varela e Benita Maceiras Rega, tataravós de Virginia, ou, o que é o mesmo, avós de seu avó Marcelino.

Virginia no Cepo, na casa na que naceu o seu tataravó Agustín Sánchez Varela

De esquerda á dereita, Julio, Virginia, Pepe e María no Cepo, no lugar onde estaba a casa na que nacera Benita Maceiras Rega, tataravoa de Virginia

Posteriormente, previa parada na estrada de Caión para contemplar a inmensidade oceánica dende o alto de Barrañán, dirixímonos ata a igrexa de Santaia de Chamín, onde descansan os restos da familia Lago, emparentada coa Catuxa por partida dobre, primeiramente con Isabel Lago Pedreira (nai de Marcelino) e anos máis tarde con Julia Lago Rodríguez (filla do Tío Lago de Chamín), muller de Manuel Sánchez Lago e nai de Francisco, Manuel, José e Anunciación Sánchez Lago, fillos que curiosamente teñen os mesmo apelidos que o seu proxenitor, o que dá pé a certa confusión.

Virginia na igrexa de Santaia de Chamín

Minutos despois, logo de visitar a igrexa de Santaia, dirixímonos a Chamín de Arriba, á casa familiar dos Lago, onde nos recibiu coa maior das amabilidades Nilda, neta de Jesús, que era un dos irmáns de Julia Lago Rodríguez.

Facendo de gran anfitroa e, logo de amosarnos as dependencias do seu fogar, entre elas o hórreo e o pombal que chaman poderosamente a atención, Nilda convidounos aos alí presntes a tomar un pouco queixo e chourizo. Ademais, como así o merecía a ocasión tan especial, tamén se brindou polo emotivo e fermoso reencontro… Uruguai, Italia, Arteixo, A Catuxa, Chamín… un pequeno cosmos no planeta dos Lago!

De esquerda á dereita, María, seu pai Pepe, Nilda, Virginia e Xabier diante do hórreo dos Lago de Chamín

Virginia diante da casa dos Lago de Chamín, a mesma na que naceu súa bisavoa Isabel Lago Pedreira, nai de seu avó Marcelino

Tras pasar alí un bo anaco escoitando algún que outro conto que publicaremos no futuro nestas Crónicas de Arteixo (algún deles contado na mesma lareira na que podemos ver ao tío Lago de Chamín co xornalista larachés Manolo Negreira na ligazón que adxuntamos ao principio desta crónica), despedímonos de Nilda e diríximonos a Sorrizo para ver a igrexa de San Pedro na que casaran Francisco Sánchez Maceiras e Isabel Lago Pedreira en 1893, xusto o ano anterior de que nacera o seu primoxénito Marcelino, o avó de Virginia.

De esquerda á dereita, María, seu pai Pepe, Virginia e Julio diante da igrexa de Sorrizo

En Sorrizo despedímonos de Virginia e da súa familia. Novas apertas fondas e máis emoción. Eles ían xantar a Caión e o que escribe facía o camiño de volta ao seu domicilio coa satisfacción de poñer o seu gran de area para que este reencontro fora posible.

Para Virginia foi unha estadía curta pero necesaria, moi moi necesaria para recuperar unha familia perdida, unha familia que había un século que deixara de comunicarse entre si. O tempo foi o que foi e si, quedaron máis visitas pendentes, así como coñecer a outros familiares que ten en Morás, os descendentes de María Sánchez Lago, irmá de seu avó Marcelino. Mais xa podemos adiantar que Virginia volverá en agosto. Virá a facer o camiño de Santiago e pasará uns días en Arteixo, cumprindo de novo o soño de seu avó, o soño de pisar a terra que o vira nacer.

Como colofón a este reencontro (e guinda a esta crónica) tamén podemos adiantar que Virginia e a súa familia de Uruguai iniciaron os oportunos trámites para que as cinzas de seu avó Marcelino viaxen dende Montevideo a Arteixo e reciban o descanso eterno na terra que abandonara de mozo e á que tanto ansiaba volver!

Última foto do arteixán Marcelino Sánchez Lago (Cortesía da súa neta Virginia Sánchez Bermúdez)

HISTORIA DO ATLÉTICO VILARRODÍS F.C. O EQUIPO FEMININO (4ª PARTE E FIN)

  Chegamos á fin desta serie sobre a historia do Atlético Vilarrodís falando do seu lendario equipo feminino, que disputou inesquecibles partidos por toda a bisbarra entre finais dos anos sesenta e principios dos setenta.

Formación do Vilarrodís que xogou en Elviña no Entroido de 1969. Arriba, de esquerda a dereita: Carmen, Luísa, Palmira, Lola, Xela e Mari. Abaixo: Loli, Finita,  Dolores, Carmen,  Maruja e a masaxista Mari Loli (Cortesía de Fina López)

  O balompé das mulleres xa viña formando parte do tradicional Entroido da parroquia coruñesa de Elviña dende comezos da década de 1960, que foi cando se empezaron a xogar alí os populares enfrontamentos entre as casadas e as solteiras da aldea. Uns partidos que, polo que nos conta Xurxo Souto nos seus marabillosos Contos da Coruña, darían pé a que o Martes de Entroido fora declarado día festivo na Coruña:

“(…) Foi unha idea para divertirnos entre nós (fala Luísa de la Fuente). Os homes non se queixaron, mesmo nos deixaron as camisetas e os pantalóns do equipo do Relámpago. Primeiro xogamos nun campo que había onda a Seat, alá na de Chelo. E despois aquí abaixo, no campo da Laxe. Desfixérono para abrir a carretera de Pocomaco. Prometeron que ían facer outro e ao final quedou Elviña sen campo de fútbol”. Como boa veciña desta aldea que non quere converterse nun barrio máis de cemento, as palabras de Luísa, ademais de emoción, levan sempre unha proclama reinvidicativa.

A feliz ocorrencia daquelas rapazas axiña conmocionou á Coruña toda. Ata o Curruncho chegou Bocelo, o famoso xornalista, para lle facer a primeira entrevista, “eu estaba fregando na louza. El puxo: ‘as de Elviña, aínda que xogan ao fútbol non perden de lavar. Convidáronnos a cachola e viño’. Moito me rin con el”.

A paixón atlético-antroideira foi in crescendo. Ata que un ano todos os obreiros en pleno se negaron a traballar por ir ver o partido. O Concello tivo que declarar o día non laborable. Grazas ao arrouto futbolístico destas mulleres aínda hoxe é festivo na Coruña o Martes de Carnaval (...)¹

  Aquelas pioneiras ían conseguir en pouco tempo que Elviña non fose coñecida soamente pola batalla entre as tropas de Soult e Moore, alí acontecida en xaneiro de 1809. Non, aquelas mulleres tamén ían ser recoñecidas pola súa contribución noutra batalla, na batalla pola igualdade.

  Os solteiras-casadas de Elviña ían dar paso aos primeiros partidos femininos “internacionais” da bisbarra, o primeiro deles disputado, no Entroido de 1969, diante dunha enorme multitude contra aquel grupo de arteixás que capitaneaba Finita López, máis coñecida polo alcume da ‘Rubia de Vilarrodís’, partido que gañou o conxunto visitante por 1-2 e do que fai mención o escritor coruñés Manuel Rivas (presente no Elviña-Vilarrodís cando era un neno) no seu libro autobiográfico As voces baixas:

Partido de fútbol feminino en Elviña (Cortesía de Paco García 'O Cubano')

"(...) Onde van os nenos do Castro? Levounos o vento! Aquela curva era o mellor miradoiro para o camiño fondo da Cavaxe. E algo de vento ía, porque abaneaba a maleza cando se abriu para o Inesquecíbel. Do túnel vexetal saía a Loura de Vilarrodís, co seu uniforme de capitá.

Viramos xa algún dos partidos dos martes de Entroido, entre solteiras e casadas, mais todas do lugar. Xogábanse nun campo a carón da Avenida, o do bar Parada, que era onde facía o alto a Cucaracha e outros coches de liña. Era un campo tan modesto, tan pedregoso, que todos os equipos xogaban a gañar. O club Relámpago decidiu facer un novo campo, con vestiarios e todo, e cando chegou o Entroido celebrouse cun encontro internacional. E aí vén a Loura co seu equipo da outra bisbarra, de Arteixo.

A valmontes, quilómetros correndo, con camiseta e pantalón curto. Todo isto, como dicía o poeta Manuel María, naqueles "tempos incestuosos". E á fronte, como unha modelo do calendario Pirelli, como unha revolución óptica naquela época de loito téxtil, alí estaba a Loura de Vilarrodís. Estivera na emigración e, de volta, abriu un bar chamado Odette. Levaba o pelo ao estilo garçonne, e no ar lembraba á actriz Brigitte Bardot. Mais non era unha cuestión de comparar. A Loura de Vilarrodís estaba alí. Era verosímil. Tanto que viñera brincando entre os fentos, para pasar do invisíbel ao visíbel no camiño da Cavaxe. Agora, no campo de xogo, sabía darlle ao balón con lume de biqueira. E o que era aínda máis difícil, facerlle fronte con garbo a aquela multitude afervoada, chegada de toda a comarca, e que emitía arias di bravura cada vez que as mozas de Elviña, Castro e Vilarrodís tocaban a esfera do mundo"² 

Partido Elviña-Vilarrodís (Cortesía de Fina López)

  Rivas, daquela un rapaciño de doce anos, quedara prendido da beleza de Otilia Josefina López Naya, máis coñecida por ‘Finita, a rubia de Vilarrodís’, unha muller que naquel partido xogado en Elviña ía erguer paixóns polo campo adiante coas súas guedellas louras ao vento.

Crónica do partido Elviña-Vilarrodís disputado no Entroido de 1969 (El Ideal Gallego, 19 de febreiro de 1969)

  Sen pretendelo, Finita converteuse nunha icona feminina dos anos sesenta. Foi a Sofía Loren de Arteixo ou, como ben di Manuel Rivas na súa novela, a Brigitte Bardot da comarca, toda unha modelo do calendario Pirelli que, antes da pandemia de Covid-19 chanceaba co seu fillo Álex (co que tivemos a sorte de xogar ao fútbol) e cun servidor mentres tomabamos un café dicíndonos que "caín en graza no país dos cegos, o torto é o rei".

Fina López 'a Rubia de Vilarrodís' (Cortesía de Fina López)

   Criárase na Coruña, na rúa Federico Tapia, e con 21 anos chega a Vilarrodís, lugar no que abre un local ao que lle chama Café Bar Odet, mais ninguén o coñecía polo seu nome. Para todo o mundo era o bar da rubia: "Antes montabas un bar e chamábanche de todo menos bonita".

Caixa de mistos do Bar Odet (Cortesía de Fina López)

   Finita, que decidira xogar ao fútbol para dar a coñecer o seu establecemento, obxectivo que abofé ía conseguir, segue lembrando hoxe aquelas aventuras futboleiras e ao mesmo tempo reivindica que "Lola Flores e as súas compañeiras imitáronnos despois en Madrid. Ata gravaron unha película, Las Ibéricas. Pero as pioneiras do fútbol feminino foron as de Elviña, e o primeiro gran campionato disputárono contra nós, as rapazas de Vilarrodís".

Fina López 'a Rubia de Vilarrodís' (Cortesía de Fina López)

  A finais de 1969, ao mesmo tempo que Finita López erguía paixóns polos campos da bisbarra coas súas guedellas louras ao vento, Francisco Cadahía e o arteixán Pepe Mañana, nado en Uxes o 29 de outubro de 1950, fundaban na Coruña o Karbo, un novo equipo de fútbol feminino que pouco a pouco iría collendo a vez daquelas rapazas pioneiras de Elviña, que xa había algúns anos que se daban cita nas instalacións do Relámpago para dilucidar, en cada Entroido, a primacía balompédica entre as solteiras e as casadas do lugar ou contra rivais doutros lares como o Vilarrodís ou o Crendes.

  Karbo é a suma sincopada de Carrasco e Borrego, primeiros apelidos de Ramón e María del Carmen, o matrimonio que rexentaba a academia privada na que estudaba Mañana por aquel entón, unha academia que a día de hoxe segue estando situada na popular barriada dos Mallos. Nese centro de ensino, entre urxencias mecanográficas e de inglés comercial, Francisco Cadahía e Pepe Mañana, presidente e adestrador do equipo, ían formar un grupo de vinte mulleres, todas solteiras, que compaxinaban o fútbol cos estudos ou co traballo, e que se xuntaban dous días por semana para adestrarse no campo da Sagrada Familia baixo as ordes do técnico de Uxes.

  O bautismo oficial do club celébrase en Almeiras en abril de 1970, cun partido que remata con triunfo visitante por 0-1. Non podía imaxinar ninguén o que o Karbo ía conseguir nos seguintes anos, mérito que se acentúa porque ademais, nunha época na que ser muller e xogar ao fútbol non era nada doado xa que non estaba ben visto por todos os ollos, ían ser quen de romper barreiras que parecían infranqueables naquel mundo de homes.

  En febreiro de 1970, só unhas semanas antes de xogarse aquel choque en Almeiras, as mulleres de Vilarrodís disputan coas de Elviña un campionato carnavaleiro a dobre partido. No primeiro enfrontamento, celebrado o domingo de Antroido, venceron as rapazas arteixás por 0-1. O martes vencería o equipo local por 3-1 nun partido no que, segundo a prensa herculina “ni en la batalla de Elviña había tanta gente”³ e no cal se recadaron máis de 41.000 pesetas, unha barbaridade para aqueles tempos.

Crónica do segundo partido entre o Elviña e o Vilarrodís disputado no Entroido de 1970 (La Voz de Galicia, 11 de febreiro de 1970)

  Durante os seguintes meses o equipo feminino de Vilarrodís ía xogar máis partidos, entre eles o disputado en Ordes a finais de 1970, no que venceu por 2-0 ao Galicia Gaiteira.

  O 23 de febreiro de 1971, Martes de Entroido, o once arteixán volve participar, un ano máis, no “clásico” de Elviña. O enfrontamento das mulleres congrega a miles de persoas e, nesta ocasión, as nosas perden por 1-0 co Crendes. O Vilarrodís formou aquel día con Carmen; Palmira, Lola, Sarita; Lolita, Maruja; Marina, Luísa, Finita, Lucita e Toñita.

Formación da época (Cortesía de Fina López)

Formación da época (Cortesía de Sergio García)

  Unhas semanas máis tarde, a finais do mes de abril, o Vilarrodís participa co Galicia Gaiteira -que acababa de encher o estadio de Riazor nun partido amigable contra o Polideportiva Fuengirola⁴-, co Crendes e co Eume nun torneo organizado pola comisión de festas patronais do San Roque de Betanzos. O cuadrangular disputouse no Campo do Carregal e o seu gañador foi o Eume, mentres que o Vilarrodís quedou apeado nas semifinais ao perder por 1-0 co Crendes.

Formación do Vilarrodís no Campo do Carregal de Betanzos (Cortesía de Fina López)

   Aínda que estaba a anos luz do que é na actualidade, o fútbol feminino continuaba a dar pasos de xigante naquela España en branco e negro, moi a pesar do día no que Lola Flores se vestiu de curto en Vallecas facéndolles un fraco favor a aquelas futbolistas pioneiras.

  Era 1971, e baixo o lema «Folclóricas y finolis», a faraona lideraba un grupo de artistas da farándula nun espectáculo vergoñento coa escusa de ver a mulleres dándolle patadas a un balón. Ese mesmo ano, no cine, Las Ibéricas F.C. de Pedro Masó narraba as fazañas de cinco mulleres que xamais patearan un esférico, nun ambiente máis preocupado pola indumentaria e o malestar dos seus maridos. A realidade das futbolistas estaba moi lonxe do que representaba a cultura, sobre todo porque mentres daban eco a un mundo machista, as nenas da época enfrontábanse a el. Loitar cunha sociedade ultraconservadora, que vía o deporte como unha actividade prexudicial para a saúde e o físico das mulleres, foi todo un reto para aquelas mozas que romperon os moldes do franquismo. Vaia dende aquí o noso recoñecemento e admiración para todas e cada unha delas!

  Todos os dream teams teñen o seu tempo: No ano 72 remataron os encontros⁵ do Vilarrodís feminino.

Formación da época do Vilarrodís (Cortesía de Fina López)

  O día 19 de decembro do 2013, corenta e cinco anos despois daquel partido xogado en Elviña que conmocionara á Coruña toda, aquel cativo de doce anos que quedara prendido da beleza de Finita, entraba na libraría A lus do candil⁶ de Arteixo para presentar o seu libro As voces baixas⁷. Si, falamos de Manolo Rivas, que, por fin, coñecía persoalmente a Loura de Vilarrodís, reencontro emotivo e espectacular argallado por libreiros, fillos de Finita e o que escribe.

Na libraría "A lus do Candil" de Arteixo, en decembro de 2013, da novela de Manolo Rivas "As voces baixas". No centro da imaxe Fina López acompañada dos seus fillos (Cortesía "A lus do Candil")

  Un recordo moi especial para todas e cada unha das mulleres que vestiron nalgún momento a camiseta do Atlético Vilarrodís... mulleres que, se cadra sen ser moi conscientes da fazaña que estaban a realizar, axudaron a abrir na época que lles tocou vivir os camiños pola igualdade!

  FIN

_____________________________________________________

1 Xurxo Souto (2007) (3ª edición): Contos da Coruña, Edicións Xerais de Galicia, Vigo, p. 232.

2 Manuel Rivas (2012): As voces baixas, Edicións Xerais de Galicia, Vigo, pp. 107-108

3 Vid. La Voz de Galicia, 11 de febreiro de 1970, páx. 14.

4 O Galicia Gaiteira-Fuengirola xogouse no estadio de Riazor ás 12 do mediodía do 4 de abril de 1971 e rematou cun resultado de 0-7 no marcador.

5 Xurxo Souto (2007) (3ª edición): Contos da Coruña, Edicións Xerais de Galicia, Vigo, p. 233.

6 Libraría A lus do candil. Rúa Historiador Vedía, 3 baixo. Arteixo.

7 Manuel Rivas (2012): As voces baixas, Op. Cit.