O SALÓN FIGUEROA DE OSEIRO

  Con motivo das Festas de Inverno que estos días celebra a parroquia de Oseiro, nas Crónicas de Arteixo desta semana aproveitamos a ocasión para elaborar un dos nosos pratos favoritos, unha receita cociñada cos ingredientes que máis gustan nesta bitácora: festa, tradición e historia.

  E falando de historia, o ingrediente principal da receita de hoxe, día de San Brais, é un lugar no que houbo durante décadas salsas, aliños e especias da A a Z. Estamos a falar do lendario Salón de Figueroa, un local que, malia a que leva moitos anos abandonado, segue provocando algún que outro ¡ai! de nostalxia na xuventude que alí bailou hai xa máis de medio século.

Imaxe actual do Salón Figueroa

  O nome do salón viña dado polo primeiro apelido do seu fundador, Ricardo Figueroa Souto, industrial nacido en 1897 no actual n.º 13 da rúa das Figueiras de Oseiro. Co transcorrer dos anos, antes da Guerra Civil, Ricardo construiría nova vivenda no que hoxe é a Travesía de Sabón, cerca da igrexa, e venderíalle a casa na que nacera aos ‘do Chaparro’, familia dun servidor que segue residindo alí.

  Naqueles tempos, era a condición dos habitantes desta parroquia o ser arrendatarios, na súa inmensa maioría, e colonos dunha soa casa de rancio avoengo, estirpe ilustre ás que tamén tributaban outras freguesías do municipio: os Láncara. Boa parte das casas dos veciños de Oseiro subsistían baixo o xugo dos arrendos históricos, establecidos desde moitos anos atrás. Mais posteriormente, ao igual que lle acontecera naquela altura a outras familias adiñeiradas e poderosas que tiñan propiedades en Arteixo dende séculos atrás, nalgúns casos descendentes de importantes Señoríos, a necesidade motivada pola perda de poder adquisitivo destas estirpes, propiciaría que moitas das súas terras foran vendidas aos caseiros ou aos grandes labradores da zona, como era o caso de Ricardo Figueroa, que, precisamente, ía comprarlle varios terreos aos Láncara.

  Ricardo estaba casado con Dominga Cedeira Abeleira, catro anos máis nova que o seu marido. Froito deste matrimonio ían nacer María, Manuela, Carmen e Josefa Figueroa Cedeira, catro nenas que, polo que nos contaron estos días, viñeron ao mundo na casa nova da actual Travesía de Sabón, na que a familia tamén tiña, na parte inferior do edificio, unha taberna que rexentaba Dominga ao tempo que criaba ás cativas.

  Á parte de dedicarse á labranza, Ricardo gañaba a vida como empregado de Dionisio Tejero S.A., unha empresa que realizaba actividades de importación e exportación de sal, viños, carbóns, cordelería, despacho de aduanas de mercancías, axencia internacional de paquetes postais, pesca marítima, exercendo ademais como consignatarios e armadores de buques.

  Xusto ao carón onde tiñan o seu domicilio e a taberna, Ricardo e Dominga farían certo tempo despois unha pista de baile ao aire libre. Co transcorrer dos anos cerrárona e acabou sendo salón. Disque nos primeiros tempos do local, con motivo das festas parroquiais, montaran un ring para ver boxear ao vasco Paulino Uzkudun, campión de Europa dos pesos pesados en 1926 e 1933, que seica “fixera luvas” co garda civil Cadenas. Uns meses máis tarde de aquela exhibición en Oseiro, Uzkudun viaxaría aos Estados Unidos para pelexar polo título mundial e alí coñecería ao mesmísimo Al Capone.

-Faite americano e eu fágote campión do mundo-, díxolle o popular gánster e contrabandista estadounidense.

Paulino perdería aquel combate no cuarto asalto ante Joe Louis.

  Unha das persoas que nos falou dos primeiros tempos do Salón de Figueroa foi Manolo Rodríguez Pan. Nacido no Rañal en 1936 e casado nos anos 50 en Oseiro con Teresa Suárez, ‘Teresa do Chaparro’, Manolo xa paraba alí de solteiro. “A entrada do salón custaba 4 pesetas. Cando eu empecei a traballar na Coruña, un obreiro andaría polas 100 pesetas á semana. As entradas vendíaas Ricardo e Dominga revisábaas. Diante do salón había mulleres vendendo na froita. Recordo á Xilghara vella, Marina, a Mariana… Nós, no salón tomabamos porróns de viño con gaseosa. Cando había baile, tamén estaba a taberna aberta. Os vellos atendían o salón e a súa filla Maruja e o seu home Moncho atendían a taberna. Polas festas tamén estaban os fillos deles botando unha man. O palco do salón estaba ao fondo e era de cemento. Na miña época recordo de ver actuar alí á orquesta Boquete, aos Mallo de Feáns, aos irmáns Figueroa de Nostián, ou, entre outros moitos, a Lemos e Pontevedra, que eran dous grandes músicos de aquí de Oseiro, que aínda eu os teño levado a Caión no meu Land Rover a actuar nun salón que había onde agora está a cetárea. No salón de Figueroa tamén actuou Finita ‘A Martela’, unha artista moi boa de Castelo (Culleredo) que despois emigrou a Venezuela. No medio da pista do salón había unha columna que tiña cristais. Arriba tamén se bailaba algo, máis ben pouco, pero algún baile fíxose. Donde máis se bailaba era abaixo. Arriba estaban as vellas mirando. A oportunidade de “facer algo” tíñala se bailabas xusto debaixo do balcón onde estaban as vellas. Había que ter pillería para todo (risas).”

De esquerda a dereita: José Suárez 'Lemos', Luciano Pazos 'Pontevedra' e Segismundo Regueiro 'Segís' (Cortesía de  Marina Regueiro Álvarez)

Finita Gay 'A Martela' (Cortesía da súa familia)

  Nunha liña moi semellante ao que nos narrou Manolo Rodríguez Pan, o admirado músico arteixán Víctor Iglesias García conta unha anécdota moi divertida sobre o Salón de Figueroa, anécdota que tivo a ben que formara parte do libro dun servidor Crónicas de Arteixo I, onde o propio Víctor participa con dous capítulos baixo os títulos “Os salóns de baile” e “A sala de festas Eva”. No primeiro deles, Iglesias transcribe literalmente as palabras dun veciño de Oseiro:

“Catro pesetas custaba a entrada, que para min eran a metade do xornal da semana. Pagabas alí, na garitiña que aínda se ve ao lado da porta e para dentro! Deixabas o abrigo no roupeiro, que era unha modernidade para o salón que era, pero bueno, había roupeiro. Como houbese boa orquestra, alí habían de andar as mozas de Pastoriza. Nación que as deu! E eu na fura de diante. No medio da pista había unha columna con espellos e o baile facíase virando ao redor coma nun tiovivo. Había uns palcos nos que se sentaban as vellas que non tiñan outra cousa que facer. Nación que as dou a elas tamén! Se te arrimabas de máis á parella, berraban ou dábanche unha vareada co bastón. Pero elas non sabían que debaixo dun dos palcos había un ángulo morto, o rincón, e alí mordiamos. Ti xa me entendes”. 

Roupeiro da época, que non sabemos se é o  do Salón Figueroa ou o de Eva, en Arteixo. De esquerda a dereita:  Suso do Capataz, Varela e  O Caracol. Detrás, Manolo de Eva (Foto publicada por Manuel Zas Muniz na páxina de Facebook "Veciños de Oseiro de sempre e tamén venideros")

  Durante o inverno, o outono e a primavera cada sábado ou domingo había baile no salón de Figueroa, aínda que a dicir verdade dependía un pouco de si os había en Pastoriza ou en Arteixo porque a competencia era grande. No verán o conto era outro ben diferente xa que había numerosas verbenas polas festas de cada parroquia e, ademais, eran gratis. Polas festas de verán de Oseiro pasaron grandes orquestras como a Oriente, Finisterre, os Rambalts, Maracaná, Los Platinos ou, entre outras, os Satélites, que polo que nos contou José Riveiro Ferrín, nacido no Seixedo en 1948, “no verán do ano 1962 actuou en Oseiro coa orquesta Los Satélites o cantante Lorenzo Valverde, unha das voces melódicas máis destacadas na España dos anos 60”.

  Los Platinos eran unha das orquestras que tocaban con certa asiduidade durante o inverno no salón de Figueroa. Fundáraa José García Fernández, máis coñecido por ‘Pepe Pachote’, que anos antes tamén creara a orquestra Ritmo e tamén tocara o contrabaixo nos Rambalts e na orquestra Esperela. Outro dos integrantes dos Platinos foi Eulogio Gestal, un músico natural de Altamira (Anceis, Cambre) que andando no tempo sería fundador do popular Mesón de Pastoriza e alcalde de Arteixo (dende 1983 ata 1987). Eulogio tocaba a trompeta e o acordeón e actuou por escenarios de medio planeta formando parte de varias orquestras. En 2021 tivemos a sorte de entrevistalo e, curiosamente, confesounos que coñecera a súa muller Marisa “en Oseiro, no salón de Figueroa, cando eu tocaba na Orquesta Finisterre. Casámonos o 19 de marzo de 1961”.

Palco do Salón Figueroa. Luis, que na imaxe está na batería, era guitarrista de Los Platinos. O utro mozo é Santi Zas, veciño de Oseiro (Cortesía de Santi Zas)

Los Platinos, anos 60 (Facebook "Orquestas 1900")

  Á parte dos Platinos, durante os anos 50-60 tamén tocaban con frecuencia orquestras como os Trovadores. Pero, sen dúbida algunha, os que máis actuaban alí eran, con moita diferencia, Luciano Pazos Otero, máis coñecido como Luciano ‘O Ferreiro’ ou polo alcume de ‘Pontevedra’ e  José Suárez Lozano, 'Lemos', músicos dos que xa falamos neste espazo cando homenaxeamos á Orquesta Pontevedra (podedes ver a crónica aquí:https://cronicasdearteixo.blogspot.com/2021/05/a-orquestra-pontevedra-de-oseiro.html).

Luciano Pazos bailando en 1958 coa súa filla Teresa no Salón Figueroa (Foto publicada pola propia Teresa na páxina de Facebook "Veciños de Oseiro de sempre e tamén venideros")

  Luciano, que quedara viúvo moi novo con catro fillos ao seu cargo, tiña a súa ferrería na rúa Santirso e o domicilio na actual Travesía de Sabón de Oseiro, ao carón da casa da señora Clotilde e moi cerca do salón. O popular ferreiro-acordeonista faleceu en 1963 con tan só 57 anos de idade. Santiago Zas Souto, veciño de Oseiro nacido en 1945, falounos del con moito cariño, e tamén tivo a ben compartir con nós algunha das súas lembranzas sobre o salón de Figueroa. “O salón tiña pista ao aire libre enriba para o verán, que logo terminou sendo salón cerrado. Dominga era a persoa que estaba na porta recollendo as entradas que vendía na taquilla o seu home Ricardo. Ás veces tamén estaba na taquilla a súa filla Fina, que vivía na Coruña. Recordo de ir a bailes nos que Luciano ‘o Ferreiro’ tocaba o acordeón e Lemos a batería. Eses eran os que máis actuaban no salón cando eu era chaval. Os dous eran de alí, de Oseiro. Moita da xuventude de aqueles tempos aprendemos a bailar con eles. Cando Luciano enfermou, recordo que viñera a orquesta dos irmáns Mallo de Feáns a facerlle unha homenaxe no salón, para recaudar fondos para el. Aquel día houbera un abarrote de xente! Tamén recordo ás vellas vixiando nos balcóns, a un lado e ao outro. Cando unha parella se gustaba, metíanse debaixo dos balcóns, fóra da observación das cámaras de vixilancia humanas (risas). Que felices eramos con tan pouco! No salón facíanse concursos nos que se elexía á Guapa de Oseiro, concursos de tango… nunha ocasión o señor Juan ‘o Pato’ organizara o de tango”.

Enrique 'Vichelajota', Santi Zas e un fotógrafo da época (Cortesía de Santi Zas)

Carme 'da Xílgara' elexida Guapa de Oseiro no Salón de Figueroa (Foto publicada por M. Carmen Aldao Suárez na páxina de Facebook "Veciños de Oseiro de sempre e tamén venideros")

  Paralelamente, ao tempo que o salón funcionaba, a taberna seguía estando aberta. Ultimamente, quen a atendía habitualmente era María, que foi a que sempre estivo na casa con seus pais, e o seu marido Moncho Barba (que traballaba en Fenosa mirando os contadores da luz). Os tres fillos do matrimonio, Moncho, Maruja e Tita Barba Figueroa, tamén botaban unha man no negocio. Alí tanto podías tomar unha copa de caña das que abrían o peito, coma comprar un cento de ladrillos, como así nolo contou Pepe López Caamaño ‘O Labrador’, veciño de Estramil que durante moitos anos foi empregado de Cerámica La Perfección (coñecida como a cerámica de Ferreira). Pepe recordaba que “O Cubano viña a Estramil co camión a cargar e despois ían con el dous ou tres obreiros de Ferreira, os que collían na cabina, para levar o ladrillo ás obras ou aos almacéns nos que deixaba o material en depósito, como por exemplo en Oseiro, no salón de Figueroa. Alí íamos tres obreiros para descargar dentro do salón. Tiñan taberna e salón e todas as semanas levábanse dous ou tres viaxes de material, que se descargaba dentro do salón, na pista. E despois alí, os veciños dos arredores que precisaban un cento ou dous de ladrillos pois ían buscalos alí no carro de bois, que daquela non había tanto camión como hai hoxe”.

  Na taberna tamén daban comidas. De feito, polo que nos contou Manolo Rodríguez Pan, “alí comían os de Intelsa cando estaban no Polígono de Sabón”.

  O salón seguiu funcionando ata comezos da década dos setenta, época na que, segundo nos manifestaron varias persoas cos seus comentarios nas redes sociais, tamén tocaron alí Os Tarantos, grupo da época de notable arteixanía. 

En primeiro plano, o edificio do salón. A seguinte casa, a pintada de amarelo, era onde estaba a taberna

  Ao igual que lles pasou aos outros do municipio, o local foi perdendo fol ata que pechou definitivamente na mesma época na que finou o seu fundador, Ricardo Figueroa Souto, que morreu o 21 de decembro de 1970 aos 73 anos de idade.

  Co peche do salón quedaba atrás unha parte moi importante da vida da parroquia e da bisbarra, con centos de anécdotas e ducias de parellas que ennoivaron alí. Certo tempo despois do peche definitivo, Manuel Iglesias, o marido de Tita (que falecería en 1989 con tan só 40 anos) utilizou o local como taller de chapa.

  Despois de tanto e tanto tempo que leva abandonado, as paredes do salón de Figueroa seguen rezumando nostalxia para ducias de parellas que se deron alí o primeiro bico, prometéndose amor eterno ao tempo que a orquestra cantaba aquilo que dicía…

"Así fue que empezaron papá y mamá

tirándose besitos y una guiñá.

Así fue que empezaron papá y mamá

y ya somos catorce...y ya vienen más "

__________________________

(P.D.: Moitas grazas a todas as persoas que participastes activamente estos días cos vosos comentarios nas redes sociais)

OS LAVADOIROS DO PASADO

  Na actualidade, unha casa moderna está equipada cunha lavadora e unha secadora automáticas e, nalgúns casos, cun pequeno lavadoiro para lavar a man as prendas máis delicadas, así como unha táboa de pasar o ferro. Mais houbo un tempo no que, nos fogares dos nosos devanceiros, non había ningunha destas comodidades e modernías. Se botamos a vista atrás, e pensamos durante uns segundos no enorme traballo que pasaban as mulleres para lavar a roupa, é doado entender ás nosas avoas que, con razón, din que a lavadora é o mellor invento da historia. 

Mulleres de Figueiroa lavando na Ponte dos Brozos

  Antigamente, cando non existían electrodomésticos, o lavadoiro era o lugar, dentro ou fóra do fogar, no que se lavaba a roupa a man sobre unha táboa ou pedra lisa que tamén recibía este nome, moitas veces no mesmo río ou regueiro. Cos anos, e especialmente na xeografía galega, estos lugares que adoitaban ser de uso colectivo convertiríanse nunha construción popular preto das fontes á que as veciñas do lugar acodían a lavar a roupa nun acto social e colectivo.

  Estes lavadoiros públicos consistían nunha canle que traían a auga a un ou varios depósitos de granito ou formigón. Aos lados destes depósitos había unhas pedras lisas o lousas chamadas “lavadoiras”, que estaban colocadas cunha inclinación máis ou menos de 40 graos. As mulleres tiñan unha "banca" de madeira de forma angular sobre o que se axeonllaban e, medio agachadas, fregaban e enxaboaban as roupas inclinadas para permitir o lavado á man.

Imaxe de principios do século pasado dun lavadoiro (Arquivo do Reino de Galicia)

  Había lavadoiros que contaban cunha cuberta, que adoitaba ser a catro augas con dúas tesoiras de madeira, sostida por catro ou seis piares de pedra ou obra a xeito de alpendre. Mais tamén había lavadoiros abertos, que durante moitos anos foron os máis comúns.

  Alí xuntábanse as mulleres coas sabas, pantalóns e saias para fregar e refregar contra a pedra, dándolle duro ao cepillo e ao xabón que se fabricaba na casa con graxas e sosa. Mais un momentiño: no lavadoiro tamén había unhas normas… e pobre de quen non as cumprira! Cando eran mantas, la dos colchóns ou verlos de la das ovellas, había que ir aos regatos, moitas veces en burro ou cabalo e levando a comida.

Panorámica actual do antigo lavadoiro do Rañal

  Nalgúns lavadoiros, as mulleres lavaban a roupa unhas fronte a outras. Noutros, facíano de lado, caso no que había que botar a auga sobre a roupa coa man dereita  para, así, evitar botarse unhas a outras xabón e auga.

  Para sacarlle a carroña á roupa a lavandeira tíñase que situar na parte baixa por donde corría a auga. Despóis extendía as prendas a clarexar nos arredores. Posta a roupa ao sol, botábaselle auga para que fora amolecendo a suciedade. Logo dábaselle outro fregado, esta vez no centro do lavadoiro donde a auga estaba limpa, dándolle o toque final escorrindo e torcendo. Así quedaba preparada para secala, pendurada dun arame xa na casa ou dunhas ramallas na horta. Unha vez seca tiña lugar o planchado da roupa, tarefa reservada para a tarde dos sábados, cunha prancha de ferro macizo (de aí a expresión galega actual “pasar o ferro”). Máis tarde aparecerían ferros máis modernos, semellantes á caldeira dunha máquina do tren: facíase un braseiro metendo a borralla no interior do ferro, soplando por un furadiño para avivar o borrallo que o quentaba. Nas casas que non tiñan ferro botábase man de “pedir prestado”.

Mulleres camiño do lavadoiro

  Aínda que algunhas casas,  polas que transcorría próximo un río, podían contar cun propio, os lavadoiros de roupa  adoitaban ser lugares públicos e abofé que ben necesarios. Xunto coas fontes e os muíños, os lavadoiros eran os grandes lugares de convivencia e contacto social para as mulleres da época. O lavado da roupa foi unha tarefa dura que, frecuentemente, realizaban as mulleres máis novas da casa.

  Aos lavadoiros íase lavar a roupa, sí, e aínda que era un traballo duro facíaselle fronte con certa ledicia pois, durante séculos, foron sitios de tertulia nos que se falaba do divino e do humano. Unha especie de redes sociais do momento, ou pequenas axencias de noticias, onde os cotilleos nacían, reproducíanse e morrían. Se alguén quería enterarse e saber con detalle se o neto da tía Mercedes andaba a facerlle as beiras a Piluca do Touciñeiro, o lavadeiro era o lugar no que tiña que había que estar si ou si. Agora todo é máis doado. Botamos unha ollada ao Facebook do veciño ou da veciña para saber da súa vida. Ou os amigos do solteiro de turno colocan un cartaz na Avenida de Fisterra: "Pepiño e María cásanse", mais non é o mesmo: antes íase aos lavadoiros a lavar a roupa e tamén a FALAR… e hoxe ata parece que nos custa dar os bos días!

  Actualmente aínda hai xente que utiliza os lavadoiros para lavar alí as alfombras e outros obxetos igualmente aparatosos mais, a maior parte desos lugares emblemáticos e cheos de encanto, están abandonados ou medio esquecidos e só se conservan vivos na memoria das nosas avoas. Rematamos co testemuño dunha delas, o da veciña do Rañal Carme do Bichelo, que durante toda a súa vida foi usuaria dun destes lavadoiros tradicionais que forman parte do noso patrimonio:

  "Lavar ben a roupa non che era moco de pavo. Ademais dun traballo duro e delicado era unha auténtica arte xa que había que seguir un protocolo rigoroso que comezaba por separar a roupa branca da de cor. A roupa metíase peza a peza no lavadoiro. Empapábase, enxaboábase e fregábanse as manchas difíciles. Despois de enxaboada, a roupa amoreábase no lavadoiro para que fose amolecendo. Peza por peza mergullábase na auga e zapateábase contra o lavadoiro para deixala limpa e aclarada. Lavar a roupa branca era máis laborioso. Enxaboada e sen torcer, botábase ao clareo. Estendíase ao sol sobre o campo de herba e a luz eliminaba as manchas máis difíciles, recuperando a súa brancura. Aclarada e relucente, quedaba a tender nos toxos dos arredores."

Lavadoiro novo do Rañal, anos 90. De esquerda a dereita: Dorinda do Bichelo, Blandina do Coireiro, Lola de Abeleira e Carme do Bichelo.

O NAUFRAXIO DO MERCANTE NEERLANDÉS 'ANNA' EN SUEVOS EN 1969 E O LIBRO DE XURXO SOUTO "O RETORNO DOS HOMES MARIÑOS"

  O 19 de setembro de 1969, tan só tres meses despois de que o lagosteiro francés “Genevieve de Galard” naufragase no Rañal con sete mariñeiros bretóns (e un can) a bordo, ocorría un novo sinistro marítimo nas augas de Arteixo. O pequeno mercante de nacionalidade neerlandesa “Anna”, de 499 toneladas de desprazamento e matrícula de Zaandam (Paises Baixos), que transportaba 900 tm. de porcelana chinesa en po, dende Teignmoenth (Gran Bretaña) ata o porto italiano de Xénova, íase a pique a unhas seis millas do litoral de Suevos.

El Ideal Gallego, 20 de setembro de 1969

  Foi polas catro da madrugada dese día cando o primeiro oficial do buque, R. Hogkamer, que naquel momento estaba de garda, entrou alterado no camarote do capitán Gerhard Block, para espertalo e comunicarlle que o “Anna” tiña unha alarmante escora. O máximo responsable sobe correndo á cuberta e, logo de avaliar a magnitude do problema, dase conta da existencia dun perigo real de afundimento. Instanstes despois ordena emitir unha mensaxe de socorro solicitando asistencia urxente. Nesa altura, a escora do mercante era de 25º, encontrándose a unhas 12 millas ao oeste das Illas Sisargas.

  A mensaxe de auxilio sería captada polas estacións costeiras de Labañou e Eirís, polo remolcador alemán “Oceanic”, que estaba estacionado no porto da Coruña, polo barco “Pando Cape”, así como tamén a recibirían os pesqueiros “Costa del Mar” e “Pilar Iglesias”, que navegaban pola zona.

  Ás oito da mañá, o “Oceanic” estaba a carón do “Anna”, que despois de emitir o SOS puxera rumbo cara o porto herculino, pensando aínda que podían chegar polos seus medios. Pouco despois comezaban as operacións de remolque e a evacuación da tripulación, unha dotación composta por sete neerlandeses, entre os que figuraba a muller do primeiro oficial R. Hogkamer, un portugués de Cabo Verde e un galego de Noia, que era o cociñeiro. Só quedarían a bordo o capitán Gerhard Block, o primeiro oficial, o maquinista e un mariñeiro, estes tres na proa para facer o amarre do remolque, e o capitán na ponte dirixindo as manobras.

La Voz de Galicia, 20 de setembro de 1969

  Unha hora e media máis tarde, cando navegaban fronte ao litoral de Arteixo, a escora chegaba xa aos 50º, polo que as posibilidades de salvación do mercante eran practicamente nulas. O “Anna” estaba tan escorado e as ondas azoutábano tanto que, arredor das 09:30 h., quedou coa quilla ao aire. Os tres tripulantes que estaban na proa tiveran que tirarse ao mar e serían recollidos deseguida polo remolcador “Oceanic”. Como bo mariño, o capitán Block fora o último en abandonar o buque, saltando á auga dende unha xanela da ponte. Sobre as 09:50, despois de nadar durante aproximadamente dez minutos, sería rescatado polo pesqueiro de Malpica “Costa del Mar” que, ao mando do seu patrón Modesto Varela Verdes, realizara unha ousada manobra ao introducir o seu barco entre o aínda flotante mercante neerlandés e o remolcador alemán para poñer a salvo ao capitán. Ás 10:05 o “Anna” remataba a súa reviravolta xirando sobre si, quedando coa quilla ao sol a poucas millas da Punta Lagosteira.

Os náufragos do "Anna", excepto o capitán, na cuberta do remolcador "Oceanic" (La Voz de Galicia, 20 de setembro de 1969)

  Pasado o susto, e unha vez en terra, o cónsul de Holanda na Coruña, Ángel Rego González, faríase cargo dos náufragos, aloxándoos nunha pensión da Praza de Lugo. O capitán Gerhard Block sería internado no Sanatorio do Socorro e sometido a observación por mor da gran cantidade de auga que tragara. Block, de 40 anos, natural de Ijmuiden e casado cunha toledana (coa que tiña dous fillos), levaba catorce anos ao servizo da compañía propietaria do mercante afundido e substituía ao capitán habitual, que comezara as vacacións. Block, que soamente facía unha semana que se reincorporara ao traballo despois de disfrutar de un mes de descanso, mandaba outro navío, pero a compañía dispuxera que saíse cara a Teignmoenth (Inglaterra) para facerse cargo do “Anna”, que, como xa dixemos, tiña que transportar dende aquel porto 900 toneladas de porcelana chinesa en po ata Italia.

La Voz de Galicia, 20 de setembro de 1969

  Nas primeiras horas do sábado, 20 de setembro de 1969, o mercante neerlandés aínda aboiaba no noso litoral, o que representaba un perigo para a navegación nunha das vías marítimas máis transitadas. Por tal motivo, a Comandancia de Mariña da Coruña avisaba a todos os navegantes para que tomasen as debidas precaucións na navegación pola zona, facendo as oportunas xestións para afundilo a cañonazos e resolver así o problema. Pouco despois do mediodía, a fragata “Vicente Yáñez Pinzón” saía da súa base de Ferrol cara as augas de Arteixo coa idea de afundir o barco, pero non sería quen de localizalo xa que o “Anna” fórase, por fin, a pique.

  Ás sete da tarde dese mesmo día, a tripulación completa do buque, co seu restablecido capitán, saía en tren para Madrid, de onde partirían máis tarde en avión cara a Amsterdam.

  A historia do “Anna” é unha das que contamos habitualmente nos roteiros literarios que realizamos cada verán coa Rede Municipal de Bibliotecas de Arteixo polo litoral do municipio. Se aínda non participaches connosco, animámoste a que nos acompañes este verán, no que faremos as rutas Suevos-O Rañal e O Rañal-Barrañán.

  O “Anna” tamén ten o seu protagonismo na obra do prezado e admirado Xurxo Souto. Despedímonos con el, transcribindo o que nos conta no seu fantástico libro O retorno dos homes mariños (Edicións Xerais, 1999):

Mercedes enche o ollo co paxaro azul dourado da súa cunquiña de té.

-Oíu? Laura, e a vostede quen lle deu esta vaixela tan bonita?

A sabia do mar sorrí e ponse colorada, como se revelase unha gran confidencia. Foi un regalo que me fixeron do Anne.

Mercedes leva a vida toda parando nesta casa. A súa nai traíalle a Laura moletes de encarga de pan de Carballo (nunca se explicou como aquela muller soa podía comer tanto). Aínda hoxe queda abraiada con tanta riqueza da enciclopedia submarina.

-Que era, un barco chinés?

-Non, da parte de Roterdán. Pasou por diante da Coruña. Debeu de ser aló polo ano 69. Viña de Inglaterra cara a Xénova cargado de porcelana en po. Era un mercante pequeno. Pola parte de Bens escorou, había moito mar. Pediu axuda. Achegouse un remolcador alemán. Tentou tirar del pero non foi nada. O remolcador recolleu a tripulación, fóra o capitán e o maquinista, que aínda quedaron teimudos dentro. Déronme o aviso e cheguei ás nove a Suevos, a ver se había que axudar en algo. E ás nove e media, lémbrome ben, o Anne volveu escorar máis e quedou coa quilla ao aire. O barco íase perder, o capitán o maquinista e un mariñeiro, que non me acordou dicirche, dentro.

O mar estaba negro como este café. Ninguén sabía que había de ser deles. E daquela, ras!, con tanto temporal meteuse polo medio o Costa do Mar, un pesqueiro de Malpica, don Modesto era moito patrón, e recolleron o capitán e os outros dous da auga. Tiráronse da ponte abaixo no último momento, houberon afogar. Leváronos ás présas ao hospital, tiñan os pulmóns como esponxas da auga que tragaran.

Laura moito se emociona ao falar, non dá bebido e no café negro da cunca arma a tormenta toda.

-Estaba en Suevos co escafandro, ben cho vin. De aí a un pouco o casco do Anne deu a volta toda. Daquela parou de chover un chisquiño. Baixou unha raiola entre as nubes e vimos o Anne virado do revés, marchando á deriva, no medio do temporal.¹

________________________________________

1 Xurxo Souto (2021): O retorno dos homes mariños (2ª edición), Edicións Xerais, Vigo, pp. 87-88.

A PARROQUIA DE BARRAÑÁN NO DICIONARIO DE PASCUAL MADOZ (1845-1850)

  O Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar é unha magna obra publicada por Pascual Madoz entre 1845 e 1850. Composta por dezaseis volumes, describe todas as poboacións de España, así como termos da historia española. Supuxo na época unha mellora importante respecto ao Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal, que Sebastián Miñano acabara de publicar en 1829.

   As cifras de poboación ofrecidas por este dicionario están baseadas no censo da matrícula catastral de 1842, moi criticado por inexacto e tender á baixa xa que, ao parecer, os concellos ocultaban riqueza e poboación para esquivar impostos e diminuír o recrutamento militar obrigatorio.

 O Diccionario de Madoz é unha moi importante referencia para as consultas de investigadores e historiadores xa que, entre outros datos, contén interesante información sobre ruínas, industria e un longo etcétera.

  Estas son as referencias á parroquia de Barrañán (ollo: cando Madoz menciona o número de “vecinos” refírese a familias e, cando fala de “almas”, refírese aos habitantes):

BARRAÑÁN (SAN JULIÁN DE)

  Feligresía en la provincia  y partido  judicial de la Coruña (2 leguas), diócesis de Santiago (8), y ayuntamiento de Arteijo (½); SITUADA  á la falda del monte Agra. CLIMA húmedo, pero templado y sano; comprende los lugares y aldeas de Branquenza, Esfarrapa, Iglesario, Menlle, Monte del Gallo, Outeiro, Sande, Sar y Sisalde, que reúnen 50 CASAS con una iglesia  parroquial (San Julián), cuyo dominio directo corresponde al priorato de Sta. María de Cambre; su TÉRMINO confina con el Océano y feligresía de Santa Eulalia de Chamín; el TERRENO es de mediana calidad y le baña un riachuelo denominado Castro, que baja de San Esteban de Larín y desemboca en el mar por el arenal de Barrañán que se encuentra al O.; por este arenal cruza el CAMINO de Cayon á la Coruña, y de esta ciudad se recibe el CORREO; PRODUCE trigo, centeno, maíz, algún vino, legumbres, patatas, lino y hortaliza; cría ganado vacuno y de cerda, hay caza, pesca y varios molinos harineros; POBLACIÓN: 49 vecinos, 256 almas: CONTRIBUYE  con su ayuntamiento.

Panorámica de Barrañán dende o lugar de Sar

EMILIO SOUTO MORALES E A SÚA PANADERÍA DE LOUREDA

 Nestas primeiras Crónicas de Arteixo do 2026 viaxamos ata Loureda para homenaxear a un emblemático negocio familiar da parroquia, a Panadería Morales, que cerrou as súas portas hai uns días tras máis de sesenta anos elaborando pan de xeito artesanal.

Emilio Souto Morales, fundador da Panadería Morales (Cortesía da familia Souto Rega)

  Hai que remontarse ata os duros anos da posguerra para falar das orixes desta panadería, época na que o seu fundador, Emilio Souto Morales, chega a Arteixo dun xeito un tanto cinematográfico.

  Fillo de Consuelo, unha moza solteira de familia acomodada, o noso protagonista nacera no número 5 da herculina rúa da Estrella en 1934. Naqueles tempos nos que as mentalidades aínda eran máis ruíns que as propias leis, parece ser que os pais desta rapaza dixéronlle a súa filla que o meniño nacera morto. O certo é que, ao pouco de nacer, o avó da criatura inscribe no Rexistro Civil ao futuro panadeiro co seu mesmo nome e a continuación, para “salvar a honra” da súa filla, deixa o bebé diante da porta do hospicio da Coruña.

  Emilio pasaría alí os primeiros anos da súa vida, ata que argallou un plan para fuxir de aquel inferno xunto a outros compañeiros do orfanato. Na fuga o que fixeron foi subirse ao remolque dun camión que facía a ruta A Coruña-Carballo e durante o traxecto, cada vez que o vehículo paraba, un dos nenos saltaba da caixa. Emilio saltou en Lañas, nacendo así a súa relación persoal con Arteixo, que mantería ata o último dos seus días.

  -Moitos anos despois meu pai localizou a algún de aqueles rapaces que participaran con el na fuga. Eu cheguei a falar con esa persoa- díxonos o seu fillo Emilio Souto Rega, que foi quen nos contou boa parte das pinceladas que publicamos nesta crónica.

  Tras saltar do camión había que buscar un lugar seguro e algo que levar á boca. Naquel momento corría a segunda metade dos anos corenta, época dura, de miseria e de moita fame na que o rapaz fugado do orfanato tivo a sorte de dar con Carme do Zapateiro.

  Carme casara en 1943 co panadeiro carballés (da Brea) José Fernández e tiñan forno alí. Empezaran a cocer nunha casa da parroquia de Armentón que estaba situada a uns metros de onde posteriormente montarían, no lugar da Ermida de Lañas, o negocio que todas e todos recordamos, curiosamente tamén cerrado hai pouco tempo. A panadería era coñecida como a “do Zapateiro”, o alcume do avó de Carme, muller que naqueles tempos aprendía o oficio co seu home ao tempo que nacían os tres fillos do matrimonio: en 1944 viñera ao mundo José Antonio, no 46 Manuel e no 48 Agustín.

  Ese mesmo día Carme levou a Emilio para a súa casa. No xantar díxolle ao resto da familia que se ía sentar unha persoa máis na mesa e, acto seguido, presentoulles ao rapaz que acaba de fuxir do orfanato.

  -Seica lles facía moita gracia porque meu pai falaba castelán, naquel tempo pouco común por estos lares. Facíalles gracia porque papá tiña un falar moi rimbombante e con moita educación. Co tempo abandonou o castelán e, pouco a pouco, converteuse en galegofalante- contounos o seu fillo Emilio.

  Como di o outro, non foi “chegar e encher”. Ao principio da súa estadía alí o rapaz traballou para os do Zapateiro nas tarefas da labranza, coidando as vacas ou carretando herba para os animais. E si, logo dun tempo, ensináronlle o oficio de panadeiro.

  Emilio Souto Morales botou en Lañas ata aproximadamente os 18 anos. Foi aí cando empezou a traballar na panadería que Maximino Moreiras González e a súa muller Manuela Vázquez Díaz rexentaban na Baiuca, un forno que este matrimonio montara na casa de Dolores e Encarnación González Mes, tías de Maximino. O prezado e admirado Julio Mancebo Moreiras recordaba que “no ano 50 foi vivir con elas o meu tío Maximino, a súa muller Manola e os seus fillos Manolito, Baldomero, Maximino e Avelino. Como meu tío era panadeiro montou o forno na dependencia que nós chamabamos O Conventillo. Ademais da panadería seguiu coa tenda e o estanco¹”.

  Despois de botar certo tempo cos Moreiras, o noso homenaxeado foi traballar posteriormente ao forno dos do Veigheiro, que vén sendo a actual Panadería Gestal de Arteixo. Nesa época, por medio dun curmán que era conductor de autobús, consegue localizar a súa nai. Reúnese con ela na Coruña un par de veces, nuns encontros que non resultaran moi positivos. Na segunda ocasión, logo de quedarlle claro que súa nai renegaba del, regresa a Arteixo abatido pola tristura.

Emilio Souto Morales nos anos 50, probablemente na panadería dos Moreiras (Cortesía da familia Souto Rega)

  Segue choiando na do Veigheiro ata a segunda metade da década dos 50, época na que comeza nun forno que había no Foxo de Loureda, lugar con tradición panadeira onde décadas atrás se elaboraban as populares “arteixanas”, esos ”grandes panes de borona (maíz) de forma piramidal que se condimentan y venden en el lugar de Fojo, Loureda”, que mencionaba Uxío Carré Aldao no xornal El Ideal Gallego en marzo de 1921.

  O Foxo ía marcar un antes e un despois no devir de Emilio, xa que é alí onde coñece a súa futura muller, Carmen Rega Piña, e onde tamén decide establecerse pola súa conta por primeira vez na súa vida, logo de que o propietario do forno, Daniel do Habanero, fixera a maleta da emigración e lle cedera o local sen ningunha contraprestación.

  -Ti es moi bo panadeiro, Emilio! Segue facendo pan aquí, home! Eu non che vou cobrar ningunha renda!

  Din que o barato sae caro e, efectivamente, ás veces é así. Daniel do Habanero deixoulle a panadería gratis, si, pero a fariña desaparecía misteriosamente día si e día tamén. Visto que no Foxo non era viable traballar, busca outro lugar onde enfornar, nunha altura na que xa estaba casado con Carmen. Vai ao “Valle” a falar co ‘Castellano’, un home que tiña carpintería no mesmo lugar onde tempo atrás montara un salón de baile. Á parte da carpintería, tamén tiña taberna na casa, ademais dun pequeno local que foi o que lle alugou a Emilio Souto Morales sobre o ano 1960. Por aqueles días a maioría da xente xa coñecía ao noso protagonista por Morales, seguramente porque o seu primeiro apelido era moi común e o segundo, máis sonoro, non o era tanto.

  En xullo de 2025 estivemos de ruta por Loureda con Paco García ‘O Cubano’ na procura de informantes sobre os antigos salóns de baile da parroquia. Unha das persoas que entrevistamos foi Adelina Naya Arcas, filla precisamente do ‘Castellano’ que nos atendeu coa maior das amabilidades no seu domicilio do “Valle” para falarnos do antigo salón de seu pai, negocio sobre o cal prometemos escribir crónica neste 2026. E tamén nos falou de outros negocios que houbo na súa vivenda, entre eles a taberna que tiñan na propia casa e a panadería de Emilio. Na eira do seu domicilio, Adelina recordaba que “o salón noso estaba aí abaixo, aquí ao lado estaba a panadería de Morales e aí tiña o cabalo co que facía o reparto. Hoxe está todo renovado porque quitei o forno. Milio estaba aquí de alquiler. Eran tempos moi pobres nos que amasaba, enfornaba e despois facía o reparto por Bregua e por aí adiante. Recordo que mentres a masa levedaba ía xogar a partida co Manco, que tiña unha taberna aí en frente”.

Emilio Souto Morales facendo o reparto (Cortesía da familia Souto Rega)

  Emilio e Carmen foron pais de catro fillos, prole que en maior ou menor medida tamén traballaron con eles na panadería. A maior, Carmiña, mesmo lle tocou vivir os tempos do forno na do ‘Castellano’. Os mais novos, Rosa, Emilio e Néstor xa enfornaron no novo, que os proxenitores construiron na primeira metade dos anos 70, como así o recordaba o maior dos fillos varóns: “a casa e o local no que estivemos ata agora empezouse a construír en 1970. No 72, cando eu tiña dous anos, viñemos a vivir para aquí e no 75 papá deixou o forno do ‘Castellano’ e empezou a cocer no novo. Iso si, antes de cocer por primeira vez, estivera varias semanas co lume quecendo pouco a pouco para que o forno se fora adaptando e ser apto para a panificación”.

Panorámica actual da Panadería Morales

  No novo domicilio da familia Souto Rega, situado nos lindes do Val de Loureda e Atín, a Panadería Morales ía adquirir sona rapidamente en toda a comarca. O motivo non era outro que o sabor ao pan de sempre, ese sabor de apego á terra, elaborado coa mesma receita que o fundador viña utilizando dende que aprendera o oficio.

Emilio Souto Morales co seu fillo Emilio diante da panadería en 2006 (Blog "Gastronomía en verso", de Juan Carlos Alonso)

Emilio na súa panadería (Cortesía da familia Souto Rega)

  E así, con ese xeito de traballar tan especial, de mimo polo seu producto, foron transcorrendo os anos ata o adeus de Emilio, falecido en marzo de 2008 aos 74 anos de idade. Tralo seu pasamento, a súa víuva, Carmen Rega, e os seus catro fillos, Carmen, Rosa Emilio e Néstor, seguirían ao pé do canón sen faltar a traballar nin un só día do ano.

  Aínda que actualmente moitos despachos de pan colocan a etiqueta “de leña” no seu produto, cando un probaba o pan de Morales comprendía que o auténtico pan tradicional galego saía de fornos coma o seu. Outro dos secretos do seu éxito era a madeira que utilizaban de combustible, “madeiras nobres como carballo, ameneiro e acacia; nunca pino, que ten moita resina, nin por suposto eucalipto, xa que daquela o pan tería sabor a eucalipto”, argumentaba Emilio.

  Durante a súa longa traxectoria, o respecto á tradición foi sempre unha regla de ouro que levou á familia a vender durante moitos anos só moletes e bolas, aínda que posteriormente tamén farían durante algún tempo empanadas e doces. Lograr a temperatura exacta nun forno alimentado por leña para que o pan saia no seu punto é unha das dificultades diarias deste tipo de establecementos. Na Panadería Morales “as bolas necesitaban máis temperatura e menos tempo. Metíanse no forno a 230 grados e acababan facéndose a uns 200. Despois ían os moletes, que necesitaban sobre 180 grados”, recordaba Emilio. Calcular a demanda que terían cada día era un dos enigmas deste negocio familiar. Rosa era a encargada de que non sobrara nin faltara. A súa experiencia permitíalle saber que o fallo soamente sería por “dous moletes arriba ou abaixo”.

Rosa Souto Rega no forno da panadería familiar (Concello de Arteixo)

  Emilio Souto Rega, tamén recorda con especial cariño o apoio recibido durante todos estos anos por expertos e críticos gastronómicos como Jorge Guitián, Edu Lavandeira, ou o fundador e presidente de Madrid Fusión, José Antonio Capel. “As súas reseñas e recoñecemento axudáronnos moito”, sostén o panadeiro de Loureda, que di que mesmo recibiron unha chamada da BBC para facer unha reportaxe sobre o negocio familiar. “Ao final non puideron vir, pero contactaran con nós”, asegura Emilio.

  E así chegamos a decembro de 2025, que foi cando Loureda se despedía do pan de sempre, logo de que Rosa e Emilio, os últimos á fronte do forno puxeran fin a toda unha vida de servizo aos demais. “Somos dos poucos da provincia, senón os únicos, que facíamos o pan de forma completamente tradicional, sen máquinas, máis alá do noso forno e as nosas mans”, aseguraba Emilio, que tamén nos dixo que vive a despedida con moita tristeza e vertixe, pero tamén con “ganas de descansar despois de todos estos anos”.

  Ultimamente, ademais de repartir as barras, moletes, bolas e bases de pizza por toda a comarca, a Panadería Morales tamén ampliara a súa rede distribuindo, dende aproximadamente o 2015, os seus produtos en distintos supermercados da provincia. “Moitos veciños mostráronnos a súa pena polo peche, pero é o momento de cerrar as nosas portas”, di Emilio, que recorda agora o refrán que lle repetía sempre seu pai: “Non pode ser o corvo máis negro que as ás”, en referencia a que todo sempre é máis soportable do que un se imaxina. “Agardemos que así sexa», conclúe.

Rosa, Emilio e o fillo de este, Simón, na Panadería Morales (Carlos Pardellas/La Opinión  Coruña)

  A calidade e esmero do seu produto sobrepasaron unhas fronteiras que a familia Souto Rega nunca imaxinara. “Pero o máis importante de todo é o cariño da xente de aquí, dos nosos clientes fieis que non deixaron de confiar en nós nin un só día desde hai moitos anos”, afirma Souto, que di que sempre gardará o mellor dos recordos dos seus veciños. E nós de vós, famillia!

FONTES:

ALONSO, JUAN CARLOS (2006): “Panadería Morales”, publicado no blog Gastronomía en verso (https://gastronomiaenverso.es/panaderia-morales/) o 11 de outubro de 2006.

F. ROLDÁN, CANDELA (2025): Loureda dice adiós al «pan de siempre»: «Tuvimos mucho apoyo de grandes expertos y hasta recibimos una llamada de la BBC», La Opinión Coruña, 30 de decembro de 2025.

VARELA, ÁNGEL (2010): “Cuando el pan sabe a antiguo”, La Voz de Galicia, 7 de xuño de 2010.

_____________________________

1 Julio Mancebo Moreiras (2007): “A casa das tías”, texto escrito no blog A miña Baiuca o 11 de marzo de 2007.