martes, 21 de xuño de 2022

A PARROQUIA DE MONTEAGUDO NA DESCRICIÓN HISTÓRICO-XEOGRÁFICA PUBLICADA EN EL IDEAL GALLEGO EN 1930

ARZOBISPADO DE SANTIAGO

Descripción histórico-geográfica de sus feligresías 
ARCIPRESTAZGO DE FARO 
Provincia de La Coruña 
SANTO TOMÉ DE MONTEAGUDO
(Arteijo)


Artigo publicado en El Ideal Gallego o día 19 de Marzo de 1930:

 

El Término

Parroquia de entrada: patronato real: iglesario incompleto: fué matriz de Chamín: está a 17 kilómetros de la capital de provincia, que es la de su juzgado, y a 5 kilómetros de la del ayuntamiento.

Freón es la aldea de más vecindario pues tiene 106 habitantes: las demás responden a los nombres de Barreiros, Cachada, Casaldegas, Casanova, Corteo de abajo y de arriba, Esquipa, Freixal, Gomesende, Ibia, Iglesario, Mirón, Orrente, que la constituyen molinos harineros con solo 6 albergues sin vecinos, Rocha, Sande y Vilanova y grupos menores.

Los edificios suman 131 y de ellos 53 son de una sola planta y 78 de dos viéndose vacíos 1 por el uso que tiene: los albergues ascienden a 55.

Celebra sus fiestas el 10 de julio.

Tiene escuela nacional, estanco y taberna.

 

Situación

Hállase al SE. de la elevada sierra de la Estrella con el erguido monte de Monteagudo de 300 metros de altura sobre el nivel del mar, monte en el que está la ermita de Nuestra Señora de la Estrella, ermita que como el monte Carboeiro y otras alturas sirven de guía para la derrota marítima.

 

Panorámica actual da ermida da Nosa Señora da Estrela

La sierra la divide del ayuntamiento de Laracha con el que confina por el O. y por el N. lo hace con su antiguo anejo, por el S. con Larín y por el E. con Armentón.

Es esta feligresía como el comienzo de una de las tres cañadas que integran el valle de Arteijo y es la que se extiende al O. formada por las parroquias de Monteagudo, Armentón, Sorrizo, Chamín y Barrañán y que tiene a su O. las faldas orientales de la sierra de la Estrella con el Monteagudo y regándola el arroyo Castro que haya su nacimiento dicho monte y en los manantiales de los términos de Monteagudo y Armentón y que va al mar por la playa de Barrañán, parroquia de este nombre.

De clima benigno, el terreno aun cuando montuoso es reproductivo.

Parte sur da ermida da Nosa Señora da Estrela

El templo

Es románico de tre naves y tres ábsides semicirculares con planta basilical, bóvedas de cañón apuntado en los ábsides, alumbrado el central con tres ventanitas y con una cada lateral.

Consérvase una pequeña imagen tallada en madera, de tiempos antiguos.

 

Historia

La aldea de Iglesario también se llamó Mosteiro y esto parece indicar que en ella debió existir en pasadas épocas, uno de tantos monasterios con que contó Galicia y como lo prueba el patronato que ejerció el Cabildo Colegial de la Coruña, en virtud de permuta con los benedictinos de Santiago a quienes dió en cambio el priorato de Cambre.

domingo, 12 de xuño de 2022

CAMPOS DE LOUREDA

Como diría un bo amigo meu… e de remate, que a festa continúe!

O acontecido onte en Loureda, no lugar da Queira, coa presentación do documental “Campanal de Loureda. Paixón por un sentimento” no Campo do Cubano foi algo inesquecible, abofé. Fran Naveira e un servidor estaremos eternamente agradecidos a todas as persoas que, dun xeito ou doutro, fixestes posible este soño.

Vaia dende aquí o noso agradecemento a todas as persoas entrevistadas pola súa atención e amabilidade; grazas aos mecenas, asociacións, colectivos e negocios pola vosa axuda económica ao longo destos dous últimos anos para poder realizar o proxecto; grazas Sindo Otero, Víctor Iglesias, Nacho Varela, Daniel e Mateo Iglesias Lema pola vosa maxia músical; grazas Pedra da Crus pola vosa implicación dende o minuto 1; grazas Víctor e Iria polo gran traballo de produción; grazas tamén Toño, Damián e Pesudo pola vosa implicación e colaboración; grazas Paco e Carmiña polo voso enorme traballo e por permitirnos entrar na vosa casa (falo do Campo do Cubano); grazas Manolo Pazos (técnico de son); grazas Eloy Penide e Pepa Eventos pola fantástica organización da presentación; grazas Mónica Pan por ese tremendo deseño; grazas Manuel de Eva polo teu gran papel como mestre de cerimonias; grazas tamén a Asociación Cultural Triskell pola súa colaboración no día de onte; e grazas ao Concello de Arteixo, de xeito moi especial aos departamentos de Deportes e de Participación Cidadá, polo seu enorme apoio neste evento!

E, por suposto, grazas a todas as persoas presentes nos dous actos. Como dicía ao principio… e de remate, que a festa continúe. Se onte faciamos no lugar da Queira a presentación mundial do documental “Campanal de Loureda. Paixón por un sentimento”, hoxe facemos o propio na rede compartindo o videoclip do tema “Campos de Loureda”, unha das cancións do documental.

TÍTULO ORIXINAL: “Campos de Loureda”

LETRA E MÚSICA ORIXINAL: Sindo Otero

VOZ E COROS: Víctor Iglesias

GUITARRA: Sindo Otero

ACORDEÓN: Víctor Iglesias

BAIXO E PERCUSIÓN: Nacho Varela

ESTUDIO DE GRAVACIÓN: Estudios Visúe

IMAXES 8 mm: José María Figueroa e María José Palleiro

EDICIÓN E GRAVACIÓN DO VÍDEO: Fran Naveira

DOCUMENTACIÓNA: Xabier Maceiras

Aí vai o videoclip… un himno que agardemos que se cante no debut do Campanal na Liga de Veteranos!

sábado, 4 de xuño de 2022

A FURNA DO TRIEL (SUEVOS)

  Capital da antiga rexión do Paletinado, na actualidade Renania-Paletinado (Rheinland-Pfalz en alemán), e do viño de Mosela, a cidade de Tréveris (Trier no idioma teutón) conserva do seu esplendoroso pasado en épocas do imperio romano fundamentalmente  tres monumentos: a Porta Negra, as Termas e o Anfiteatro.

     A partir de 1818 hai que engadirlle un cuarto "monumento" a Tréveris: o nacemento na cidade de Karl Marx, profeta do materialismo, que tamén cursaría, na urbe da que estamos a falar, os estudos propios dun cativo da alta clase media.

     É en Tréveris onde, por mor dun longo encadeamento de fatalidades, catorce séculos antes de que nacera Marx, foi morrer un extraordinario mozo da Gallaecia chamado Prisciliano, bispo que orixinou o movemento ascético coñecido como priscilianismo.

     Chegados a este punto, de seguro que vos preguntaredes que ten que ver Tréveris (insisto, Trier en alemán) coa toponimia de Arteixo. Pois ben, en xullo de 1902 o vapor alemán Trier, que zarpara de Bremen para facer singradura cara á Habana e Veracruz, embarrancaba nos illotes da Gaianda de Suevos, lugar ao que acudirían varios remolcadores para tratar de sacar ao navío das rochas nas que quedara encaixado. Mais non houbera maneira. Fixérase de todo para retiralo do seu "niño" (tedes toda a información no libro O mar de Arteixo e os seus naufraxios):
dinamitar as rochas, descargar parte das mercadorías en gabarras para alixeirar o peso do buque; e mesmo outros xéneros, coas presas, tiráronse ao mar, xéneros que posteriormente as ondas e as correntes mariñas empurraron ata unha furna próxima, que viña sendo a furna da que estamos a falar e que hoxe é coñecida co nome do Triel (co lóxico variante, por mor do paso dos anos, do "r" polo "l")... mais nada disto axudou a retirar ao Trier do lugar no que encallara e, finalmente, sairía da Gaianda en anacos.

     Ás doce da mañá do 12 de setembro de 1902, no consulado alemán na Coruña iniciábase a poxa polo buque, sendo o seu prezo de saída 25.000 pesetas. Había 49 persoas presentes, moitas delas axentes de negocios de Bilbao, Cádiz e Vigo. O vapor íase adxudicar, como mellor postor, a José Teijeiro, veciño de Santa Marta de Ortigueira, polo valor de 110.500 pesetas, un Teijeiro que ao pouco principiaba o desmantelamento do Trier.
120 anos despois, o nome do buque alemán segue manténdose vivo na toponimia do litoral de Arteixo.


Furna do Triel


Á dereita, a Furna do Triel

Imaxe do Trier embarrancado en Suevos (La ilustración española y americana, 15 de xullo de 1902)

sábado, 28 de maio de 2022

A PARROQUIA DE MONTEAGUDO NA XEOGRAFÍA XERAL DO REINO PUBLICADA POR CARRÉ ALDAO EN 1928

   Nado na Coruña en 1859, Eugenio Carré Aldao foi un libreiro e escritor en lingua galega e castelá. No ano 1891 faise cargo da libraría de Andrés Martínez Salazar e da imprenta de Domingo Puga, onde tiña lugar unha tertulia galeguista, coñecida como A Cova Céltica, da que Carré era o principal animador.

  Na súa imprenta ían aparecer gran parte dos libros dos autores galegos da época. Foi membro da Liga Galega (1897) e de Solidaridade Galega (1907), ademais de ser un dos fundadores da Real Academia Galega, así como membro da Real Academia da Historia.

  Carré casou con Purificación Alvarellos Pena, con quen tivo 11 fillos, aos que lles inculcou as súas inclinacións literarias. Algún deles, Uxío, Leandro e Lois Carré Alvarellos foron escritores, así como as súas netas May Carré e María del Pilar Carré, que se dedicaron á novela rosa.

  Algunha das súas obras foron Brétemas (1896); Raiolas (1898); Apuntes para la historia de la imprenta y el periodismo (1901); La literatura gallega en el siglo XIX (1903); Influencia de los catalanes en el progreso de la industria pesquera en Galicia (1904); Idioma y literatura de Galicia (1908); Guerra de la Independencia en Galicia. El Alzamiento contra los franceses (1908); Influencias de la literatura gallega en la castellana (1915); Contos de forxa (1919) ou, A terra chama (1925).

   En 1928, catro anos antes da súa morte, publica Geografía General del Reino de Galicia, unha auténtica xoia, unha obra sublime na que Carré dá un paseo polo máis profundo de cada un dos concellos galegos debullando a súa xeografía, historia, lendas, etnografía... Con relación á parroquia de Monteagudo, isto foi o que publicou na devandita obra:

   Parroquia de San Tomé de Monteagudo, de entrada.- Extiéndese al SE. de la elevada sierra de la Estrella, con el elevado Monteagudo, de unos 300 metros de altura, en el que se halla la capilla de Nuestra Señora de la Estrella (555). Fué matriz de Chamín. La sierra la separa del ayuntamiento de Laracha (Carballo), con el que confina por el O. haciéndolo por el N. con su antiguo anejo, por el S. con Larín y por el E. con Armentón. Es comienzo de la encañada occidental del valle.

   Dista unos 17 kilómetros de la capital de la provincia. Sus aldeas son Cachada, Casanova, Corteo de Enriba, Freixal, Freón, Ibia, Iglesario y Vilanova, y los grupos menores Barreiros, Batán, recuerdo de antigua industria; Casaldegas, Esquipa, Gomesende, Mirón, Piñeiro, Ramilo, Rocha, Sande y Veiga. La aldea de Iglesario también se llamó Mosteiro y esto parece indicar que allí debió existir uno de tantos monasterios con que contó Galicia en lejanos tiempos, y como lo prueba el patronato de la iglesia que ejerció el cabildo de la Colegiata de la Coruña, en virtud de permuta con los benedictinos de Santiago, a quienes dió en cambio el priorato de Cambre. Hoy es de la Corona. La población de esta parroquia suma 679 habitantes de hecho y 728 de derecho, alojados en 225 edificios, de un piso 82, de dos 96 y chozas y albergues 47. La separan unos 5 kilómetros de la capital del ayuntamiento.

Casa antiga do lugar do Igrexario de Monteagudo

  La iglesia es románica de tres naves y tres ábsides semicirculares con planta basilical, bóvedas de cañón apuntado en los ábsides, alumbrado el central con tres ventanitas y con una cada lateral. Conserva una pequeña imagen de madera, muy antigua.

   Clima benigno. El terreno, aun cuando montuoso, es reproductivo y está bañado por el arroyo Castro, que tiene sus manantiales en la parroquia.

domingo, 8 de maio de 2022

A TENDA E O SALÓN DA ROXA DE PASTORIZA

  No baixo do edificio n.º 57 da Travesía de Pastoriza, que está situado entre a Casa Xuntanza e a farmacia de Juana Lorenzo, hai unha pequena tenda de comestibles que sobrevive ao continuo empurre das grandes superficies comerciais. O establecemento non ten letreiro. Nin falta que lle fai xa que, na parroquia e arredores, sábese que esa é a tenda da Roxa, un local antiestrés no que podedes facer a compra calquera día da semana, mesmo os domingos. Iso si, non vaiades con presa porque alí o tempo non corre. Na tenda da Roxa o tempo párase!

De esquerda a dereita, a tenda nova, o antigo salón de baile e a tenda vella

   Ao entrar neste oasis de paz vaivos atender moi amablemente César Sande, terceira xeración do negocio, que sempre fala e actúa de maneira conveniente, sen excesos de ningún tipo. Alí, ou na trastenda, tamén está habitualmente súa nai, María del Pilar Vázquez Martínez, máis coñecida polo diminutivo de Pila, unha muller coa que a clientela do pequeno establecemento viaxa acotío aos tempos en branco e negro. Mentres César atende no mostrador, Pila recorda cun brillo especial nos seus ollos o Arteixo e a Pastoriza de antano, de cando viñan ao San Miguel centos de persoas dende diferentes puntos do país; de cando se celebraba a Feira da Madeira a véspera do San Miguel e o luns de Pascua; ou mesmo cando seus pais Antonio e María rexentaban a tenda e o popular salón de baile, verdadeira institución de Pastoriza.

  Antonio Vázquez, o pai de Pila, mozo emprendedor natural de Suevos, abrira a tenda da que estamos a falar en xullo de 1932, xusto ao carón da taberna da señora Lola de Areosa, que precisamente naquel xullo do 32 daba á luz a Geluca, a súa filla máis nova. Detrás destos dous establecementos, no camiño que conduce ao Santuario, tamén traballaba un tal Merelas, ferrador da Silva, que ferraba alí o gando da veciñanza da contorna.

   Antonio xa tiña certa experiencia no negocio xa que seus pais, Andrés e María, á parte de gañar a vida como labradores, rexentaban unha pequena tenducha en Suevos. Persoa de incesantes inquedanzas que non o deixaban acougar, por aqueles días funda con outros veciños da parroquia o Sporting Pastoriza, o equipo antecesor da actual S.C.D. Pastoriza. Pouco despois, en 1934, casa con María Martínez, unha moza loura que, ao igual ca el, era natural de Suevos. Cousas da clientela, a cor do cabelo de María ía dar nome ao establecemento que abrira o seu home dous anos antes e, nun abrir e pechar de ollos, empezouse a coñecer na bisbara como “a tenda da Roxa”.

    Estaban alí de aluguer, xa que o edificio era propiedade de Arturo da Furoca. Na parte baixa a parella vendía un pouco de todo no seu negocio, dende comestibles ata artigos de ferraxería ou mesmo de mercería que despachaban nun mostrador de cemento branco pintado con pequenas ondas de mar. No resto da tenda había varios estantes de madeira, tamén decorados con motivos mariños. Ao fondo, Antonio e María tiñan a cociña, que estaba situada ao carón das escaleiras para subir ao piso no que ían nacer Hortensita e Pila, as dúas fillas do matrimonio.

    No exterior, a casa dispoñía dun patio grande no que tamén había un pequeno chabolo e unha edificación rectangular que se utilizou, durante certo tempo, como cocheira de “La Superiora”, unha liña de autobuses que naquela altura facía percorrido entre Arteixo e A Coruña. 

 

Foto antiga de "La Superiora"

   Andando no tempo, esa cocheira ía ter un uso ben diferente. Cando a empresa de transporte mudou de garaxe, os nosos protagonistas decidiron montar alí un local de baile que bautizan como “Salón Bordeiras” e que a clientela ía denominar para a eternidade “o Salón da Roxa.” Anos antes xa houbera outro salón en Pastoriza, o salón de Castiñeiras, que estaba na zona que hoxe ocupa o bar Washington.

   Os primeiros anos do devandito local coinciden coa morte de Hortensita, que a pobre finou con tan só sete anos. Naqueles duros tempos da posguerra, nos que boa parte da veciñanza da parroquia acudía coa súa cartilla de racionamento á tenda da Roxa, o salón de Antonio e María converteuse no lugar no que a xente de Pastoriza, Borroa, Nostián, Suevos... esquecía por unhas horas as súas penurias bailando ao ritmo de orquestras como Barrales, X, Radio, Spallant, Oriente ou, entre outras moitas, a banda dos irmáns Mallo de Feáns, que actuou varias veces no Salón da Roxa coa lendaria estrela Finita Gay, “A Martela”, primeira muller animadora da bisbarra que seica cantaba coma os anxos. Xurxo Souto conta nun artigo de La Opinión que “viñan mozos e vellos dos lugares máis apartados para ver a esta fenomenal animadora, que os facía tremer de emoción cando bailaba a raspita”.

 

Imaxe tomada nos anos 40 diante do Salón (Cortesía de Geluca Naya)

   Aqueles tempos eran os que eran, tempos de corredoiras e de zocos que os mozos e mozas cambiaban polos seus mellores zapatos na tenda de María e Antonio ou na taberna da señora Lola para logo bailar no Salón, ao que accedían tras comprar a súa respectiva entrada nun pequeno oco existente nunha das fiestras da tenda. O porteiro era Jesús Martínez, irmán de María “a Roxa”.

  O Salón de baile non era moi grande, mais os músicos actuaban encantados porque dicían que o local tiña moi boa acústica. Un dos músicos que tocaba alí con frecuencia, o trompetista dos Barrales, non deixaba indiferente a María “a Roxa” que, polo que nos contou a súa filla Pila, dicía que:

    -Ese cando toca a trompeta fai parar aos paxariños.

    ¿Quen sabe? Se cadra María referíase ás anduriñas que cada ano aniñaban nunha das vigas do seu Salón, que voaban e chiaban en perfecta armonía coas melodías das orquestras.

    Na dificultade xeral daqueles tempos, as cousas non ían mal para Antonio e María, que foran pais de Pila nos anos corenta. A tenda funcionaba ben, e co salón de baile tampouco había queixa. Malia a competencia doutros salóns da contorna como o de Figueroa de Oseiro, o da Roxa completaba o seu aforo de xeito habitual. Moitas veces, cando xa non collía nin unha mosca no interior, a xente bailaba no patio, un espazo que tamén se utilizaba no verán. De feito, durante algún tempo, houbera un palco de música pegado á casa.

 

Vistas do Salón e do patio exterior

     Mais todo se ía torcer en 1955, ano no que morreu Antonio con tan só 45 anos. A pobre María caeulle o mundo enriba. Viúva con 40 anos, con Pila ao seu cargo e sen ningún tipo de axuda, tivo a valentía e o coraxe suficiente para tirar cara adiante. Muller loitadora e moi traballadora, seguiu choiando na tenda e organizando bailes cos mellores artistas e orquestras da bisbarra no Salón, que abría cada ano co San Miguel, permanecendo pechado polo verán porque había verbenas en todos os sitios.

    Nesa época, a partir do ano 1960, as autoridades franquistas ían regular todo o relativo aos espectáculos públicos, tanto os propietarios de locais de baile como os músicos. Polo que nos contan Xulio Cuns e Xosé María Veiga no seu marabilloso libro “Orquestras populares das Mariñas”, os primeiros necesitaban un carné de empresa para poder facer bailes e os músicos para traballar debían dispoñer dun carné profesional que lles daba o Sindicato de Músicos.

    Nesa altura, na comarca, e seguindo xa un movemento que viña da década anterior, creánse bandas de estilo e corte moderno como fora o caso dos Celtas, Españoles, Breogáns, Players, Dukes ou mesmo Os Key, conxunto que Pila afirma que naceu no Salón da Roxa:

    Eran a Orquesta Radio e xa estaban anunciados na propaganda que se facía na imprenta que Alfonso de Pilarita tiña na rúa Barrera da Coruña. A Radio estaba anunciada para un domingo de San Miguel e o xoves Pepe Alba, un dos músicos, veu á nosa casa a díxolle a mamá:

    -María, mire, tivemos un pequeno problema na orquestra e decidimos separarnos.

    - Vaia oh. O baile é o domingo, xa está anunciado… ¿e agora que fago?

    -Bueno, pois mire, vimos cinco músicos e malo será que non lle fagamos baile!

    - Pois vide!

    E así naceron Os Key. A primeira vez que tocaron como tal foi no noso salón, recorda Pila.

 

De esquerda a dereita, Luís o da Ferrola, María a Roxa, Pila e Manolo o Ferreiro

    Pila ía casar moi noviña con César Sande, un mozo da Baiuca co que tivo dous fillos, César e Carlos. Ao tempo que criaba aos rapaces, axudáballe a súa nai na tenda e no salón, un local de baile ao que seguían acudindo, especialmente polo San Miguel e polo Antroido, mozas e mozos de Pastoriza, Suevos, Mesoiro, A Grela… xuventude que, como non podía ser doutro xeito, provocou algunha que outra liorta. Segundo nos contaron, os mozos de Suevos tiñan moita forza e arreaban duro, mais os da Grela seica posuían mellor técnica porque “xa ían ver ao cine Doré as películas do Oeste americano”.

    Naquela época, polas festas e moitos domingos de baile, era habitual ver diante do portal do Salón ao señor Arturo de Santa Icía co seu posto de tiro, o mesmo que a señora Celia e a señora Manola, vendedoras de froita de Pastoriza.

 

Xuventude de Pastoriza diante da tenda da Roxa nos anos 70. Na fiestra pode observarse o oco no que se compraban as entradas para o Salón

   E así, coma quen non quere a cousa, foron pasando os anos, tempos nos que o Salón da Roxa, ao igual que os outros do municipio, foi perdendo fol ata que que pechou definitivamente no ano 1979. Curiosamente, morría cando botaba a andar A Nova Mocidade. Miguel Sande (Pastoriza, 1961), poeta, dramaturgo, novelista, xornalista e integrante do devandito colectivo, recorda que “cando aparecía a Garda Civil no baile recrutando homes para apagar os lumes no verán, todos liscaban para se agochar no milleiral; algunha outra vez ata os das orquestras”.

 

(Cortesía de Pila Vázquez)

    A María “a Roxa” custáralle un mundo pechar o salón. Atrás quedaba unha parte moi importante da súa vida, con centos de anécdotas e ducias de parellas que ennoivaron alí. Dende aquela ía dedicarse en corpo e alma á súa familia e a atender a tenda na compaña da súa filla Pila. Faleceu en maio do 2009 aos 94 anos de idade.

    Ao ano seguinte do pasamento da nai, Pila, que enviuvou no 2008, deixou a tenda vella e abriu o negocio actual do que vos falaba ao inicio desta crónica. Un pequeno establecemento de comestibles que sobrevive ao continuo empurre das grandes superficies comerciais ao tempo que a súa propietaria, que nos atendeu recentemente no seu domicilio coa maior das amabilidades, viaxa coa súa clientela aos tempos de antano. Pila bromea coa rapazada que lle vai comprar larpeiradas decíndolles que “eu nacín nun salón de baile e medrei nunha tenda”, un negocio que en xullo deste 2022 cumpre 90 anos. Haberá que celebralo!

sábado, 30 de abril de 2022

A PARROQUIA DE MONTEAGUDO NO DICIONARIO DE PASCUAL MADOZ (1845-1850)

  O Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar é unha magna obra publicada por Pascual Madoz entre 1845 e 1850. Composta por dezaseis volumes, describe todas as poboacións de España, así como termos da historia española. Supuxo na época unha mellora importante respecto ao Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal, que Sebastián Miñano acabara de publicar en 1829.

   Estas son as referencias á parroquia de MONTEAGUDO. Lembrade que cando Madoz menciona o número de “vecinos” refírese a familias e, cando fala de “almas”, refírese aos habitantes:

MONTEAGUDO (Sto. Tomé de)

Feligresía en la provincia y partido iudicial de la Coruña (2 leguas), diócesis de Santiago (7 ½ ) y ayuntamiento de Arteijo (1). Situada al SE. del monte de la Estrella el cual se eleva 359 varas sobre el nivel del mar. Clima benigno. Comprende los lugares de Barreiros, Batán, Cachada , Casaldegas, Casanova, Corteo, Esquipa, Folgueira, Freijal, Freón, Gomesende, Iglesario ó Mosteiro, Ibia de abajo, Ibia de arriba, Mirón, Piñeiro, Ramilo, Rocha, Teijoeira y Veiga que reúnen 120 casas de pocas comodidades.

La iglesia parroquial (Sto. Tomé) es matriz de Sta. Eulalia de Chamín; el curato de entrada, y el patronato lo ejerce el cabildo eclesiástico de la Coruña en virtud de permuta con el antiguo monasterio de Benedictinos á quien dio aquel el priorato de Cambio: hay una ermita de Ntra. Sra. de la Estrella en el indicado monte de este nombre.

El Término confina por N. con el de Chamín, al E. San Pedro de Armentón; por S. San Esteban de Larín, y al O. Lendo y Noicela del partido judicial de Carballo. El Terreno aunque bastante montuoso presenta unos 2000 ferrados destinados al cultivo: le bañan dos riachuelos, el uno aumenta las aguas del Allones, y el otro las lleva al Océano por entre Chamín y Barrañán. 

Rego da Veiga e muíños do Freixal

Los Caminos trasversales que la cruzan así como los locales están muy abandonados. El Correo se recibe de la capital del partido. Produce trigo, maíz, habas, otras legumbres, patatas, lino y frutas. Cría ganado vacuno, caballar, mular y de cerda; hay caza y alguna pesca. Industria la agrícola, telares, un batán y 8 molinos harineros. Población 113 vecinos, 456 almas. Contribuye con su ayuntamiento.

domingo, 10 de abril de 2022

A PARROQUIA DE MONTEAGUDO NO DICIONARIO XEOGRÁFICO DE SEBASTIÁN MIÑANO (1826-1829)

   O Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal é unha magna obra composta por once volumes que foi publicada por Sebastián Miñano y Bedoya entre 1826 e 1829. Malia que no seu momento tivo certas críticas como a do xeógrafo Fermín Caballero, quen lle reprochou a Miñano que as principais fontes de información seguían sendo, como en tempos de Felipe II, os cregos, a obra ten unha importancia extraordinaria xa que nos ofrece unha completa visión de como era o noso país naquela época. Ante as recriminacións de Caballero, Miñano defendeuse dicindo, en alusión aos curas párrocos, que… “á cada uno de los cuales he escrito separadamente, pidiéndoles nociones ciertas y positivas de sus respectivos pueblos y de los inmediatos”, a quenes agradeceu a súa axuda, o mesmo que ao director da Real Academia da Historia, Martín Fernández de Navarrete, e ao censor Juan Agustín Ceán Bermúdez.

    Estas son as referencias que aparecen no devandito dicionario sobre a parroquia de Monteagudo:
 

MONTEAGUDO (SAN TOMÉ DE),

TOMO XI:

  En lugar del artículo inserto en el Diccionario, léase con más confianza el siguiente que nos ha remitido el señor don Hilarion Pazos. Es de la provincia de la Coruña, jurisdicción de Herboedo, arzobispado de Santiago, arziprestazgo de Faro, Juez Ordinario, 121 vecinos, 522 habitantes; 1 parroquia, 1 capilla. Se compone esta feligresía de las aldeas de Freón, Casaldegas, Cachada, en donde hay una venta; Ivia de Arriba, Ivia de Abajo, Rocha, donde hay otra venta, Barreiros, Batan, Piñeiro, Ramilo, Casa-Nova, Gomesende, Corteo, Filgueira, Mirón, Teijoeira, Esquipa, en donde hay otra venta; Freijal, Beiga e Iglesario, antiguamente Mosteiro. 

 

Lugar do Igrexario

   Esta parroquia tiene una figura irregular, situada sobre unos montes y en medio un cerro bastante elevado que es del que regularmente tomó su denominación. Confina por N. y parte de N.E. con la parroquia de Santa Eulalia de Chamín y por el resto de este rumbo con la de San Pedro de Armentón; por E. con la de Santa María de Lestón, por S. con la de Santa María de Torás, por S.O. y mayor parte del O. con las de San Julián de Lendo y Santa María de Noicela; y por N.O. con las de Cayón y San Pedro de Sorrizo. 

   Tiene de estensión ½ legua de N. a S., y poco mas de E. a O. En ella hay 1200 ferrados de tierra labradía y lo menos 4000 de montes. La bañan 2 riachuelos denominados Entrambas-Aguas y Das-Vías. En el centro de la parroquia se hallan los montes de Freijal, Beiga, Monteagudo, Sande y el de la Estrella, y a la parte E. los del Corazón, Pozo Fabian y Piedra Parromeyra. 

   Esta parroquia y su unida Santa Eulalia de Chamín, constituyen una vicaría que provee la Real colegiata de la ciudad de la Coruña. La de San Tomé de Monteagudo fué antiguamente monasterio de los Benedictinos, que despues pasó a dicha colegiata en virtud de permuta que los monges hicieron antes del concordato con los canónigos dando estos a aquellos el priorato de Cambre anejo al Real monasterio de San Martín de Santiago, y aún el Lugar del Iglesario conserva el nombre de Mosteiro que en lengua provincial equivale a Monasterio. Los diezmos los lleva el cabildo de la Real colegiata de la Coruña. 

 

Igrexa de Monteagudo

   La capilla con la advocación de la virgen de la Estrella, está sitada en la cumbre de una altura que domina toda la parroquia. 

   Produce su término 750 fanegas de trigo, 1375 de maíz; 100 de habas; 7 ½ de avena; 200 quintales de patatas y 10.000 libras de lino. Industria: 10 molinos de agua y 7 telares para lino. Dista 2 leguas de la Coruña, 5 de Betanzos, 7 ⅓ de Santiago, 3 de Malpica y 1 de Cayón. Contribución: 1080 reales por encabezado; 1402 por utensilios; 780 por camino; 105 por comercio y 38 por octavilla. Esta parroquia y las 5 restantes que forman el partido, reparten entre sí 365 reales para diputado general y 260 para procurador de provincia.

domingo, 3 de abril de 2022

domingo, 13 de marzo de 2022

A FEIRA DO RAPADOIRO DE MONTEAGUDO E NOICELA

  No ano 1752, San Tomé de Monteagudo era unha parroquia de Señorío da xurisdición de Erboedo que pertencía a D. Diego de Oca y Cadórniga, veciño da cidade de Betanzos. 

   De Levante a Poñente, o seu territorio tiña unha extensión de media legua1; de Norte a Sur unha enteira e de circunferencia dúas leguas e media; e para camiñar polas puntas ou linguas da freguesía, necesitábanse cinco horas. Para deslindar e demarcar todo arredor había que percorrer a súa división desde o Cruceiro de Santaia ao Río da Serra e ao da Costa; de aquí ao Pozo de Fabranque, Fonte Telleira, Mollón da Cruz e á Pedra da Cruz; de aquí á Fonte Margarida, Seixo da Esquipa, Fonte dos Campos; desde esta había que xirar polo cerro do monte ata cinxirse co mollón que se podía ver de raíz no lugar de Borrazás; desde alí facendo volta, había que continuar ata a Fonte Piollosa, Río das Moas e a Pedra da Eira; desde este punto á Fonte do Vello da Eira e ao Río da Presa; e desde aquí en dereitura ao Cruceiro de Santaia e Casas Novas, primera demarcación. 
 
Lugar do Igrexario, Monteagudo

A terra

    Segundo o Catastro do Marqués de Ensenada, 24.120 era o número de ferrados que conformaban a parroquia: 22.417 de montes, 1.126 de labradío, 140 de prados de regadío e de secaño, 18 ½ de hortas, 9 de soutos, 7 dunha devesa da Súa Maxestade e os 400 ferrados restantes estaban ocupados por casas coas súas eiras, currais, sendeiros, camiños e silveirais. Había trigo, centeo, millo, liño e castañas, sendo o valor de cada ferrado de trigo a seis reais, o de centeo a tres, o de millo a catro e o das castañas a dous. A medida habitual da terra desta freguesía era de un ferrado de trigo, composto de 30 varas castelás, 120 de circunferencia e 900 de cuadratura. En canto ao gando, había bueyes, vacas, novillos, novillas, terneros, terneras, yeguas, potras, potros, muletas, muletos, ovejas, carneros, corderos, cabras, castrones, cabritos, cerdos, cerdas grandes y pequeñas; sin que sepan que ningún vecino tenga yeguada o vacada que paste fuera del término”2. Ademais, había 60 colmeas, cuxo produto estaba regulado en 4 reais ao ano, e 14 muíños, todos dunha moa, regulándose o seu produto en 250 reais ao ano.

Impostos.

    Dentro dos tributos eclesiásticos, o diezmo pagábase dos froitos que se recollían na parroquia, percibíndoos a Colexiata de Santa María del Campo da Coruña. Contribuía cada veciño da devandita freguesía con medio ferrado de trigo por razón de Oblata. Polo Voto, que correspondía ao arcediago de Nendos, “el vecino de caudal” pagaba medio ferrado de centeo e o de menores posibilidades económicas facíao cun cuarto de ferrado da devandita especie. O importe dos diezmos relativos á Colexiata ascendían, un ano con outro, á cantidade de 4.290 reais, o do Voto a 66 reais e o da Oblata a 234 reais. Os veciños de Monteagudo tamén tiñan que pagarlle anualmente ao Rei por razón de Servicio Ordinario y Extraordinario, 108 reais.

Poboación.

    Ademais do cura, “entre casados, viúdos y solteros” había 78 veciños: 11 arrieiros “que todo el año se ejercitan en beneficiar Harina”, que segundo o numero de cabalerías que tivesen para desenvolver o seu traballo, que oscilaba entre 1 e 6, gañaban ao ano 400 ou 1.200 reais; 4 zapateiros, cun xornal diario de 3 reais; 1 xastre, que traballaba por 2 reais ao día; 1 carpinteiro, cun xornal de 3 reais; 1 tecedor, con 2 reais de soldo diario; 1 bataneiro, que gañaba ao ano 20 reais; 2 taberneiros, un deles tamén estanqueiro, cunha utilidade anual de 84 reais divididos entre os dous, aos que lle había que sumar 24 reais máis ao vendedor de tabaco. O resto eran labradores. En Monteagudo había naquel ano de 1752 un total de 71 casas habitables.

A Feira de Monteagudo

    No devandito Catastro de Ensenada de 1752 tamén se fai referencia a unha feira que se celebraba na freguesía de Monteagudo naquela época… que llaman do Rapadoiro; y se celebra el día de la Advocación de San Tomé de cada año, en que se benefician Paños Ordinarios, Cierros, Aparejos de Labranza y otros Géneros de corta estimación. Los derechos de que en ella se adeudan Mixtos con los más Reales Derechos de Alcabala que tiene la Feligresía encabezada3.

    Mais curiosamente no mesmo Catastro fálase da feira que, co mesmo nome, se celebraba na actual parroquia carballesa de Santa María de Noicela, naquela hora freguesía privativa da xurisdición da vila de Caión que “linda por Norte con la Villa de Cayón; Sur con la Feligresía de de San Miguel de Vilela, Levante con la de Santo Thomás de Monteagudo y Poniente con la Mar”.

    Naquela altura, os veciños de Noicela entregaban cada ano polo servizo ordinario e extraordinario 130 reais e 2 maravedís á real Facenda, e ao rei 2.298 reales e 9 maravedís. Para a satisfacción desta cantidade contribuían os arrendatarios da feira que se celebraba no Rapadoiro, aportando 1.336 reais e 14 maravedís; o encargado de vender o viño aquartillado entregaba 410 reais e 4 maravedís. Ademais, os lugares de Rebordelos e Lendo contribuían con 153 reais, cuxas partidas rebaixadas do total, quedaban en 808 reais e 29 maravedís, que era a cantidade que compartían os veciños de Noicela. Os arrendatarios da feira do Rapadoiro cobraban un 2% dos dereitos a todos os forasteiros que vendían gando e outros xéneros nela; en tanto que a veciñanza de Noicela tiña dereito a vender libremente na devandita feira e non pagaban nada. Os arrendatarios pagaban na Administración General de Rentas Provinciales de La Coruña 1.336 reais polos dereitos de arrendamento. 

 

Camiño da feira para vender o gando porcino (Ruth Matilda Anderson)

    E chegados a este punto hai que facerse as seguintes preguntas: a de Monteagudo e a de Noicela eran a mesma feira? Celebraríase nun lugar que abranguía terreos das dúas parroquias? Sendo Monteagudo e Noicela freguesías limítrofes ata a división do territorio provincial e das antigas xurisdicións, todo parece indicar que si, mais é algo que non podemos aseverar. O que si é certo é que as dúas freguesías ían quedar divididas a mediados do século XIX por un camiño de pouco máis de seis metros de ancho que, dende aquel entón, une Lendo con Caión para darlle mar a A Laracha. Seis escasos metros de enlace nos que actualmente, como ben di o xornalista Santiago Garrido (https://www.lavozdegalicia.es/noticia/carballo/a-laracha/2020/11/22/laracha-mar-camino-kilometro-6-metros-ancho/0003_202011C22C6992.htm), cun pequeno salto á esquerda, o camiñante encóntrase en Carballo, nas terras que pertencen a Borrazás, en Noicela, e con outro á dereita, xa se sitúa nos montes de Monteagudo, moi cerca das casas de O Bosque (enlace).

    Con relación á feira do Rapadoiro de Noicela, sabemos que naqueles mediados do XIX “(…) a consecuencia del Real decreto de 28 de Setiembre del año anterior, este Ayuntamiento (Carballo) tiene acordado, bajo la aprobación del Señor Gobernador civil de la provincia, la supresión de las ferias de Rus, Cances, Berdillo y Rapadoiro, comprendidas en su distrito municipal y su refundación en tres que habrán de celebrarse en esta villa; la una en el segundo domingo de cada mes, la otra en el tercero, y la última en el cuarto, y un ferión en el mes que tenga cinco domingos, según se celebraba en Berdillo, empezando a regir estas ferias desde Octubre próximo inclusive. Lo cual se anuncia al público para su conocimiento (...)4.

    E medio século despois… “Se acordó crear por el Ayuntamiento de Carballo una feria de géneros, frutos y ganados que habrá de tener lugar en el tercer domingo de cada mes en el Campo denominado de Noicela, que últimamente fue ampliado. La inauguración de dicha feria se efectuará el 22 de próximo Febrero5.

    Posteriormente a devandita feira íase celebrar o primeiro xoves de cada mes e o venres seguinte ao terceiro domingo ata a súa desaparición definitiva, que debeu ser entre a segunda metade dos anos vinte e a primeira dos trinta, como así nolo expresaron varios veciños de Noicela que aínda recordan o que lles contaban seus pais e avós sobre a feira que se facía no chamadado Campo do Rapadoiro. 

 

Campo do Rapadoiro, Noicela

    Daqueles tempos tamén data a seguinte copla que aparece no Cancioneiro Popular Galego de Ramón Cabanillas:

¿A que non viche o que eu vin

na feira do Rapadoiro?

Vintecinco xastres xuntos

cosendo nun barredoiro.”


FONTES:

Cabanillas, Ramón (1983): Cancioneiro Popular Galego, Biblioteca Básica da Cultura Galega, Editorial Galaxia.

Daviña Sáinz, Santiago (2005): La feria perdida de Noicela, La Voz de Galicia, 13 de abril.

Garrido Rial, Santiago (2020): A Laracha tiene mar por un camino de un kilómetro y 6 metros de ancho, La Voz de Galicia, 22 de novembro.

_________


1 Antiga medida de lonxitude que equivale aproximadamente a cinco quilómetros.

2 Vid. Catastro de Ensenada. Interrogatorio. Transcrición. Concello de Arteixo, 2010, pp. 234-235.

3 Vid. Catastro de Ensenada. Interrogatorio. Transcrición. Concello de Arteixo, 2010, pp. 236-237.

4 Vid. Boletín Oficial de la Provincia de Lugo, n.º 104, 30 de agosto de 1854, páx 4.

5 Vid. El Lucense, 15 de xaneiro de 1901, páx. 2.