O MAL DA PALETILLA
 |
| Coa avoa Carme en 1975 |
 |
| Con meus avós Milio e Carme en 1975 |
A
'PEDRA DA SERPE' DA AVOA CARME
Ser neto dunha menciñeira ten o seu aquel, abofé. Moitos dos recordos da infancia dun servidor son de follas de cecimbre, de cruces de palla, da paletilla caída, da sombra, do mal de ollo... Miña avoa Carme Pan Pan, de alcume 'Carme do médico', nacera no ano 1913 en Froxel, na mesma casa na que viñera ao mundo Manuel Antonio Martínez Murguía en 1833. Precisamente, polos contos que sempre contaba a avoa cando eu era neno, fora seu tataravó Antón Pan Vázquez, o que asistiu no parto de dona Concepción Murguía. A amistade entre as dúas familias seica viña de lonxe, feito que se reafirma co segundo nome do futuro patriarca das Letras Galegas, Antonio, o mesmo que o da persoa que axudou a traelo ao mundo e que tamén fora o seu padriño, Antón Pan Vázquez.
 |
| A avoa Carme en 1937 |
“(…) En 29 de Diciembre del año de 1850 se dio sepultura en el cementerio de la iglesia parroquial de San Tirso de Oseiro al cadaver de Antonio Pan, marido de Benita López, ejercicio practicante de cirujía, vecino del lugar de Frogel, términos de San Tirso de Oseiro, el cual falleció el día anterior de enfermedad de tisis a la edad de treinta y cinco (...)”
Meu padriño Francisco tamén me contou que un fillo de Antonio Pan Sánchez, probablemente Ventura Pan López, continuou a tradición médico-menciñeira dos seus antepasados, tradición que se foi transmitindo de xeración en xeración ata os tempos da avoa Carmen Pan Pan , 'Carme do médico', que sempre dicía que no faiado da casa na que nacera en Froxel “había moitos libros de médicos”.
 |
| Meu padriño Francisco nos anos 60 |
O caso é que cando a avoa casou no Rañal a mediados dos anos 30 do século pasado co avó Milio, 'Milio do Touciñeiro', trouxo con ela os seus coñecementos medicinais das plantas, de remedios, dalgún que outro método de curación de enfermidades e un tesouriño do que vos falo deseguido, o que na casa lle chamaban 'a pedra da serpe' ou a 'pedra da cóbrega'.
Quen escribe medrou escoitando centos de contos sobre esta pedra “máxica”. Meu padriño Quico recorda que a pedra servía para sacar o veleno das picaduras das serpes e que “tiña o aspecto dun canto rodado como os que hai nos areais. Era porosa e escura, pero tamén tiña algunhas pinchas de cores. Mamá dicía que esa pedra seica era do óso da cabeza dunha desas grandes cóbregas de África. Eu non sei como se fixeran con ela. Supoño que a compraría aquel médico antepasado noso, o bisavó ou o tataravó de miña nai. O caso é que, cando a xente se enterou de que tiñamos esa pedra na nosa casa do Rañal, era raro que durante algún día da semana non viñera alguén a sacar o veleno das picaduras das serpes. Viña xente de Sorrizo (nós tiñamos familia alí), de Chamín e de todo Arteixo. O remedio facíao no alpendre de abaixo.
 |
| Cos tíos Esther e Pedro nos anos 70. Ao fondo, o alpendre onde a avoa Carme realizaba as súas labores de menciñeira coa 'pedra da serpe' |
Mamá sentaba á persoa nunha mesa que había alí para matar os cochos. Tiraba unha pouca palla no chan porque sabía que o, ou a, "pacente" íase arrolar coa dor minutos despois. No sitio na picadura mamá botáballe leite de vaca que, se non recordo mal, tiña que estar algo morno. A continuación poñíalle a pedra da serpe enriba, que quedaba pegada succionando o veleno da picadura que sufrira a persoa. Durante o tempo que a pedra chupaba o veleno os “pacientes” seica non aguntaban coa dor e acalorábanse entre a palla. Cando a pedra caía, despegándose da picadura, era o indicativo de que xa absorvera todo o veleno”.
Meu padriño Francisco aínda recorda que, nunha ocasión, sendo el neno, viñera á nosa casa a tía Dominga, a avoa de Quico de Pichel, berrando coa dor. Seica estaba apañando nas fabas nunha leira que tiñan nas Rañeiras e picouna unha serpe:
-Carme, Carme, ou Carme… onde vai túa nai Quiquiño?
-Ai que dor teño meu Deus, ai que dor! Vai buscar a túa nai Quiquiño!
E chegou mamá, puxolle un pouco leite morno enriba da picadura. Despois a 'pedra da serpe' quedoulle pegada no brazo chupándolle o veleno. E logo de arolarse na palla coa dor, mentres a pedra succionaba o veleno, a tía Dominga sandou!
 |
| Víboara de Seoane , vipera seoanei (Cortesía de Xabi Varela) |
Noutros puntos da xeografía galega estas pedras tiñan outras denominacións, unha delas “pedra da pezoña”, da que nos fala José Casal Porto na revista cultural A Taboada. Dun xeito moi semellante aos recordos que aínda se manteñen vivos na memoria de meu padriño Quico, Casal Porta conta que ata hai ben poucos anos os labregos da súa contorna, no concello de Moraña (Pontevedra), usaban coma remedio contra as picadas das serpes e outros bechos pezoñentos, as 'pedras da pezoña'. Aínda hoxe son gardadas con veneración polos seus donos. O ritual era como sigue. Cando alguén era picado por unha serpe acudíase buscar unha 'pedra da pezoña'; logo embebíana en leite acabado de muxir e sen ferver, e colocábana sobre a picadura. Se a picada tiña veleno, a pedra quedaba apegada ata succionalo por completo, e cando se desprendía de por si xa non quedaba pezoña. Unha vez feita a curación metíase a pedra de novo en leite para que expulsara o veleno. Curiosamente na contorna de Moraña, moitas das 'pedras da pezoña' son machadiñas puídas de cuarcita coma as do neolítico.1
Con relación ás 'pedras da pezoña', en 1910 Jesús Rodríguez López escribía o seguinte no seu libro Superticiones de Galicia:
”Algunas piedras redondas, pequeñas, jaspeadas y porosas, que se encuentran generalmente a orillas de los ríos, suelen darles gran valor contra o “mal da pezoña”, y las aplican a las mordeduras de los animales ponzoñosos. Algunas personas guardan estas piedras como objetos de gran valor, y las hay que propiamente parecen puntas de flechas de los tiempos remotos. A las piedras que mancha el rayo, les atribuyen tambien idénticas propiedades”.2
O uso curativo destas 'pedras' xa vén de antigo. Frei Jerónimo Feijoo nas súas Cartas eruditas e curiosas (1742-1760) fai unha extensa descrición das propiedades e características das denominadas 'pedras da serpe', que coincide coa 'pedra da pezoña' ou 'pedra do veleno'. Feijoo fala das súas virtudes non só contra a pezoña de serpes, escorpións, salamántigas, etc., senón que relata distintos exemplos de portentosas curacións doutros tipos de doenzas como son a epidemia de carbuncos, as trabadas de lobos e cans rabiosos, ou os tumores, entre outras. Chega a dicir que a 'pedra da serpe' ten as mesmas virtudes e aínda máis cás que se lle atribúen ó alicorno, o corno de unicornio. Sobre o xeito de aplicar esta 'pedra da serpe' di que se debe picar o sitio da mordedela cun alfinete de modo que sangre un pouco, a continuación aplícaselle a pedra que inmediatamente se pega á pel ata que, espontaneamente, se despegue indicando que o veleno se disipou. A pedra pode permanecer adherida á ferida varios días. Unha vez que esta se despegou, lávase ben, uns din que con auga morna, outros que con viño e os máis que con leite, como ocorre coa 'pedra da pezoña'. A este amuleto tamén lle chaman 'imán dos velenos' ou 'magnes venenorum', como di Etmuleno na súa obra Zooloxía. A 'pedra da serpe', a 'pedra da cobra', a 'pedra da pezoña' e a denominada 'pedra caimán' (posiblemente nome derivado de 'pedra imán' ou 'imán dos velenos', segundo Vicente Risco) virían ser o mesmo tipo de obxecto sandador.3
Consultando outras informacións sobre este método curativo sobre as picaduras de cóbregas, en África había a chamada 'pedra negra', que non era un mineral, senón un óso das patas traseiras de búfalo, vaca ou boi. Debido ao seu gran poder de absorción, aínda se utiliza para neutralizar os efectos das velenosas mordeduras das víboras. A preparación consiste en calcinalo como un carbón ata que o óso quede negro e brillante. A partir dese momento pódese utilizar poñéndoo sobre a mordedura para que vaia absorvendo o veleno e, unha vez usado, cócese en leite durante dúas horas e queda listo para utilizarse noutra ocasión. Seica este misterioso remedio era o secreto mellor gardado dos curandeiros das selvas do centro de África, ata que chegaraon alí os europeos. A chamada 'pedra negra', tamén se coñece como 'pedra belga' (probablemente polos misioneiros do Congo Belga) ou 'pedra negra dos Padres Blancos', orde misioneira que descubriu o proceso de fabricación entre os curandeiros tradicionais e difundiu o seu uso.
 |
| Pedra belga (researchgate.net) |
Da 'pedra da serpe' milagreira de supostas propiedades curativas que había na nosa casa do Rañal escoitei, ao longo da miña infancia e xuventude, ducias de contos sobre as persoas que viñan buscando remedio ao seu mal e, tamén, do misterioso xeito que desapareceu este pequeno tesouro familiar. A miña veciña Carmen Bermúdez, 'Carme do Bichelo' recorda que “por esa pedra disque lle daban moitos cartos a teus avós, que lla pagaban moi ben. Iso oíallo eu a mamá cando era nena. Os ricos queríanlla comprar. Daquela era o que había, todas as enfermidades curábanse con remedios caseiros, e á vosa casa ía moita xente a quitar o veleno coa pedra esa. Mamá contou que un día viñeron por ela e nunca máis lla devolveron”, testemuño que coincide co de meu padriño Francisco: “non recordo a quen lla prestaran; o que si sei é que esa 'pedra das cóbregas' que tanta xentiña curara, nunca máis volveu para a casa”.
______________________________
1 José Casal Porto (2005): As pedra da pezoña, Revista Cultural A Taboada das Asociacións O Migallo de Cuntis e A Cabana de Moraña, n.º 10, xullo de 2005.
2 Jesús Rodríguez López (1910): Supersticiones de Galicia, Imprenta de Ricardo Rojas, Madrid, pp. 146 e 147.
3 Rafael Quintía Pereira (2009): A pedra da pezoña e outras pedras sandadoras da cultura popular galega, Revista Electrónica Galicia Encantada, páx. 6.
 |
| Imaxe dos anos 60 de Pastoriza |
 |
| O escritor Manuel Rivas |
Manuel Rivas
O TÍO CHE MAÑANA E AS ORTIGAS DE SOUTO
En Souto, lugar que pertence ás parroquias de Morás (Arteixo) e de Orro (Culleredo), pasei momentos moi doces na casa de meus padriños Francisco e Carmen. Cada verán da miña infancia, falo dos últimos anos 70 e primeiros 80, botaba uns días alí con eles. Desa época recordo con ledicia as enchentes de cereixas que me daba nas pólas da cerdeira centenaria, que estaba ao carón do garaxe onde Francisco gardaba o seu Renault 4; a abundancia de troitas que había nos regatos do lugar, os mesmos que verten o seu caudal no río Seixedo; os paseos no remolque do tractor camiño da leira na que se apañaban as patacas; as actuacións enriba dese mesmo remolque que, despois de baleirar as colleitas ou a herba para o gando, convertíase no palco no que xogaba a ser artista coas miñas curmás María e Ana; as viaxes interminables enriba da alfombra voadora que, na realidade, era a grade de madeira, o instrumento con dentes na parte interior co que meus padriños achaiaban a terra e desfacían os terróns despois de labrada; dárlle de comer (e mesmo confesarlle algún secreto) a algunha das catro ou cinco vacas que tiñan na corte; os agochos nas leiras de millo; os xogos no hórreo, lugar máxico de entrada a outra dimensión; e un longo etcétera co que poderiamos botar falando ata mañán.
 |
| Panorámica da aldea de Souto. En primeiro plano, a casa nova e o hórreo de meus padriños. |
Meus padriños vivían en Souto coas súas fillas María e Ana (lévanse sete anos unha á outra) e co tío Che e a tía Manuela, os pais de Carmen, que para min eran case case coma meus avós. Manuela, muller de trato doce e agarimoso, non había día que non tivera un detalle comigo. Enloitada, co seu pano na cabeza e as súas lentes de cor indescifrable, recórdoa sacando do peto da súa chaqueta catro ou cinco Sugus, aqueles caramelos mastigables que me sabían a gloria bendita. Ou mesmo algún que outro billete de 100 pesetas, un verdadeiro luxo que “investía” nos paquetes de cromos que compraba na libraría que tiñan en Arteixo Amalucha e Carmen Varela, irmás de miña tía Celia. Un sol de muller a tía Manuela, abofé!
 |
| Foto tomada en Souto na casa nova de meus padriños na comuñón de miña curmá María. Na imaxe, á dereita María, aparece María, curmá de ambos, e á esquerda o autor desta crónica. Detrás de María seu pai Francisco (con Ana no colo), María, Rosa e súa nai Carmen, miña madriña. Detrás de Carmen aparece seu pai, o tío Che, e a dereita deste meu avó Milio e a continuación a tía Manuela (con gafas), a tía Esther con Pedrito no colo e miña avoa Carme. Ao fondo da imaxe, meus tíos Celia (de gafas) e Chucho, e meu curmán Juan. |
Do tío Che, home de gran sabedoría, recordo especialmente as súas bromas retranqueiras. Nunha ocasión díxonos a María e a un servidor:
-Vide comigo que imos a unha viaxe!
A min iso soábame a toda unha aventura. A onde nos levaría o tío Che? Mi madriña, vaia viaxe! Saímos andando de Souto, subimos polas corredoiras do monte da Agra da Vila, que uns anos máis tarde quedaría fendido pola autovía A-6, e aos quince ou vinte minutos xa non podía máis! Estaba totalmente derreado!
-Señor Che, falta moito?
-Non, non. Xa estamos chegando!
Penso que iso foi no 77 ou no 78, polo que María e quen escribe tiñamos 7 ou 8 anos. Continuamos andando por un camiño que se me facía eterno. Atravesamos Barcias e os regos de Silvameán e de Canzobre. Só nos faltaba subir o Everest, pensaba aquel mexericas!
-Señor Che, falta moito?
-Non, non. Xa estamos chegando!
Pasamos polo monte de Marciñade e por fin chegamos a Morás, o destino final da “viaxe”, onde o tío Che negociou durante algúns minutos ao carón do lavadoiro cun paisano pola venda dunha vaca. Despois da transacción gandeira tocaba facer o camiño de volta no que o pai de miña madriña Carmen, con menos presa que no de ida, bromeou con nós canto quixo. Nunca tanto andivera na miña vida! Nos días posteriores o tío Che preguntaba con retranca:
-E que? Queredes vir comigo a unha viaxe?
-Non, non, tío Che! Quedamos aquí xogando!
 |
| Comuñón de miña curmá Ana, que é a nena que aparece xusto no centro da fila inferior. Arriba, de traxe e gravata, o tío Che. Á súa esquerda, meu curmán Juan, Carmen e Francisco (meus padriños) e o tío Pedro (de bigote). Segundo pola esquerda da fila superior, o autor desta crónica. Diante miña, miña curmá María, e a súa dereita Pedrito, curmán de ambos. |
José Mañana Zas, o tío Che, faleceu en decembro de 1988 aos 71 anos de idade. Manuela Mañana Rumbo, a tía Manuela, finou en agosto de 1995, aos 79 anos. Sígoos tendo moi presentes na miña memoria polo afecto e agarimo co que sempre me trataron. A súa filla Carmen, miña madriña, xa hai anos que está xubilada, o mesmo que o seu marido Francisco, meu padriño. Certos problemas de saúde leváranos a abandonar o seu querido Souto, lugar no que vivían dende que casaran en 1969, para establecer o seu novo domicilio nun piso da vila de Arteixo, no cal residen dende hai xa bastante tempo. Visítoos de cando en vez, visitas nas que sempre acabamos falando do divino e do humano e, por suposto, dos tempos de antano. Nunha ocasión, no outuno de 2022, Carmen e Francisco recordaron algúns dos remedios que se facían nas súas respectivas casas para curar certas enfermidades cando eran nenos.
 |
| Casamento de meus padriños. De esquerda a dereita Teresa e Manolo, meus tíos de Oseiro; o avó Milio; meus padriños Francisco e Carmen; os tíos Pedro e Esther, que non tardarían en emigrar a Inglaterra; e Celia e Chucho, tíos tamén do autor. |
Meu padriño dixo que na súa casa do Rañal, a mesma na que reside actualmente o que escribe coa súa familia, súa nai Carme, Carme do Médico, “poñíanos follas de cecimbre nas feridas e curaban moi ben”.
Pola súa banda Carmen recordaba que “en Souto, cando había algunha ferida, utilizaban moito a celidonia (tamén coñecida como herba das espullas ou herba leiteira). Esta planta bota un líquido branco coma unha especie de leite, e este leite curaba moi ben as feridas”.
Miña madriña non se esquece dos remedios que a xente de Souto facía coas ortigas. “Papá, non facía remedios coas follas das ortigas. El utilizaba as raíces destas plantas cando estaba mal ou cando o pillaba o frío ou notaba que lle quería vir unha gripe e tiña algo de febre. Daquela, nalgún destes casos, collía unha aixada e ía a detrás da ventá da casa vella e, ao pouco, viña de volta cun brazado de raíces de ortigas. Sacudíalles ben a terra e despois deixaba as raíces nunha pía de pedra que había ao carón do pozo. Quitaba un balde de auga e botábaa na pía. Logo sacudía unha e outra vez as raíces das ortigas para que non lles quedara ningunha terra. Pasáballes augas e augas, e cando estaban ben limpas, deixábaas escorrendo uns minutos. Despois metíaas nunha pota con auga e poñía as raíces a cocer. E logo bebía a pracer esa auga. Papá dicía que ese líquido chupaba a sangue mala”.
Da ortiga pódese escribir un libro enteiro. Os romanos seica se fustrigaban con ramos de ortiga antes de ter relacións coas concubinas, e xa se menciona en tratados medievais como remedio para promover a orina. Ademais de ácido fórmico, contén sales minerais (ferro, silíceo, calcio, fósforo e magnesio), contén vitaminas como a Vitamina A, C, e K, abundante clorofila, prótidos ricos en lisina, un aminoácido moi importante que intervén na absorción do calcio, taninos…
 |
| Imaxe dunha ortigueira do lugar de Souto |
Na pel, en uso tópico, é unha eficaz planta adstrinxente, hemostática (corta hemorraxias), purificante e polo seu contido en proteínas e aminoácidos é tamén hidratante e suavizante. Emprégase no tratamento de úlceras, feridas superficiais, dermatite seborreica, erupcións, acne, e no cabelo controla a caspa e a graxa. Seguramente vistes xampús feitos con extractos de ortiga. Polo seu contido en clorofila ten efecto desodorante, mais neste caso seica é mellor tomala a nivel interno, en forma de infusións ou como ingrediente dos depurativos batidos verdes.
Moitos dos nosos devanceiros, entre eles o tío Che Mañana e outros veciños de Souto, eran sabedores destas propiedades medicinais das ortigas. Mais tamén o eran médicos coma D. José Carballo Astray, nado no municipio de Zas en 1887 que foi médico municipal de Arteixo durante 35 anos, entre 1921 e 1956. Sobre este doutor miña madriña Carmen quixo recordar unha simpática anécdota acontecida en Souto.
 |
| Imaxe do médico D. José Carballo Astray |
“Mamá dicía que, polo que lle contaba a señora Sinda de Amaro, na eira deles, na eira dos de Amaro, sempre había moitas ortigas e ao parecer cando viña á súa casa Carballo, o médico que había naquela hora en Arteixo, seica lle daba co seu bastón ás ortigas e dicíalle ás plantas:
-Vós, condenadas... vós sodes as que me quitades a metade da miña ganancia."
Rematamos a crónica con este cantar das ortigas, composto para a ocasión:
CANTAR DAS ORTIGAS
Chámanche estrugas
ou herba dos cegos,
Urtica Dioica os íntimos
e os amigos ortigas.
Ilustre planta silvestre das leiras,
boa na agricultura e nos remedios.
Mais... con algúns vellos prexuizos,
sen merecelo, dínche... malas herbas!
(Xabier Maceiras, 2022)
FONTES:
-Blanco Rey, Manuel (2008): Arteixo durante la Segunda República y la Guerra Civil. Tomo I. Autoedición.
-Sánchez Ávila, Trinidad de los Ángeles (2014): Etnobotánica. La relación del ser humano con las plantas. La ortiga verde, planta que pica y cura http://www.etnobotanica.net/la-ortiga-verde-planta-que-pica-y-cura/
O “PINO MACHO” DE VILARRODÍS E OUTROS REMEDIOS PARA A TOSFERINA
Ata non hai moito, cando o instrumental e os medios non eran os actuais, os nosos devanceiros recorrían aos remedios caseiros e ás crenzas populares para curar enfermidades como a tosferina ou tose ferina, doenza infecciosa e moi contaxiosa producida nas vías respiratorias que causaba terror nas nais de antano.
Esta doenza combátese dende hai décadas coa chamada vacina da tosferina ou pertusis, que aos bebés se lles aplica dentro da vacina hexavalente, administrada aos 2, 4 e 6 meses para protexelos ante seis enfermidades: o tétano, a difteria, a poliomielite, o Haemophilus influenzae tipo B, a hepatitis B e a devandita tosferina. Aos 18 meses se lles administra dentro da vacina pentavalente, que serve para previr cinco enfermidades, que son as mesmas que a hexavalente mais sen a dose de hepatitis B. E logo, dos 4 a 6 anos, adminístrase dentro da vacina trivalente, xunto ao tétano e a a difteria. Mais un momentiño. Despois de deixar estos datos enriba da mesa, viaxemos do presente ao pasado para saber o que facían as nosas avoas para atallar a tosferina e que remedios utilizaban para combatela.
Unha das crenzas máis arraigadas naqueles tempos era a que dicía que os enfermos curaban levándoos xunto a un “pino macho” con resina, onde tiñan que dar nove voltas (e unha sen contare) ao seu arredor recitando oracións ou frases como esta:
Tos ferina,
vaite ao piñeiro de resina!
Seica en cada volta os doentes tiñan que escupir a un punto fixo que tivera resina e, feito o remedio inicial, había quen levaba un anaco da casca do piñeiro macho para os seus respectivos domicilios e continuar alí coa “segunda fase” do proceso. Polo que nos contou a señora Peruca de Orxeira, veciña da Baiuca que residiu boa parte da súa vida no lugar de Laxobre, en Vilarrodís había un “pino macho” ao que acudía cando era nena.
 |
| Imaxe dos anos 60-70 da aldea de Vilarrodís (Cortesía de Isabel Martínez) |
“Levábanme meus tíos para que me pasara a tosferina. O pino estaba na aldea vella de Vilarrodís nun terreo dos do Americano. Eu era moi nena e recordo que había que dar voltas arredor del mentres unha señora, que creo era dos do Americano, rezaba un Padre Nuestro ou outra oración. Despois de facer o remedio, os tíos collían un cacho de casca do pino e levábano para Laxobre, onde o colgaban na porta do hórreo. Dicían que tiña que estar onde lle dera o aire do mar. Eu, tose que tose, miraba para a casca e respiraba ese aire”.
 |
| En primeiro plano o hórreo e a casa de Laxobre na que se criu a señora Peruca (Cortesía de Víctor Dopico) |
Marisa Roibal, veciña de Mins, parroquia de Loureda, que casou en Uxes hai máis de sesenta anos, falounos doutro remedio que se facía antigamente para atallar a tosferina. “En Loureda aos nenos mandábannos ao monte a recoller follas dunha planta que lle chamaban codeso. Traiamos unha bolsa delas e despois os maiores machacábanas ben machacadas. Logo espremían nun trapo o líquido que ía soltando as follas. Os cativos tiñamos que beber ese zume, que sabía a pestes, para que nos pasara a tosferina”.
 |
| Adenocarpus complicatus, chamada comúnmente codeso (Wikipedia) |
Blandina Naya, díxonos que nos anos 50 ao pouco de casar no Rañal e ser nai de Fina, a súa única filla, foi “nunha ocasión á casa vella de Fontes, no Barral, pola zona do Alto de Arteixo, a buscar follas dunha planta que tiñan alí que lle chamaban a “figueira da tosferina”. Non sei que tipo de planta era. Recordo que era grande, como unha desas plantas de picos que se ven hoxe nos xardíns. Os de Fontes déranme unhas follas ou unha póla que espremín ao chegar á casa, e logo dínlle a Fina ese líquido. A nena tería 3 ou 4 anos; xa non acordo se o remedio fora efectivo ou non… naqueles tempos era o que había”.
Outro remedio para atallar este mal foi o que nos contou en Santa Icía, na parroquia de Morás, Alejandro Castro Román, que nos dixo que antigamente, segundo lle escoitou aos maiores do lugar, para curar a tosferina seica levaban aos pequenos á ponte por onde pasaba o tren para respirar o fume que botaba a locomotora.
 |
| Vía ferroviaria de Santa Icía, actualmente anulada (Xabier Maceiras) |
Tamén nos falaron da semente do toxo e da chorima, as flores desta planta que tinguen de amarelo os nosos montes, como remedio para combater a doenza da que estamos a falar. As chorimas secábanse e despois fervíanse para tomar en infusión. As sementes, que seica é onde está a maior concentración de cistina, parece ser que eran aptas para elevar o ton cardíaco para combater a tosferina, a asma e a dor de cabeza.
 |
| Toxo oceánico (Xabier Maceiras) |
Xabier Monteiro Graña conta na revista cultural Columba que “para curar a tosferina dábase de beber auga de fungo; nun frasco de boca ancha botábase un fungo que, ao cabo dun tempo, ía medrando ata ter a forma dunha medusa. A auga que se formaba dese fungo era a que se bebía1” para sandar a tosferina.
Na procura de remedios para curar a enfermidade, tamén sabemos que os nosos avós recorrían ás propiedades curativas das augas do mesmo xeito que o facemos hoxe. Eu non sei vós, pero un servidor, cando non ten o ánimo que debe ter, unha ollada dirixida ás augas resulta ser de natureza benfeitora. E neste sentido cómpre sinalar, como así nolo conta Vítor Vaqueiro na súa marabillosa obra Mitoloxía de Galiza “que ver a roda dun muíño en canto moe, ou o fluír dun río ou regato, son bos remedios para curar a tose ferina. Igualmente, xa no medievo as augas considerábanse elementos eficaces para sandar a sarna2”.
A medicina popular tradicional está recoñecida pola OMS (Organización Mundial da Saúde), entidade que a ten definida como “a suma total de prácticas, coñecementos e habilidades baseadas nas crenzas, teorías e experiencias indíxenas das diferentes culturas, destinadas ao mantemento da saúde, prevención, diagnóstico, mellora e tratamento das enfermidades físicas e mentais”. Tamén é coñecida por “etnomedicina”, é dicir, a medicina tradicional dos pobos.
Como traballador da memoria, e como neto de 'Carme do Médico' que é quen escribe, non queda outra que seguir recollendo esta parte do noso pasado do que prometemos seguir publicando no futuro nestas Crónicas de Arteixo.
Ata a semana que vén!
FONTES:
FILGUEIRAS REY, ANA & RODRÍGUEZ FERNÁNDEZ, TOMÁS (2000): Estudio Antropolóxico na Área do Xacemento Castrexo de Elviña, A Coruña. Programa Elviña. Estudios Plan Director. Plan Director del Castro de Elviña. LAFC/GIArPa, IIT, USC.
GARCÍA QUINTÁNS, MODESTO (2008): El Ayuntamiento de Dumbría. Historia, tradiciones y costumbres. Deputación da Coruña.
MONTEIRO GRAÑA, XABIER (2017): Medicina e sabiduría popular tradicional na antiga Terra de Serantes. Cultura Espiritual. Etnografía. Columba Revista Cultural, nº 17. Asociación Cultural Columba, Cobas, Ferrol.
SÁNCHEZ, LUISA (2021): El "toxo" y sus propiedades curativas. La Región, 15 de febreiro.
VAQUEIRO, VÍTOR (2011): Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres. Guías A Z. Editorial Galaxia, Vigo.
1 Vid. Xabier Monteiro Graña (2017): Medicina e sabiduría popular tradicional na antiga Terra de Serantes. Cultura Espiritual. Etnografía. Columba Revista Cultural, nº 17. Asociación Cultural Columba, , Cobas, Ferrol. Páx. 9.
2 Vid. Vítor Vaqueiro (2011): Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres. Guías A Z. Editorial Galaxia, Vigo. Páx. 64.
O BIEITEIRO, A ÁRBORE-BOTICA DO PASADO (1ª parte)
Ao igual que noutros moitos territorios do planeta, dentro da tradición popular galega sempre existiron recomendacións de remedios naturais a base de tal herba, flor ou árbore para cadansúa doenza. Seguramente que a moitas das persoas que estades lendo esta crónica, nalgún momento da vosa infancia ou xuventude, a avoa ferveuvos unhas follas de algunha árbore e facíavos aspirar o seu vapor para mellorar a respiración... non si? Xa contaredes.
Menciñas naturais procedentes das especies vexetais que, sen estudos científicos que avaliasen a súa eficacia, sabíase ou críase que funcionaban para curar certas patoloxías. Na casa dun servidor o cecimbre, unha especie de menta, era unha desas plantas que a avoa Carme utilizaba acotío como apósito ou cataplasma para axudar a curar as feridas “de guerra” dos seus netos. O cecimbre era unha planta de patrimonio familiar, abofé! Mais esta historia xa vola contaremos noutro momento porque o protagonismo das Crónicas desta semana é para o bieiteiro.
 |
| Bieiteiro en Casas Novas, Larín |
¡Ouh miña parra de albariñas uvas,
que a túa sombra me das!
‘Ouh ti, sabugo de froriñas brancas,
que curas todo mal!
(Follas novas, Rosalía de Castro)
Para Rosalía era sabugo. E vós como lle chamades? Bieiteiro? Sabugueiro? Ou doutro xeito? Estas preguntas lanzámolas no noso Facebook o pasado 3 de maio e, durante os días posteriores, a vosa resposta foi incrible xa que contestastes case 250 persoas de diferentes puntos de Galicia, Asturias, Cantabria, Castela e mesmo de Portugal. Mil grazas a todas e a todos!
Na nosa particular enquisa de Facebook a opción gañadora foi a de bieiteiro, en segunda posición quedou sabugueiro (houbo quen se referiu a el como sabugueiro “o arboriño das uvas da bruxa”), e no terceiro posto quedou biouteiro. Tamén houbo xente que se referiu a esta árbore como saúco -que vén sendo a súa denominación en castelán-, benteiro, venteiro, binteiro, vianteiro, bianteiro, biauteiro, biaiteiro, vieiteiro, sabugo, sabugu, sabuco, sabuguino, sabugeiro, beneitu, bieito, traqueira, vinteiro, fror de vinteiro, herba de san Xoán...
Sambucus nigra, así é como se coñece na xerga científica ao noso popular protagonista. Etimolóxicamente, Sambucus deriva do grego antigo sambuké (sambýkē), palabra que referencia a un instrumento musical de vento antigo, similar a unha frauta. A razón é que antigamente baleirabase o miolo das pólas para que quedase un tubo oco co que se facían frautas.
Está documentado que a súa madeira tense empregado para a fabricación artesanal da “gaita de lingüeta”, instrumento primitivo de Galicia, Asturias e Castela1.
A madeira do bieiteiro é dura e moi resistente á auga, servía para facer estacas. Con ela construíanse ferramentas agrícolas e ata foi empregada en ebanistería. “Tamén facían as zocas co tronco”, contounos América Gundín. E Javier Rodríguez díxonos que “facían tutelos coas súas varas”.
Segundo nos contan María Xosé Castro e Gema Pérez, o termo “sabugo” refírese especialmente á parte interior do arbusto, que ten carácter esponxoso e que é sinónimo de sámago ou samo, nome que se lle dá á parte máis branda da madeira ou ben á parte interna dos cornos e pezuños dalgúns animais. A razón de que nalgunhas zonas se denomine biouteiro ou bieiteiro, pódese deber a que as súas pólas están xenerosamente ramificadas2.
En toda a xeografía galega resulta doado atopalo á beira dos ríos ou en zonas preferentemente húmidas. O seu tronco é de cor gris e presenta numerosas fisuras na códea. Semella un pelexo vello con milleiros de sucos. Trátase dun prodixioso arbusto perenne con serias aspiracións a árbore, xa que pode acadar ata os 7 m. de altura, de pólas fráxiles ó teren unha abundante medula branca esponxosa. As follas son opostas e caducas, imparipinnadas: compostas de 5-7 folíolos de forma lanceolada ou oval e bordo aserrado. Entre o verde escuro das follas, agroman nos meses de maio a xuño as inflorescencias brancas en forma de umbela, unhas flores pequenas de cor branca ou amarelada que forman densos corimbos terminais3.
 |
| Bieiteiro no Rañal |
MEDICINA POPULAR
Nos tempos de María Castaña, antes de que houbera farmacias, de seguro que ao carón de boa parte das casas de antano había plantado un bieiteiro pois, para os nosos devanceiros, era unha especie de botica á que acudían con certa frecuencia grazas ás súas abundantes propiedades medicinais: contén aceites esenciais, taninos, ácidos orgánicos, ácidos animados, azucres, abundante vitamina C, ademais dunha serie de glicósidos como a rutina e a sambunigrina.
As flores, o froito e a cortiza teñen moitos usos domésticos como purgantes, para facer inhalacións, insecticidas, cicatrizantes, diuréticas, sudoríferas, antiinflamatorias, depurativas, laxantes, para facer tintes, etc.
As flores posúen propiedades diuréticas e emolientes. “Na nosa zona de Guitiriz cando eramos rapaces collíamos as flores e vendíanse a unha señora que as compraba alí”, contounos Montse López. De Lugo, concretamente de Friol, tamén nos chegou o testemuño de Xosé Antón Sánchez, que nos dixo que “nós apañamos as flores para vender, e os cartos eran para os coches eléctricos o día da festa, Santa Sabela, en xullo.
Seica as infusións das flores son boas para baixar a febre, para gripes e catarros, e tamén como laxante suave. En uso externo (lavados, locións ou compresas) aplícase para tratar as dermatoses, feridas, queimaduras e conxuntivite. Ademais, está documentado o seu uso contra o xarampón e contra a erisipela4.
 |
| Flor de bieiteiro no Rañal |
Frecuentemente chamada disipela, a erisipela é unha infección da pel, xeralmente da cara, provocada por certas bacterias e caracterizada pola presenza de manchas vermellas. Como remedio utilizábanse follas das flores secadas á sombra e en lugar ventilado, froitos recollidos a finais do verán e no outono e cortiza arrincada en outono, preferiblemente de pólas de dous anos, e despois secadas5.
Carmen Bermúdez, veciña do Rañal (Arteixo) nacida nos anos 40, recorda que “cando eu era nena esmaghábanse os ghomos do bieiteiro, eses xeniños ou poliñas novas que saen cando está brotando un árbol, Estos ghomos esmaghábanos cando había disipela ou eccema, que era unha enfermidade da pel. Recordo que compraban un salvado que se chamaba sésamo, esmaghaban os ghomiños do bieteiro e mesturábase todo e despois facíase unha pasta que se poñía na pel. Disque iso queimaba a pel mala e axudaba a curar. Estas cousas eran remedios de antes que daban resultado. Aghora a xente xa non cre nesas cousas, e se llo contas a alghén aínda se rin de ti”.
As flores novas empréganse contra afeccións das vías respiratorias altas. Resultan tamén sudoríficas (estimulan a transpiración), depurativas (purifican o sangue), calmantes e antinflamatorias (reducen as inflamacións) e, aplicado en infusión sobre os ollos, alivia a conxuntivite. “Facíase unha infusión pala lavar os ollos”, recordaba Pilar González. “Era bo para a conxuntivite e para as manchas de pel. Unha das árbores sagradas dos druidas. Para as manchas de pel faise infusión en fror e hai que mollar as manchas varias veces ao día”, díxonos Carmen Pérez. Cun testemuño semellante, José Loureiro e R.A. contáronnos que “é boísimo facer infusión con esa flor, deixar enfriar e úsalo para os ollos”. E Maribel Piñeiro tamén afirmou que “era usado para problemas de pel”.
O cheiro das súas follas vai moi ben para espantar as moscas, motivo polo que se penduraban nas cortes. Usábanse, ademais, para escorrentar as moscas dos cabalos polo recendo. Facíase un feixe destas follas e levábase cando se cabalgaba.
Parece ser que as follas desta árbore tamén son o perfecto antídoto para as ortigadas. Sobre este particular, o larachés Xosé Cotelo díxonos que “a min aprendéronme que cando te ortigabas era bo frotar as follas dos bieiteiros contra os grans producidos na pel polas ortigas”. Practicamente do mesmo xeito, María José Rey, Jorge Martínez, Fina Arias, Carmen Vázquez, Mercedes Santamaría e Mary Gerpe lembraban que “refregamabos as follas cando nos ortigábamos”. Mariluz Accion tamén facía alusión no noso Facebook a que se utilizaba para quitar o picor das ortigas, pero a maiores tamén nos dixo que “quentaban as cañas cando tiñan dolor de oídos e o zumo blanco que saía botábano quentiño no oído, e din que sacaba a dor”.
 |
| Flor e follas de bieiteiro no Rañal |
A ese mesmo cheiro das follas do bieiteiro atribúeselles ademais a propiedade de escorrentar certos animais considerados daniños, coma sapos, cóbregas, ratos, toupas píntegas, etc.6 “Un pau chantado no chan alonxa os toupos”, recordaban Carmen Pérez e María Vázquez. E repele os pulgóns e eirugas doutras plantas7. “Eu estou macerando as follas para acabar cas formigas que xa me entran para a casa”, contaba Marila Martínez.
Como curiosidade terapéutica hai quen recomenda facer cigarros coas follas do bieIteiro co fin de conseguir deixar de fumar8, unhas follas que tamén se empregaban para curar feridas e rozaduras.
Cos froitos (os sabugos) moi maduros pódese elaborar un xarope laxante. Son bagas de cor vermello ao comezo, que tornarán púrpura brillante moi escura, negra ou violácea que madurece a fins de agosto e en setembro formando un sedutor acio para moitos paxaros do monte. Popularmente coñéceselles como “uvas da bruxa”. Con todo, non agochan ningún máxico poder pero si importantes cantidades de vitamina C e de fósforo”9.
 |
| "Uvas de bruxa" |
(...CONTINUARÁ)
FONTES:
CASTRO, MARÍA XOSÉ/ PÉREZ, GEMA (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59
GALIPEDIA: https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro
MONTENEGRO, GLORIA (2024): A metade das 200 plantas recoñecidas en Europa para crear fármacos danse en Galicia, Gciencia Xornalismo+Divulgación, https://www.gciencia.com/
SÁNCHEZ DE TOCA GUSANO, ALBERTO (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/
_________________
1 Vid. María Xosé Castro/ Gema Pérez (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59.
2 Ibidem.
3 Ibidem.
4 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro
5 Vid. Alberto Sánchez de Toca Gusano (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/
6 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro
7 Vid. María Xosé Castro/ Gema Pérez (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59.
8 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro
9 Vid. María Xosé Castro/ Gema Pérez (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59.
O BIEITEIRO, A ÁRBORE-BOTICA DO PASADO (2ª parte e fin)
ESOTERISMO
Tamén se lle atribuían ao bieteiro virtudes máxicas, sendo unha planta sagrada no mundo dos celtas, que crían que o noso protagonista era morada de diversas divindades polo que arrincalo ou cortalo podía desencadear toda clase de desfeitas. Era “protector de lugares”, comentounos Vanessa Aldao. Por outra banda, María Varela, natural de Erboedo (A Laracha), díxonos que “antigamente a xente plantábao cerca das casas para o mal de ollo e para apartar as malas enerxías. Era unha planta milagrosa que usaban para moitas cousas. Sendo eu nena, na nosa casa, cando plantaban unha leira de millo, espetaban unha póla de bieteiro na leira. Facían esto para ter boa sorte coa colleita”.
Dende a antigüidade empregábanse as varas co fin de simbolizar o poder sobre o mundo "invisíble". Ao fío disto, non deixa de ser curioso que na serie Harrry Potter, da escritora británica J.K.Rowling, é coa madeira desta árbore coa que está feita a Variña Letal ou a Variña do Fado, unha variña máxica considerada coma a máis poderosa do mundo, que pasou de xeración en xeración por medio do roubo e o asasinato (cada portador desposuíu o anterior da vareta e moitos foron asasinados polos ladróns)1.
No folclore gaélico, cortar un bieteiro sen o permiso axeitado considerábase un tabú que atraía a mala sorte. Resulta sorprendente o que nos contou Cisne Blanco a través do Facebook: “non se lle podía pegar ás vacas coas ramas de bieiteiro porque, despois de pegarlle, andaban coa pata arrastras. Para volver á normalidade tiñas que pisar a túa man, dereita ou esquerda, coa cal lle pegaras á vaca. Eu vivín isto e comprobei que era verdade”.
 |
| Flor de bieiteiro |
Con relación ao gando, G.E. María Dolores contounos que “antigamente fervíanse as follas para facer un ungüento para poñerlle ás vacas cando tiñan mamite”. A arteixá Alba Souto tamén nos dixo que “antes había un bieteiro ao lado de cada granxa para varios beneficios. Ao parecer cortaban pólas para os animais, para cortar diarreas”.
Curioso tamén foi o testemuño que nos chegou dende a parroquia larachesa de Erboedo. Dolores Mallo díxonos que “tamén se usa para os pitiños que nacen na lúa de maio. Hai que poñer unhas follas de bieiteiro na primeira auga que beben para que non enfermen. Dicían que os pitiños que nacen no mes de maio morrían se non bebían desa auga”.
R.A. contounos que usaban “a flor en infusión para os gatiños que non daban aberto os ollos”, e Kerkus Rober que “úsase popularmente para poñerlle aos cans contra o “moquillo”.
Nas tradicións dos países nórdicos, a súa ramaxe servía de acubillo para os elfos, polo que maltratar un bieteiro podía causar o castigo élfico tanto para as persoas como para o gando. Nalgunhas zonas do sur de Alemaña esta planta é moi apreciada; un antigo refrán di: “Ante o bieteiro hai que descubrirse a cabeza.” Nas tradicións dos pobos xermánicos asociase coa fertilidade, e por iso parece ser que facían os paus dos galiñeiros con pólas de bieteiro para favorecer as postas de ovos2.
En Galicia o bieiteiro úsase na véspera de San Xoán coma herba máxica, especialmente as flores, que reciben o nome de flores de San Xoán en diferentes puntos da nosa xeografía. Mesmo dende Torrelavega, Cantabria, Manuela Díaz díxonos que utilizaba “el saúco para lavarme la cara el día de San Juan, herencia de mi padre gallego”. Dende Erboedo (A Laracha), María Varela recordaba que “antigamente dicían que non se debía queimar e usábano para o san Xoán, para a augha de lavar a cara, e tamén se colghaba nas portas. Este ano veu moi cedo...cando chegue o san Xoán non imos ter a flor bonita para as portas nin tampouco para lavar a cara”. Tamén dende A Laracha, neste caso dende a parroquia de Soandres, a "bieiteira" Miriam Sánchez Canedo enviounos esta composición da súa autoría:
Culto ó sol e á fertilidade
Somos meigas
somos bieteiras,
somos galegas,
mulleres e amigas,
e imos a auga da veiga,
auga de roseira,
lavala bonita cariña
co resío da mañanciña.
Este é o noso rito,
de tempo ancestral,
e do San Xoán bautismal.
Saltamos a cachela
e o ramo pendura na cancela.
Así nos facemos fortes,
vimos dos montes,
e das fontes,
vimos do sol e das xacias,
duras como alcacias,
herbas de pura maxia.
Dende As Nogais, comarca dos Ancares, Olga Carballo comentounos que “é bo poñer bianteiro nas ventás para afastar as bruxas”.
 |
| Flores de bieteiro |
“Es una de las plantas que se utilizan para hacer el ramo de San Xoán. En algunas zonas de Galicia existe la creencia de que las flores blancas recolectadas y dejadas al sereno en la Noche de San Xoan, adquieren virtudes excepcionales, pues según un dicho popular: “El Señor San Juan pasa y bendice las ramas expuestas, y solo aquellas recogen esa bendición y tienen dicha virtud”. Esta creencia también está extendida en las regiones francesas de Bretaña y Normandia”3.
Tal e como comentaba María Varela, existe a crenza de que queimar a madeira do bieiteiro é perigoso. O viño de sabugo disque foi o derradeiro agasallo da Deusa Terra, polo que non debe ser bebido pola xente común, senón por sacerdotes ou meigos, xa que posiblemente produciría alucinación, polo que se empregaba en rituais de adiviñación. Non respectar as normas de conduta e arrincar pólas de bieiteiro ou comer os froitos traía a má sorte. Dicíase tamén que a persoa que tallase un bieiteiro podía quedar cega e mesmo perder os seus fillos, e no mellor dos casos, ver enfermar o seu gando. Polo que segundo a mitoloxía cómpre tratar esta planta con respecto e antes de apañar follas, froitos ou pólas deberemos pedir permiso e agradecer deixando unha ofrenda dos nosos cabelos, unhas moedas ou algo de mel4.
UTILIDADES CULINARIAS
A faceta culinaria do bieiteiro é verdadeiramente sorprendente. Del, obtéñense zumes, xaropes ou marmeladas. “Hai un montón de receitas para aproveitar as flores e froitos… marmeladas, bebidas…”, contounos Patricia Mañana.
En Galicia o froito utilizábase para lle dar sabor ou escurecer o viño. “marabillosa marmelada, faise champán, bebida refrescante de verán; ten moitos usos”, dixo Carmen Pérez. Herminda López recordaba que “coas frores do sabugueiro, auga e azucre faise un licor aromático sen alcohol moi rico”. E falando de licores, a larachesa María Varela, muller que estivo emigrada en Inglaterra durante boa parte da súa vida, contounos que “alí, na emigración, aprendín a facer un licor coa flor… e sábeche de carai (risas). Recordo que estivera un tempo cunha señora de aló, coa que eu traballara durante moitos anos. Fora pasar uns días con eles na casa que tiñan nas aforas e andaramos ás follas do bieteiro para facer este licor, que é riquísimo”.
Á parte de elaborarse licores, co bieteiro tamén se fan viños escumosos e en Bélxica mesmo elaboran unha cervexa cos sabugos.
Cos froitos prepárase unha marmelada doce que resulta exquisita, como así nolo fixestes saber nos vosos comentarios en Facebook, caso de Adela Vidal: “a marmelada está riquísima”. Así nolo dixo tamén Aurora Varela e Vanessa Aldao.
As flores pódense empanar con fariña e ovo. Carmen Souto, Rosalinda García e Mari Carmen dixéronnos que “as frores rebozadas están moi boas.” Do mesmo xeito, Lola Eiroa afirmaba que “las flores las hemos comido en tempura y os digo que están muy ricas”.
Outra opción que queremos deixar enriba da mesa é a que nos comentou G.E. María Dolores, que nos dixo que “as frores cómense en ensaladas”.
Tamén nos sorprendeu o comentario de Yasmina VP, que recordaba que “a miña familia política de orixe italiana fai un pan estilo focaccia riquísimo cas flores secas como se foran especias. Chámase pan de maio traducido ao galego. Sempre que veñen á nosa terra ansían que estea en flor o bieiteiro”.
O “CORDIAL” O CHAMPÁN DOS POBRES
Rematamos esta crónica cun brinde con “cordial”, que é como lle chaman nalgunhas zonas ao viño escumoso que se elabora coa flor do bieteiro, bebida da que tamén nos falastes baixo a denominación de “champán dos pobres”, como foi o caso de Mari Carmen Vázquez, ou simplemente “champán de bieiteiro” como foi o caso de Rocío Veira e Vanessa Aldao.
A día de hoxe aínda hai moita xente que elabora esta bebida. Existen moitas receitas para a súa preparación utilizando os mesmos ingredientes, mais as proporcións, os tempos e as maneiras de facer son case tan variadas como as persoas que o fan (non tedes máis que realizar unha busca en Google para comprobalo). Nós quedamos co que nos conta Alma da Vella Chousa neste vídeo:
OS XOGOS
Fai anos os rapaces facían de todo co bieiteiro, dende frautas ata tiratacos, xoguetes que se fabricaban cun pau desta árbore ao que se lle extraera previamente o samo e co que despois se lanzaban uns balotes de abrótega, estopa ou outros materiais, empuxados por unha baqueta de pau.
Houbo varias persoas que tiveron a ben compartir con nós os seus recordos sobre este particular. Zalo López comentaba no noso Facebook que “o bieiteiro usábase para facer tiraboghas”; María Reino dixo que “en Bergantiños os rapaces facían as súas armas” coa madeira desta árbore. Ramón Castro lembraba que “facíamos tirateques de boghas do loureiro” e dende Montemaior, A Laracha, Juan Carlos Pensado comentou que co bieiteiro “facíamos escopetas de boghas”.
Entrando máis en detalle José Loureiro díxonos que collían “un cacho de rama de sabugueiro entre nudo e nudo. Logo sacábase o centro e facíamos unha baqueta (chamabámoslle tiratacos) con papel mollado ou abroticas e metíanse no burato no que disparabas coa baqueta. Cousas inofensivas de rapaces”.
Outro exemplo de fabricación deste popular xoguete foi o que nos narrou Antonio Pérez, que nos dixo que “de nenos cortabamos un cacho de rama, sacabámoslle o miolo brando cun alambre, logo buscabamos un pau fino e duro cun diámetro axustado ao burato. Metíamoslle unha baga de loureiro por diante, polo burato, e outro por detrás. Metíamos o pau e dabámoslle un impulso forte e o aire a presión da primeira baga empurraba á segunda e saía disparada facendo ruído, e saíndo unha especie de fume. Chamábanse os tirabagas de loureiro”.
E rematamos co testemuño de Juan Carlos Cotelo, que nos dixo que “de pequenos cortábamos a rama por diante do nudo e por atrás uns 20 cms. Despois cun pau de toxo facías unha “varilla” un pouco máis corta e con “pelos” da madeira o desgastala. Finalmente ías buscar bogas, e tiñas unha pistola para andar a tiros uns con outros”.
Polo que nos contou Amparo Lema “as amorteñas botan unhas boliñas que facían de balas” para estos tiratacos tan populares en tempos pasados.
FONTES:
CASTRO, MARÍA XOSÉ/ PÉREZ, GEMA (2009): O sabugueiro, Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59
GALIPEDIA: https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro
MONTENEGRO, GLORIA (2024): A metade das 200 plantas recoñecidas en Europa para crear fármacos danse en Galicia, Gciencia Xornalismo+Divulgación, https://www.gciencia.com/
SÁNCHEZ DE TOCA GUSANO, ALBERTO (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/
_________________
1 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro
2 Vid. Alberto Sánchez de Toca Gusano (2017): O sabugueiro (Sambucus nigra), Columba Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas, Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/
3 Ibidem.
4 Vid. https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro
Ningún comentario:
Publicar un comentario