CRÓNICAS DE ARTEIXO: UN PASEO POLO ONTE E HOXE DE ARTEIXO (2)

O SEIXEDO NO PASADO E NO PRESENTE

Nas Crónicas de Arteixo desta semana facemos unha viaxe no tempo, unha viaxe na que podemos ver varios puntos do lugar do Seixedo, na parroquia de Oseiro, en épocas distintas.

Á parte da orixe pétrea do topónimo (seixo=pedra/rocha/zona de moita pedra), o nome do Seixedo tamén vén do río que nace cerca da estación de Bregua (Culleredo), discorre por Canzobre (Morás) e entra na parroquia de Oseiro por Ponte, pasando logo polo Seixedo antes de verter as súas augas no encoro do Roxedoiro e desembocar na praia de Sabón.

Antigamente, O Seixedo tamén era coñecido co nome de As Casillas, xa que alí estaba (e segue estando) a casa, a casilla, dos legoeiros ou peóns camiñeiros, que eran as persoas encargadas do coidado das estradas e camiños públicos.

O cometido destes peóns era arranxar unha legua (de aí o nome de legoeiros), antiga medida de lonxitude que equivale aproximadamente a cinco quilómetros.

A casa dos legoeiros do Seixedo, que era coñecida como a “do Capataz”, era a segunda que había na estrada A Coruña-Fisterra. A primeira estaba en San Xosé, xusto na entrada da actual refinería. A terceira estaba en Lañas, e as seguintes en Fofelle (Lestón, A Laracha) e Proame (Lemaio, A Laracha).

O Seixedo de antano eran unhas 20 ou 25 casas, situadas todas elas na confluencia das estradas C-552 e C-410. Algunhas destas vivendas desapareceron nos anos 60 a raíz das expropiacións para a construción do Polígono Industrial de Sabón.

O Seixedo de hogano é coñecido, principalmente, por varios locais de hostalaría situados no lugar, algunha que outra industria que xa leva anos asentada na zona, pola súa Área Recreativa, e tamén pola rotonda, a rotonda do Seixedo, pola cal pasan a diario miles de vehículos que circulan polo noso municipio.

Deseguido, aí van cinco imaxes do Seixedo de antano e outras cinco do Seixedo de hogano, unhas e outras tomadas aproximadamente no mesmo punto.

O COQUE DE LARÍN NO PASADO E NO PRESENTE. “FERNANDO CABEZA QUILES, IN MEMORIAM”

Nas Crónicas de Arteixo desta semana facemos unha viaxe no tempo, unha viaxe na que podemos ver un par de puntos do lugar do Coque, na parroquia de Larín, en épocas distintas.

O Coque xa tivo protagonismo a semana pasada neste espazo, cando falamos da modista Jesusa Crespo (podedes ler a crónica aquí: https://cronicasdearteixo.blogspot.com/2026/04/jesusa-crespo-modista-do-coque-de-larin.html ).

Sobre este lugar María Rozamontes Vázquez dinos o seguinte no volume II de Arteixo de onte a hoxe, libro editado polo Departamento de Normalización Lingüística do Concello de Arteixo en 2003:

O Coque é unha entidade de poboación que está na parroquia de Larín, na ladeira da Pedra Maior e do Monte da Garabiteira. As súas comunicacións vertébranse por accesos sinuosos e estreitos e a base da súa economía é a agricultura minifundista e familiar.
Etimoloxicamente pode aludir a unha pedra elevada de forma redondeada. A raíz CUCC- COCC- está presente en topónimos que aluden a esas formacións pétreas. Eses son dous radicais de orixe prerromana¹.

As persoas que seguides habitualmente esta bitácora sabedes que en cuestións de toponimia, o prezado e admirado mestre Fernando Cabeza Quiles era un dos nosos colaboradores habituais. A súa obra de investigación toponímica convertérono ao longo das últimas décadas nunha das máximas autoridades galegas e internacionais na materia, desentrañando a etimoloxía e o significado de moitos nomes de lugar da nosa xeografía en múltiples estudos en viaxes por toda Galicia. Cun feixe de libros publicados, sen dúbida algunha foi o gran referente nos estudos da toponimia no século XX e tamén o foi neste século XXI ata o pasado venres, 1 de maio, día no que nos deixou aos 73 anos de idade.

As voltas que da a vida, o mércores 29 de abril contactamos con el pola noite a través do WhatsApp para solicitarlle, por enésima vez, a súa colaboración:

-Moi boas Fernando! Un favor. Na parroquia de Larín hai un lugar que se chama O Coque. Que me podes dicir deste topónimo? Non hai presa… escribirei sobre el a próxima semana.

Minutos despois, coa súa habitual cortesía, Fernando contestaba o seguinte:

-Aí debe haber o nome dunha persoa expresado de forma hipocorística ou agarimosa. Mañán dígoche algo máis cun exemplo paralelo. Cando paso pola estrada sempre miro para o cartel do Coque. Boa noite.

Desgraciadamente ese exemplo paralelo xa non chegamos a recibilo. Impactados aínda pola súa perda, para un servidor O Coque quedará sempre asociado á memoria de Fernando… foi o seu último topónimo de Arteixo!

Deseguido, aí van dúas imaxes do Coque de antano e outras dúas do Coque de hogano, unhas e outras tomadas aproximadamente no mesmo punto. As fotografías antigas pertencen ao libro Paiosaco en imaxes. Dos corenta aos setenta, da autoría de Manuel Pazos Crespo (‘Lolo do Coque’) e Manuel Rodríguez López (‘Manolo de Queitano’)².

Ano 1964. Maruja e Tonio dos Camallóns. Observa a liña dos troles e a paisaxe cara o Coque, Rexedoiros e o Anide. Detrás deles un coche tipo Dauphine, estranxeiro, co volante á dereita (texto e foto do libro Paiosaco en imaxes: dos corenta aos setenta, p. 131)

_________________________________________

Ano 1961. Carmiña do Leiteiro cun "cin" á cabeza vindo do río do Coque, á esquerda. Á dereita a casa vella do Coque e ó fondo o monte da Xesteira, hoxe cheo de casas (texto e foto do libro Paiosaco en imaxes: dos corenta aos setenta, p. 135)

____________________________________________________

1 María Rozamontes Vázquez (2003): Arteixo de onte a hoxe, Departamento de Normalización Lingüística Concello de Arteixo, p. 65.

2 Vid. Manuel Rodríguez López & Manuel Pazos Crespo (2011): Paiosaco en Imaxes; dos corenta aos setenta, Concello da Laracha.

O APARCADOIRO DA PRAIA DE ALBA DO RAÑAL NO PASADO E NO PRESENTE

A piques de chegar o verán, nas Crónicas de Arteixo desta semana imos falar dun dos aparcadoiros públicos cos que conta o noso municipio: o aparcadoiro da praia de Alba, no Rañal.

O espazo que hoxe ocupa este estacionamento fíxose sobre o ano 2005 ou 2006, que foi cando se construíu o Paseo Marítimo que une Sabón con Barrañán e, tamén, cando se derrubou a fábrica de conservas A. & J. Salgueiro, que deixou de funcionar a finais dos anos 80.

A industria dos irmáns Andrés e José Salgueiro foi unhas das primeiras fábricas que se instalaron en Arteixo. Estamos a falar da segunda metade da década de 1960, nunha época na que o Polígono Industrial de Sabón comezaba a dar os seus primeiros pasos.

Durante varios anos, a conserveira foi unha das principais fontes de emprego para as mulleres de Arteixo e da bisbarra. Un servidor lembra que había traballadoras de Loureda, Oseiro, Rañobre, Figueiroa, Chamín, Baldaio, Laracha… e ata había un matrimonio da Agualada de Coristanco que vivían de aluguer nunha casa do Rañal, cerca do Bar Chucho.

Algunhas destas empregadas acabarían casando con veciños do Rañal que, naquela hora, a gran maioría deles traballaban na fábrica das tónicas… si, si, nesa que ninguén sabía escribir o seu nome pero que todo o mundo pronunciaba "Sueps". Moitos destos homes eran albaneis que atoparan traballo na edificación na nave da Schweppes e, unha vez rematada a obra, quedaron a traballar alí como empregados da empresa ata o seu peche, no 2009.

Á unha en punto soaba todos os días a sirena da conserveira. Era a hora do descanso para xantar. As empregadas do Rañal ían comer ás súas casas e as que non residían na aldea, nos días de bo tempo, xantaban á sombra dos piñeiros do Monte de San Tirso (tamén coñecido como o monte de Manolito), ou ao carón do río Arteixo, o río que desemboca na praia de Alba, areal que por certo aparecía nas latas de conservas da A. & J. Salgueiro S.L.

A conserveira do Rañal tamén era coñecida polo cheiro que desprendía e os seus verquidos ao mar, verquidos dos que se fixera eco un medio de prensa estatal. O xornal ABC, na súa edición do 9 de agosto de 1973, en alusión ao aumento da contaminación na costa española, relataba o seguinte:

"Quien esto escribe fue testigo de lo que se ha hecho con una playa de Sabón, en Arteijo, de arena finísima y aguas transparentes. Una fábrica de pescados ha llevado sus vertederos hasta el mismo borde del arenal y el olor es tan nauseabundo que incluso un pinar sito a centenares de metros ha quedado visto para sentencia".

Así pois, a fábrica de Salgueiro era unha mostra do estado do medio ambiente naqueles anos, nos que a norma xeral era que algunhas fábricas usaran a costa de Arteixo como vertedoiro mentres a administración miraba para outro lado. A conserveira do Rañal foi un exemplo disto e, aínda hoxe, cando os temporais do inverno arrastran metros e máis metros de area das dunas da praia de Alba, quedan ao descuberto as tuberías que levaban os restos do peixe das conservas directamente ao mar.

Como xa dixemos, a fábrica de conservas dos irmáns Andrés e José Salgueiro pecharía a finais dos anos 80, e, logo de botar bastante tempo abandonada, sería derrubada cando se iniciou a construción do paseo marítimo. Deseguido, aí van seis imaxes desta antiga industria e outras seis do actual aparcadoiro da praia de Alba, unhas e outras tomadas aproximadamente dende o mesmo punto.