Ao
igual que noutros moitos territorios do planeta, dentro
da tradición popular galega sempre existiron recomendacións de
remedios
naturais a
base de
tal herba, flor ou árbore para cadansúa doenza. Seguramente
que a
moitas das persoas que estades lendo esta crónica, nalgún
momento da
vosa infancia ou
xuventude, a
avoa ferveuvos
unhas follas de algunha árbore e facíavos aspirar
o seu vapor para mellorar a respiración...
non
si? Xa
contaredes.
Menciñas
naturais procedentes das especies
vexetais
que, sen estudos científicos que avaliasen a súa eficacia, sabíase
ou críase que funcionaban para curar certas patoloxías. Na
casa dun servidor o cecimbre, unha
especie de menta,
era unha desas plantas que a avoa Carme
utilizaba
acotío como apósito ou cataplasma para axudar a curar as feridas
“de
guerra”
dos seus netos. O
cecimbre era unha planta de patrimonio familiar, abofé! Mais esta
historia xa vola
contaremos noutro momento porque
o protagonismo das Crónicas
desta
semana é para o bieiteiro.
 |
| Bieiteiro en Casas Novas, Larín |
¡Ouh
miña parra de albariñas uvas,
que
a túa sombra me das!
‘Ouh
ti, sabugo de froriñas brancas,
que
curas todo mal!
(Follas
novas, Rosalía de Castro)
Para
Rosalía era sabugo.
E
vós
como
lle chamades? Bieiteiro? Sabugueiro?
Ou doutro xeito? Estas preguntas lanzámolas no noso Facebook o
pasado 3 de maio e, durante os días posteriores,
a vosa resposta foi incrible xa que contestastes case 250 persoas de
diferentes puntos de Galicia, Asturias, Cantabria, Castela e mesmo
de
Portugal. Mil
grazas a todas e a todos!
Na
nosa particular enquisa de
Facebook
a opción gañadora foi a
de
bieiteiro, en segunda posición quedou sabugueiro (houbo
quen se referiu a el como sabugueiro “o arboriño das uvas da
bruxa”),
e no
terceiro
posto quedou
biouteiro. Tamén houbo xente que se referiu
a esta árbore como saúco
-que vén sendo a súa denominación en castelán-, benteiro,
venteiro,
binteiro,
vianteiro,
bianteiro,
biauteiro,
biaiteiro,
vieiteiro,
sabugo,
sabugu,
sabuco,
sabuguino,
sabugeiro,
beneitu,
bieito,
traqueira,
vinteiro,
fror
de vinteiro,
herba
de san
Xoán...
Sambucus
nigra,
así é como se coñece na xerga científica ao noso popular
protagonista. Etimolóxicamente, Sambucus deriva
do grego antigo sambuké
(sambýkē),
palabra
que referencia
a un instrumento musical de vento antigo, similar a unha
frauta. A
razón é que antigamente baleirabase o miolo das pólas para que
quedase
un tubo oco co que se facían frautas.
Está
documentado que a súa madeira tense empregado para a fabricación
artesanal da “gaita de lingüeta”, instrumento primitivo de
Galicia,
Asturias
e
Castela.
A
madeira do
bieiteiro
é dura e moi resistente á auga, servía para facer estacas. Con ela
construíanse ferramentas agrícolas e ata
foi empregada en ebanistería.
“Tamén facían as zocas co tronco”, contounos América Gundín.
E
Javier Rodríguez díxonos
que “facían tutelos coas súas varas”.
Segundo
nos contan María Xosé Castro e Gema Pérez, o
termo “sabugo” refírese especialmente á parte interior do
arbusto, que ten carácter esponxoso e que é sinónimo de sámago ou
samo, nome que se lle dá á parte máis branda da madeira ou ben á
parte interna dos cornos e pezuños dalgúns animais. A razón de que
nalgunhas zonas se denomine biouteiro ou bieiteiro, pódese deber a
que as súas pólas
están xenerosamente ramificadas.
En
toda
a xeografía galega
resulta doado atopalo á beira dos ríos ou en zonas preferentemente
húmidas. O seu tronco é de cor gris e presenta numerosas fisuras na
códea. Semella un pelexo vello con milleiros de sucos.
Trátase dun
prodixioso arbusto perenne con serias aspiracións a árbore, xa que
pode acadar ata os 7 m. de altura, de pólas fráxiles ó teren unha
abundante medula branca esponxosa. As follas
son
opostas e caducas, imparipinnadas: compostas de 5-7 folíolos
de
forma lanceolada ou oval e bordo aserrado. Entre o verde escuro das
follas,
agroman
nos meses de maio a xuño as inflorescencias brancas en forma de
umbela, unhas
flores pequenas de cor branca ou amarelada que forman densos corimbos
terminais.
 |
| Bieiteiro no Rañal |
MEDICINA
POPULAR
Nos
tempos de María Castaña, antes de que houbera farmacias, de
seguro que ao carón de boa parte das casas de
antano
había plantado un bieiteiro pois, para
os nosos devanceiros, era unha especie de botica á
que acudían con certa frecuencia
grazas
ás súas
abundantes
propiedades medicinais: contén aceites
esenciais, taninos, ácidos orgánicos, ácidos animados, azucres,
abundante vitamina C, ademais
dunha
serie de glicósidos
como
a rutina e a sambunigrina.
As
flores, o froito e a cortiza teñen moitos usos domésticos como
purgantes, para facer inhalacións, insecticidas, cicatrizantes,
diuréticas, sudoríferas, antiinflamatorias,
depurativas, laxantes, para facer tintes, etc.
As
flores
posúen
propiedades diuréticas
e
emolientes.
“Na
nosa zona de Guitiriz cando eramos rapaces collíamos as flores e
vendíanse a unha señora que as compraba alí”, contounos Montse
López. De
Lugo, concretamente de Friol, tamén nos chegou o testemuño de Xosé
Antón Sánchez, que nos dixo que “nós apañamos as flores para
vender, e os cartos eran para os coches eléctricos o día da festa,
Santa Sabela, en xullo.
Seica
as
infusións das flores son boas para baixar
a febre, para gripes
e catarros, e
tamén
como laxante suave. En uso externo (lavados, locións ou compresas)
aplícase para tratar
as
dermatoses, feridas,
queimaduras
e conxuntivite.
Ademais,
está documentado o seu uso contra
o xarampón e
contra
a
erisipela.
 |
| Flor de bieiteiro no Rañal |
Frecuentemente
chamada
disipela, a erisipela é
unha infección
da pel, xeralmente da cara, provocada por certas bacterias e
caracterizada pola presenza de manchas vermellas. Como
remedio utilizábanse follas das flores secadas á sombra e en lugar
ventilado, froitos recollidos a finais do verán e no outono e
cortiza arrincada en outono, preferiblemente de pólas de dous anos,
e despois secadas.
Carmen
Bermúdez, veciña do Rañal (Arteixo) nacida
nos anos 40,
recorda que “cando
eu era nena esmaghábanse
os
ghomos do bieiteiro, eses
xeniños ou poliñas novas que saen
cando está brotando un
árbol, Estos
ghomos esmaghábanos cando había disipela
ou
eccema, que era unha enfermidade
da pel. Recordo
que compraban
un salvado que se chamaba sésamo, esmaghaban os ghomiños do
bieteiro e mesturábase
todo e despois
facíase unha pasta que
se
poñía na
pel. Disque
iso
queimaba
a pel mala e axudaba a curar. Estas
cousas eran remedios de antes que daban resultado. Aghora a xente xa
non cre nesas cousas, e se llo contas a alghén
aínda se rin de
ti”.
As
flores
novas
empréganse contra afeccións das vías respiratorias altas. Resultan
tamén sudoríficas
(estimulan
a transpiración), depurativas (purifican
o sangue),
calmantes
e
antinflamatorias (reducen
as inflamacións) e,
aplicado en infusión sobre os ollos, alivia a conxuntivite. “Facíase
unha infusión pala lavar os ollos”, recordaba Pilar González.
“Era bo para a conxuntivite e para as manchas de pel. Unha das
árbores sagradas dos druidas. Para
as manchas de pel faise infusión en fror e hai que mollar as manchas
varias veces ao día”,
díxonos Carmen Pérez. Cun
testemuño semellante, José Loureiro e R.A. contáronnos
que “é boísimo facer infusión con esa flor, deixar enfriar e
úsalo para os ollos”. E Maribel Piñeiro tamén afirmou que “era
usado para problemas de pel”.
O
cheiro das súas follas
vai
moi ben para espantar as
moscas, motivo
polo
que se penduraban nas cortes. Usábanse,
ademais, para
escorrentar as moscas dos cabalos polo recendo. Facíase un feixe
destas follas e levábase cando se cabalgaba.
Parece
ser que as
follas desta árbore tamén
son o perfecto
antídoto para as ortigadas. Sobre este particular, o
larachés
Xosé Cotelo díxonos que “a min aprendéronme que cando te
ortigabas era bo frotar as follas dos bieiteiros contra os grans
producidos na pel polas ortigas”. Practicamente
do mesmo xeito, María
José Rey, Jorge
Martínez, Fina Arias, Carmen
Vázquez, Mercedes
Santamaría e
Mary
Gerpe
lembraban
que “refregamabos
as follas cando nos ortigábamos”. Mariluz
Accion tamén facía alusión no
noso Facebook
a que se utilizaba para quitar o picor
das ortigas, pero a maiores tamén nos dixo que “quentaban as cañas
cando tiñan dolor de oídos e o zumo blanco que saía botábano
quentiño no oído, e din que sacaba a dor”.
 |
| Flor e follas de bieiteiro no Rañal |
A
ese
mesmo cheiro das follas do
bieiteiro
atribúeselles
ademais a propiedade de escorrentar certos
animais considerados daniños, coma sapos,
cóbregas, ratos,
toupas
píntegas, etc.
“Un
pau chantado no chan alonxa os toupos”, recordaban
Carmen Pérez e
María Vázquez.
E
repele os pulgóns e eirugas doutras plantas.
“Eu
estou macerando as follas para acabar cas formigas que xa me entran
para a casa”, contaba
Marila Martínez.
Como
curiosidade terapéutica hai quen recomenda facer cigarros coas
follas do bieIteiro
co fin de conseguir deixar de fumar,
unhas
follas que tamén se empregaban para curar feridas e rozaduras.
Cos
froitos
(os
sabugos) moi
maduros pódese elaborar un xarope laxante. Son
bagas de cor vermello ao comezo, que tornarán púrpura brillante moi
escura, negra ou violácea que madurece a fins de agosto e en
setembro formando un sedutor acio para moitos paxaros do monte.
Popularmente coñéceselles como “uvas
da bruxa”.
Con todo, non agochan ningún máxico poder pero si importantes
cantidades de vitamina C e de fósforo”. |
| "Uvas de bruxa" |
(...CONTINUARÁ)
FONTES:
CASTRO,
MARÍA XOSÉ/ PÉREZ, GEMA (2009): O
sabugueiro,
Cerna: Revista galega de ecoloxía e medio ambiente, nº 59
GALIPEDIA:
https://gl.wikipedia.org/wiki/Sabugueiro
MONTENEGRO,
GLORIA (2024): A
metade das 200 plantas recoñecidas en Europa para crear fármacos
danse en Galicia,
Gciencia
Xornalismo+Divulgación, https://www.gciencia.com/
SÁNCHEZ
DE TOCA GUSANO, ALBERTO (2017): O
sabugueiro (Sambucus nigra),
Columba
Revista Cultural Nº 17, 2017, Cobas,
Ferrol, https://www.sociedadecolumba.com/
_________________
