PUBLICIDADE RETRO

 Publicidade do Mesón de Pastoriza do ano 1981:

CARMEN BLANCO, A CANTANTE DE FIGUEIROA QUE PARTICIPOU NO IV CONCURSO RADIOFÓNICO "DESFILE DE ESTRELLAS" CELEBRADO EN 1960

 A finais dos anos 50, cando a televisión aínda estaba en cueiros (TVE iniciou a súa actividade regular o 28 de outubro de 1956), as principais emisoras de radio metéronse de cheo no mundo do espéctaculo convocando concursos como “Salto a la fama”, “Buscando una estrella”, “Desfile de estrellas”... uns programas que se emitían dende os principais teatros das cidades e que darían pé ao nacemento dunha modalidade de espectáculo que ía arrasar na escena española da época: as variedades.

   As emisoras convocaban a toda persoa, ou grupo de persoas, que practicara de xeito afeccionado ou profesional calquera faceta artística e deste xeito, segundo nos contan Xulio Cuns e Xosé María Veiga no seu marabilloso libro “Orquestras populares das Mariñas”, os que pretenderan concursar nestes programas radiofónicos tiñan que asistir a unha demostración ou exame previo, na emisora diante dun xurado:

   “Os seleccionados, que eran moitísimos, actuarían nun espazo determinado, que se anunciaba a “bombo e platillo”, nunha sala da emisora, á que acudía xente invitada e un xurado ía eliminando aos que consideraba “menos bos”, xa que dicir “máis malos”, non resultaba elegante”. Unha vez feita a criba, os seleccionados irían a un teatro da localidade onde outro xurado dirimiría os premios entre os concursantes".

 

Carmen no "Desfile de Estrellas" de 1960

   Precisamente, nun destos concursos, na edición de 1960 de “Desfile de Estrellas”, participou a veciña de Figueiroa María del Carmen Blanco Ambroa, unha artista invidente que acadaría sona na bisbarra xa que sería quen de chegar á final deste popular concurso organizado por Radio Nacional de España na Coruña e a “Junta Campaña de Navidad” para os fins benéficos da mesma, e que contaba co patrocinio da marca “Gallina Blanca”. “Desfile de Estrellas” empezara a celebrarse en 1957 polo que esta era xa a IV edición.

    Cerrado o prazo de inscrición, había 500 participantes anotados nos diferentes grupos de Canción selecta, Canción lixeira, Humoristas, Tonadilla, Solistas varios, Conxuntos vocais, Canción popular, Conxuntos vocais rexionais, Canción hispanoamericana e Canto rexional, cifras que daban unha idea do enorme interese que “Desfile de Estrellas” suscitaba en toda a provincia.

   Presentado en cada eliminatoria por Marina de la Peña e Emilio Díaz, o concurso daba comezo o 14 de xaneiro e estaba previsto que houbera actuacións cada xoves durante tres meses no Teatro Rosalía de Castro da Coruña, onde os participantes estaban acompañados ao piano polo mestre Eduardo Diehl e de músicos como o guitarrista José Sanjuán, entre outros. Carmen, a cantante de Figueiroa, ía competir no grupo de Canción popular.

   Subir por primeira vez ao escenario do Rosalía e escoitar os ferventes aplausos do público, foi para ela un soño cumprido que se ía repitir a medida que foi superando as cribas das respectivas eliminatorias. Con 22 anos, aquela rapaciña cega, guapa e ben distinguida tiña o mundo aos seus pés!

    A nosa protagonista nacera en Figueiroa o 7 de outubro de 1937 con atrofia no nervio óptico. Era a primeira das dúas fillas e un varón que tiveron Juanito do Roxo e María de Bolón de Santaia, uns pais que naquela época de penurias chegaron a vender becerros para levar a súa meniña aos mellores oculistas da Coruña e, tamén, aos que se desprazaban ata a cidade herculina dende Barcelona. Mais desgraciadamente todos e cada un dos oftalmólogos coincidiran no seu diagnóstico:

   - Non hai nada que facer. A atrofia é inoperable!

   Con todo, Carmen sería unha nena feliz criándose cos seus, cos padriños e con outras xentes que, ao igual que seus pais, traballaban de labregos para a casa como Pilara de Chorrillo, que fora a persoa á que lle deran a nova de que a nena era cega e tivera que contarllo á familia á volta dunha vacina que poñían na Baiuca.

   A súa madriña María, dona da casa na que servían os seus proxenitores, protexeuna como a unha filla e dende ese acubillo consentíalle todo a Carmiña, a quen a diario lle peiteaba a súa longa melena e facía que as costureiras lle confeccionaran roupa preciosa para a época. Madriña e afillada tamén cantaban cancións da misa xa que na casa había altar e líase a biblia a diario.

    Alegre e bailarina coma poucas, encantáballe escoitar a radio e ir a todas as verbenas e foliadas que se facían na contorna, onde foi aprendendo a letra das cancións e das coplas da posguerra. Iso si, se non a deixaban ir choraba ata conseguir o permiso dos pais.

    Carmen, que cantaba coma os anxos, foise convertendo nunha mociña ao tempo que entusiasmaba coa súa voz aos veciños e as súas amistades. Clarisa, Malvina, Leonor, Maruja (todas da Chapa), Pepita de Xan, Concha e Marisa de Lendo, Carmen do Roxo, Pilara de Cosme, Manolo de Vilas, Eliseo e Dalmacio de Cambón, Amador de Bras, Gonzalo da Cacharula, Elsita e Manola de Lañas, Amelia de Xaquín e Rizo, todos da contorna, eran os amigos cos que empezou a voar fóra do niño familiar. Todas e todos eles ían con ela ao baile do Balneario e axudábanlle a pasar os carreiros e regatos de auga como o que había no lugar que moitos anos despois ocupou a chamada Casa da Pradera, onde hoxe está o edificio de Educación Infantil do CEIP Ponte dos Brozos. Neste lugar, aqueles mozos cambiaban os zocos polos zapatos para ir a bailar na pista do Balneario ou no Salón do Veigheiro de 9 a 12 ao son de orquestras como a Finisterre, a X ou Os Satélites mentres os homes da casa xogaban á baralla na taberna de Ana ou na taberna do Veigheiro. Anos máis tarde, a xuventude da época tamén iría ao salón de Pardo da Baiuca co mesmo horario.

   Carmen tiña en súa irmá Teresa un piar tan grande como a catedral de Santiago de Compostela, que lle cumpría os gustos todos e que se sacrificaba por levála á Coruña á escola da ONCE, ou a don Vicente, que era quen lle ensinaba a ler e a escribir en braille. Naquela altura, cando Carmen empezou a vender o cupón dos cegos na Coruña, Teresa, irmá abnegada e de labor impagable por toda a súa traxectoria de coidado para toda a familia enteira, acompañaba sempre a súa irmá maior e animouna a que se apuntara no programa radiofónico "Desfile de Estrellas". La Niña de la Puebla, invidente como ela, Marifé de Triana, Estrellita Castro e Antonio Molina eran os cantantes que máis lle gustaban á artista de Figueiroa, da que moita xente da bisbarra aínda se lembra hoxe do seu paso por “Desfile de Estrellas”.

   A nosa homenaxeada debuta neste popular concurso en xaneiro de 1960 e supera a primeira eliminatoria con grande éxito. Naqueles tempos nos que a televisión aínda non chegara a Galicia (faríao o día 1 de setembro de 1961, en Santiago de Compostela, cunha emisora Philips que transmitía no canal 4 da banda 1), as emisoras de radio tiñan audiencias espectaculares. Toda a provincia da Coruña estaba moi pendente do que acontecía en cada función do “Desfiles de Estrellas” que retransmitía Radio Nacional de España dende o Teatro Rosalía da Coruña. E como podedes imaxinar, as radios de Arteixo botaban fume para escoitar á súa veciña. Entre outros moitos, fans destacados de Carmen Blanco eran Tonio de Luís, Manolo de Vilas, Lolo de Generoso…

   A cantante de Figueiroa tamén supera con grande éxito os cuartos de final despois dunha brillante actuación da que se facía eco La Voz de Galicia:

   "(...) Anoche, con lleno absoluto, se celebró en el Rosalía la segunda de las funciones de estos cuartos de final. Hubo figuras que brillaron más que otras, y entre ellas cabe mencionar los nombres de María del Carmen Blanco, una cieguita de Arteijo que gustó extraordinariamente y fue muy aplaudida, al igual que José Fuentes, también ciego, de Carballo, así como Dosy Gómez, María del Carmen Díaz -la ferrolana Macamen-, Carmen Fiorelli, “Los Gladiadores” y Genaro Olano, quienes ya tienen consolidado gran prestigio en este concurso de Radio Nacional que patrocina “Gallina Blanca”(…) ” 

 

La Voz de Galicia, 8 de abril de 1960

   Sempre coa participación e asesoramento do mestre Eduardo Diehl, Carmen Blanco foi superando todas as cribas cantando temas como “En el cortijo de los pinares”, “Mi toro nevao” ou “Oye mi voz” antes de chantarse da final do grupo de Canción Popular no que participaba, final que ao igual que o resto de modalidades se celebrou o 7 de abril. Finalmente, o primeiro premio, de 3000 pesetas, sería para o cantante de Pontedeume Gonzalo García Cortizas; o segundo, de 1750 pesetas, para Olga Romero; o terceiro, de 1000 pesetas, para Fernando Casal; e o cuarto, de 500 pesetas, para a nosa protagonista. Como dato curioso, dicir que no grupo de Humoristas, o gañador do “Desfile de Estrellas” de 1960 fora Carlos “O Xestal”.

   Poucos días despois de celebrarse aquela final no Rosalía de Castro, Carmen recibía durante un baile celebrado no Salón Moderno da Baiuca, un diploma de Manolo de Eva, o propietario do salón, como recoñecemento ao seu mérito por quedar finalista no popular concurso.

 

Diploma que Manolo de Eva lle entregou a Carmen Blanco en recoñecemento do papel da moza arteixá no programa "Desfile de Estrellas" de 1960

   Algúns dos finalistas deste concurso terían certa sona na bisbarra, o que lles abriu as portas a participar en orquestras como foi o caso do “Albañil de Cambre”, nome co que se coñecía a José Manuel Mosquera e Toni Vía Amor “Lucho Gatica brigantino” ou Fernando Fernández de Vilouzás. Houbo outros que tiveron grandes éxitos neste concurso como Esther Martínez de Sada ou José Antonio Penedo Bouza de Miño, mais, segundo Xulio Cons e Xosé María Veiga, non se inclinaron a traballar nas orquestras.

   No caso de Carmen Blanco, segundo nos contou a súa filla Mari Luz, chegara a actuar nunha ocasión nas festas de Loureda: “vin a miña nai anunciada nun gran cartel que se gardou na casa durante anos, no que tamén aparecía como atracción unha carreira de burros".

   Certo tempo despois de concursar en "Desfile de Estrellas", a cantante de Figueiroa coñece nas frías escaleiras da herculina Praza de Lugo na que vendía os cupóns da ONCE a José Pereira Pérez, un mozo de Guitiriz estudado de Madrid con cataratas conxénitas que tiña outros dous irmáns varóns cegos coma el. Guapa, sempre elegante coas súas saias plisadas e sentada na cadeira para vender, José acudía a diario alí a compadecerse dela e empezou a decirlle que lle dera os cupóns porque llos vendía el. E así, despois duns cafés e de varias merendas nunha pastelería da cidade onde comían eses saborosos pasteis de merengue que non había en Arteixo, e sempre coa compañía inseparable de súa irmá Teresa, José e Carmen empezaron a súa fermosa historia de amor.

   Curiosamente Amador e Jesús, os irmáns cegos de José, tamén tiñan fortes vínculos coa música e ambos se ían converter en dous grandes pianistas e acordeonistas. Andando no tempo, Jesús sería director do coro da ONCE de Madrid e director e fundador do coro Reverdecer de Badaxoz, onde sempre incluía cantigas galegas no repertorio da agrupación. 

  José e Carmen non tardaron en casar. Faríano en Arteixo o día da Inmaculada de 1962 co crego don Benito oficiando a cerimonia que, coma sempre, despois de preguntar si a quería por esposa, díxolle ao noivo:

    -Di si, coño. Di si!

     Os padriños da voda foran súa irmá Teresa e o tamén veciño de Figueiroa Manolo de Vilas. Teresa, persoa imprescindible nas vidas da familia Pereira Blanco, e Manolo de Vilas, outro gran puntal para Carmen e os seus, habían de casar anos despois e serían pais do meu prezado amigo Juan Vila. A madriña do casamento fora a súa sobriña Mari Luz, daquela unha mociña de 14 anos. 

 

Os noivos, no centro da imaxe, e os padriños co crego don Benito  o día do seu casamento

   Despois de darse o "si quero", a parella aluga unha casiña onde estaba o antigo Correo, na actual Avenida de Fisterra, que foi o lugar onde en 1963 naceu a primeira filla do matrimonio. Pilara do Chorrillo fora a parteira e, como non podía ser doutro xeito, o médico don Manolo asistiu tamén no parto a Carmen, que lle quería poñer de nome á súa filla Esther, como Esther Martínez, compañeira dela no programa "Desfile de Estrellas" e posteriormente muller de "Moncho es mucho", alcalde de Sada durante moitos anos. Mais don Manolo, moi contundente, dixo:

   -Esta nena vai ser a miña afillada, e vaise chamar Mari Luz porque a nena ve!

     Dixérao con tanta firmeza que todos aceptaron. Mari Luz contoume que cando ía á consulta de don Manolo...  "dábame moita vergoña porque me colaba nada máis verme e dicíalle a todos os pacentes que eu era a súa afillada. Bicábame con ese bigote que aínda noto agora o picor… e eu veña a chorar. Realmente meus padriños son os irmáns de miña nai, Teresa e Manolo, os mellores padriños do mundo.”

   Anos despois, José e Carmen e a súa filla Mari Luz deixaron a casa de Enrique e Concepción do Correo e compráronlle un piso a Darío do Touciñeiro no número 35 da Avenida do Balneario, que foi o lugar onde viría ao mundo en 1978 María Elena, a segunda filla do matrimonio. Os Pereira Blanco residían no primeiro dereita. No segundo dereita vivían os Rodríguez Castro, unha familia de Lañas que tiña un fillo que se facía chamar Antón. Co paso dos anos, este mozo habíase converter no grande xornalista e escritor que é na actualidade. Falamos do prezado e admirado Antón Castro.

   Posteriormente José e Carmen comprarían un piso na Coruña, casualmente na rúa Buenavista, onde viviron coas súa fillas ata que estas abandonaron o niño familiar.

   No seu día a día, Carmen Blanco continuou alegrándolle a vida aos seus amigos e seres queridos co seu canto. Cantaba nas festas da familia e tamén en todas as vodas as que acudía como convidada. Sentada dende o seu sitio, no seu particular repertorio nunca faltaba "Oye mi voz", unha das cancións que interpretara no "Desfile de Estrellas" de 1960 coa que a xente se seguía emocionando ao escoitarlla porque seica a bordaba. Segundo algún testemuño presente naquelas celebracións, cada vez que cantaba o silencio de respecto era máximo, un silencio que remataba en lágrimas de emoción.

 

Carmen, á esquerda da imaxe, no casamento de Luís Rodríguez -o irmán de Antón Castro- e Amelia Cedeira

  E así foron pasando os anos ata que Carmen e José se converteron en xubilados da ONCE. A artista de Figueiroa traballou ata o 2002, que foi cando cumpriu os 65 anos, vendendo cupóns no quiosco da Praza de Lugo, fronte a emblemática fábrica de caramelos. Os dous teñen a medalla de ouro da ONCE por máis de corenta anos traballando. Mentres que a COVID-19 non chegou ás nosas vidas, a parella disfrutou da súa merecida xubilación viaxando coa ONCE a Benidorm, Gran Canaria, Huelva e un longo etcétera.

 

FONTES:

CUNS LOUSA, XULIO & VEIGA FERREIRA, XOSÉ Mª (2006): Orquestras populares das Mariñas. Concello de Betanzos.

A PANADERÍA CARRACEDO DE CHAMÍN

    Como ben sabedes, no noso concello temos unha chea de panaderías distribuídas por case todas as parroquias do municipio, polo que podemos mercar pan en A Groufa, A Maceira, Arteixo, Chamín, Lañas, Loureda, Meicende, Uxes, Vilarrodís… De todas e cada unha delas prometo falar polo míúdo algún día nesta bitácora xa que hoxe o protagonismo é para a Panadería Carracedo de Chamín, que con máis de seis décadas de historia ten máis que merecida a pequena homenaxe que lle facemos a continuación.

Celsa Martínez facendo o reparto por Monteagudo

    Hai que remontarse ata os duros anos da posguerra para falar das orixes da Panadería Carracedo, que foi cando Ramiro Carracedo García e seu tío José Carracedo Esmorís empezaron a cocer no forno da casa na que reside actualmente o meu prezado amigo Alberto, cuarta xeración deste popular negocio xunto a súa irmá Laura.

   No forno desa vivenda, situada a marxe esquerda da estrada que nos conduce a Caión, uns metros máis arriba da panadería actual, Ramiro e José traballaron arreo ata que o primeiro decidiu facer a maleta da emigración para probar fortuna no Uruguai. Dous irmáns de Ramiro, Santiago e Julio, ían continuar enfornando en cadanseu negocio. Santiago faríao nunha casa situada detrás da taberna do Piñeiro, na que máis tarde quedou uns anos o seu fillo Jorge ata que pechou definitivamente, e Julio faría o propio no que vén sendo a actual Panadería Carracedo de Chamín.

 

Forno no que cocían Ramiro Carracedo e seu tío José

    Antes de ser panadeiro, Julio traballara con seu pai Jesús no serradoiro que levaría posteriormente Pepe Carracedo, máis coñecido polo alcume de Canuto da Lagoa. Polo que recorda a familia, Jesús e Julio eran moi bos negociantes e, á parte da madeira, dábanlle un pouco a todo xa que tamén se gañaban a vida como vendedores ambulantes e comerciando con produtos ultramarinos pola bisbarra.

   Ao casar con Celsa Martínez Varela, veciña da parroquia de Monteagudo, Julio deixa o serradoiro e construé a casa familiar, unha vivenda na que ían vir ao mundo os tres fillos do matrimonio, Ramón, Ramiro e Celsa Carracedo Martínez, e na que en 1954 abriu a tafona, cocendo e despachando no baixo. Julio cocía e facía o reparto na besta ao tempo que Celsa críaba aos rapaces e tamén repartía por Chamín, Sorrizo, Monteagudo, Armentón… Naquela hora, os cabalos do reparto foron dando paso a unha DKW, unha furgoneta da que aínda se acordan os máis vellos de Chamín.

   E así foi transcorrendo o tempo ata o fatídico 17 de agosto de 1974, que foi o día no que Julio faleceu con tan só 47 anos, tras sufrir un infarto cando realizaba o reparto por Barrañán na DKV. Superar a perda de Julio e levantarse de aquel golpe tan terrible non foi nada doado para a súa viúva Celsa, que con toda a valentía do mundo decidiu continuar cara adiante co negocio na compaña de Ramón, o seu fillo maior.

   Tras un par de anos á fronte da panadería, Ramón emigra a Inglaterra deixando a tafona en mans de seu irmán Ramiro, que non ía tardar en converterse nun dos grandes panadeiros do municipio arteixán.

   Pouco tempo despois Ramiro casa con Cristina Rodríguez, veciña de Lendo (A Laracha) coa que foi sentando as bases do que hoxe é a Panadería Carracedo: sinónimo innegable de calidade no produto e de excelencia na elaboración.

    Os seus dous fillos Alberto e Laura, cuarta xeración do negocio, íanse criar entre o pan e os sacos de fariña de Emilio Esteban provenientes de Renedo de Esgueva (Valladolid), a mesma fariña de trigo que xa utilizaba Julio Carracedo en 1954. Alberto e Laura, presente e futuro da Panadería Carracedo, traballan dende mozos con seus pais Ramiro e Cristina. 

 

Imaxe da Panadería Carracedo de Chamín

   A Alberto podémolo ver a diario no forno de Chamín e a Laura no despacho que a Panadería Carracedo ten na rúa Ría de Noia da capital do municipio, aberto pouco antes da morte da avoa Celsa, falecida en outubro de 2008 aos 78 anos de idade. Tanto no despacho de Chamín como no de Arteixo podedes mercar un dos pans máis ricos da bisbarra, pan de millo, doces, tarta de Santiago, roscas, bizcoitos, tartas ou empanadas de varios ingredientes (9 variantes) como a de zamburiñas, unha marabilla e unha verdadeira delicatessen!

   Iso si; se ides a mercar calquera dos seus produtos, especialmente nas fins de semana, xa vos aviso que vaiades con tempo porque o habitual é que haxa ringleiras de xente á porta de ambos despachos … por algo será!

HEMEROTECA

 El Noroeste, 19 de xullo de 1907:

A PARROQUIA DE SUEVOS NAS "MEMORIAS" (1603-1620) DO CARDEAL JERÓNIMO DEL HOYO

  No nome do Arcebispo don Maximiliano de Austria, o Cardeal Jerónimo del Hoyo realizou unha visita pastoral ao arcebispado de Santiago durante máis de tres lustros (1603-1620), que testemuñou nun extensísimo manuscrito conservado no Arquivo Diocesano de Santiago de Compostela. Ten esta obra unha importancia extraordinaria xa que nos ofrece unha completa visión de como era o noso país naquela época. Estas son as referencias á parroquia de San Martiño de Suevos:

 

SAN MARTÍN DE SUEVOS

 

   Es anexa esta feligresía a Santa María de Pastoriça. Tiene quince feligreses. Los frutos se hacen quatro partes: la una y un desmero llieva el retor y la otra el conde de Lemos y el otro el Cabildo de La Coruña. Vale la parte del retor siete cargas de todo pan. Presentación del monasterio de San Martín. La fábrica tiene de renta unas leiras que rentarán un ferrado y medio de trigo.

 

Porto de Suevos

    En esta feligresía de poco acá se ha hecho un porteçuelo en que se pescan ballenas, el qual y los feligreses son vasallos del Conde de Lemos.

    En esta feligresía se desembarcaron los suevos quando viniero a conquistar España. Hay desto vestigios y de aquí tomó el nombre después esta felegresía.

 

AS LENDAS DE SANTAIA DE CHAMÍN

  Eulalia de Mérida, nada nesa cidade extremeña en torno ao ano 292 e finada o 10 de decembro de 304, foi unha mártir considerada santa na igrexa católica e na ortodoxa. Coñecida por toda a xeografía galega cos nomes de Santa Baia, Santabaia, Santa Eulalia, Santoalla, Santa Olalla, Santa Olaia, Santalla ou Santaia, é patroa da actual Mérida, cidade na que foi martirizada cando tiña a súa antiga denominación de Augusta Emerita.

Santaia de Chamín (https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2019/05/santaia-de-chamin-arteixo.html )

  "Nieve ondulada reposa / Olalla pende del árbol/ Su desnudo de carbón/ tizna los aires helados / Noche tirante reluce/ Olalla muerta en el árbol".

 

   Son versos de Federico García Lorca dedicados a esta santa que, segundo conta a lenda, era filla do senador romano Liberio e tanto ela como toda a súa familia eran cristiáns. Cando cumpriu os doce anos o emperador Diocleciano decretou a adoración aos ídolos pagáns, prohibíndolle aos cristiáns dar culto a Deus. Ante tal inxustiza a rapariga propúxose protestar perante os delegados do goberno. Albiscando o risco de morte que a rapaza corría se ousaba levar a cabo a protesta, a nai e o pai levárona a unha casa de campo na ribeira do Albarregas. Mais Eulalia fuxiu e, segundo a tradición, chegou á cidade de Mérida o 10 de decembro do ano 304, tras unha travesía chea de intercesións milagreiras.

    A moza presentouse perante o gobernador Daciano e protestou valentemente dicíndolle que esas leis, que mandaban loar ídolos e prohibían a Deus, eran totalmente inxustas e non podían ser obedecidas polos cristiáns. Daciano intentou ao principio ofrecer agasallos e facer promesas de axudas á nena para que cambiase de opinión, porén ao ver que ela seguía fortemente convencida das súas ideas cristiás, amosoulle todos os instrumentos de tortura cos cales lle podían facer padecer horriblemente se non obedecía a lei do emperador. Uns instantes despois Daciano díxolle:

    - “De todos estes sufrimentos vaste librar se lle ofreces este pan aos deuses e lles queimas este pouco incenso nos seus altares”.

    A moza guindou lonxe o pan, botou polo chan o incenso e contestoulle:

   - “Só ao Deus do ceo adoro; a El unicamente lle ofrecerei sacrificios e lle queimarei incenso. E a ninguén máis”.  

    O prefecto Calpurniano mandou que a mallasen con varas de ferro e que colocasen fachos sobre as súas feridas. A fermosa cabeleira de Eulalia prendeu, e a rapaza morreu queimada e afogada polo fume.

   Polo que nos conta o poeta Prudencio, disque ao morrer a santa, a xente viu unha branquísima pomba que voaba cara o ceo, e que os verdugos fuxiron, cheos de pavor e de remordemento por matar unha criatura inocente. A neve cubriu o cadáver e o chan do redor, ata que varios días despois chegaron uns cristiáns e lle deron honrosa sepultura ao corpo da moza mártir.

  Na súa bitácora oschanzos.blogspot.com, o historiador Francisco Vidal dinos que... “hai que ter en conta que a pomba como representación da alma do finado xa era común entre os exipcios, e cando santa Escolástica morreu (un 10 de febreiro), desde a súa casa subiu unha pomba ó ceo. E igualmente, cando santa Baia ou Eulalia expirou, tamén da súa boca saíu unha pomba que subiu ó ceo. Eran as almas das finadas camiño da gloria. Esta santa ten un culto moi estendido asociado á fertilidade, empezando polo mesmo milagre exercido durante o seu martirio, cando estaba atada a unha cruz baixo a que se prendeu unha fogueira, e de súpeto unha nevada apagou o lume. Precisamente unha nevada, que como di o refrán “ano de nevadas ano de fornadas”, identificándose así como o abono caído do ceo.

   No sitio da súa sepultura ergueuse un templo de honra a santa Eulalia, e conta Prudencio que el mesmo viu que a ese templo chegaban moitos peregrinos a pregar ante os restos de tan valente rapariga e a conseguir por medio de ela notables favores de Deus.

    O seu corpo xace nese sepulcro emeritense ata que os seus restos foron trasladados polo Rei Silo (?-783) dende Mérida ata Santianes de Pravia, para evitar a súa profanación polos musulmáns. En tempos de Alfonso II de Asturias (760-842), que se ía converter nun personaxe fundamental da Ruta Xacobea, xa que foi el quen abriu no ano 813 o Camiño Primitivo, o alcumado Rei Casto decidiu que a Santa descansara na Catedral de Oviedo. Se cadra, aquela visita de Alfonso II á tumba do Apóstolo, tivo algo que ver no feito de que Eulalia empezara a dar nome a partir de aquela época a diversas igrexas e capelas galegas.

 

Imaxe de 1908 do templo parroquial de Chamín co antigo campanario (Inventario Balsa de la Vega)

    Por concesión pontificia do Papa Urbano VIII, dende o ano 1639 Santa Eulalia de Mérida ostenta o padroeiro de Oviedo, da provincia de Asturias e da diocese ovetense, un territorio eclesiástico que naquela hora superaba as fronteiras da Asturias actual, abarcando parte do que hoxe son as provincias de Cantabria, Lugo, León e Zamora.

  A tradición coincide coa lenda de Santa Eulalia de Barcelona que, ademais do nome, reproduce múltiples feitos e tormentos da santa de Mérida, podéndose tratar dunha duplicación de personalidade haxiográfica.

   A festa de Santa Eulalia de Mérida celébrase o día 10 de decembro, data do seu martirio. A súa simboloxía é unha palma martiral e un forno sobre libro. Patroa da liberdade de pensamento, da liberdade de expresión, da oratoria e da elocuencia, é ademais patroa de multitude de parroquias galegas, entre elas a de Santaia de Chamín, parroquia onde se manteñen moi vivas na memoria das xentes do lugar varias lendas sobre esta santa. Este é o caso de Amalia Rega Martínez, nada en Santaia en xuño de 1925:

    “As pedras de Santa Eulalia están no Monte da Vila. Dixeron que a Santa nacera alí. Eu toda a miña vida oín iso. A min esa historia contáronma os meus avós e os meus pais, e mira que xa teño 95 anos! Nas pedras está o sitio da cabeza da Santa. Alí ninguén picou a pedra no século no que estamos. A santiña está deitada, ten o sitio da cabeza e dos ombros. Ademais nas pedras tamén ten un sitio que fai unha pociña que disque é para lavar os pés. E ten o seu sitiño da bañeira e outro para poñer as potas para facer de comer, como si fora un forniño para o lume. Hai quen non cree nas pedras de Santa Eulalia, pero eu si porque son moi relixiosa.”

 

Pedra coa forma da cabeza da Santa

   Despois de escoitar os contos xeración tras xeración, afortunadamente a xente máis nova de Santaia segue gardando a tradición. Eloi García Osinde, veciño do lugar nado en xaneiro de 1987 contounos o seguinte:

    “Meus avós e outros veciños contaban que a virxe bebía e durmía nesas pedras e por iso hai unha que ten a forma da cabeza. Dicían que encontraran alí á santa”.

   Así pois, polo que nos di a lenda tradicional, a santa naceu nesas pedras, unhas pedras en forma de berce, que podemos ver no monte na Vila, en Santaia de Arriba, e das que tamén nos falan Rosa Benigna Vizcaya e Francisco A. Vidal no seu marabilloso libro Dos fastos ós festexos. Dos antigos mitos á relixiosidade galega:

   “(...) na parroquia de Santa Baia de Chamín (Arteixo), coñécese unha pedra como a Cadeira da Santa, onde segundo a tradición foi parida Santa Baia. É unha pedra cunha oquedade orientada de leste a oeste, nun monte desde o que se ve o mar, o que nos fai supor que era unha pedra onde se facían antigos ritos de fecundidade”(pp. 64-65).

 

Cadeira da Santa (https://oschanzos.blogspot.com/2014/02/a-cadeira-de-santa-eulalia.html)

    María Rozamontes, no volume II de Arteixo de onte a hoxe, cóntanos que, coas súas diferentes denominacións, esta advocación relixiosa ten moita presencia na toponimia e no santoral de Galicia. Segundo a tradición, “Pola Santa Baia a bubela canta”, “Por Santa Baia sempre o tempo cambia”, “Sementeira de Santa Baia, fartura de gran e palla”. (páx. 102)

   Outro cantar popular di que “Santa Eulalia pariu por un dedo, serache verdade pero non cho creu.”

    Rematamos cunha curiosidade. No litoral arteixán existe A Santa Baia, que é unha caliña que hai entre Repibelo e a Area da Salsa. Parece ser que este pequeno areal chámase así porque antigamente un señor de Figueiroa levaba a súa dona, que era natural do lugar de Santa Baia (Soandres, A Laracha) a darse os baños aí.

FONTES:

-https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/

- ROZAMONTES VÁZQUEZ, MARÍA (2003): Arteixo de onte a hoxe, Volume II, Concello de Arteixo.

- VIDAL, FRANCISCO A.:https://oschanzos.blogspot.com/

 - VIZCAYA, ROSA BENIGNA & VIDAL, FRANCISCO A. (2009): Dos fastos ós festexos: dos antigos mitos á relixiosidade galega, Editorial Toxosoutos, Noia.