A historia de Arteixo non pode entenderse sen a pedra. O noso municipio conta cun valioso e destacado legado de arquitectura románica do século XII presente en varias das súas parroquias. E aínda que a primeira imaxe que as vincula sexa precisamente, esta, a dos templos parroquiais do románico, Arteixo está infestado doutras manifestacións artísticas nas que maxia e granito van collidos da man: petróglifos de Fontes Vellas e Baer, Ponte dos Brozos, Ponte de Oseiro… de seguro que aínda queda por aí algunha que outra xoia pétrea esquecida e silenciosa agochada baixo os húmidos mantos de musgo ou entre os toxos e silveiras dos montes do concello, a maioría deles impregnados de plantacións masivas de eucaliptos.
E precisamente entre os eucaliptos, neste caso nunha plantación existente na parroquia de Loureda, localízase unha zona coñecida como A Pedra que Fala. Trátase dun total de oito parcelas denominadas así que, no seu conxunto, están rodeadas pola autoestrada AG-55 e por outras parcelas que reciben os nomes de Fontiñán, Queiroal, Anseira, Canceira, Queira, Medoi, Barreiro e Carril.
 |
| "A Pedra que Fala" no voo americano dos anos 50 |
 |
| Zona da "Pedra que Fala" e microtoponimia existente ao seu arredor |
Unha pedra que fala é unha formación rochosa que habitualmente é coñecida polas súas propiedades acústicas especiais ou por lendas populares nas que a pedra emite sons, ecos ou mesmo resóns que parecen palabras.
A zona da Pedra que Fala de Loureda ascende ata un outeiro no que xa leva anos asentada unha antena de telefonía. Dende alí os ecos dos coches que circulan pola AG-55 son considerables. Curiosamente, a primeira vez que visitamos este lugar fixémolo na compaña de Pili Naya Vázquez, unha das nosas habituais fontes orais que é coñecedora de mil e unha historias de Loureda.
-Xa ves, a Pedra que Fala segue falando (risas), díxonos con retranca Pili referíndose a antena e ao tránsito da autoestrada na nosa primeira visita.
A Pedra que Fala segue enraizada na cultura desta parroquia arteixá, especialmente nos lugares do Foxo, Santa Rosa, As Barreiras e Carril, porque moitas xeracións escoitaron como esta lles respondía o seu eco. Polo que nos contaron varios veciños da zona, a pedra de tan enigmático nome quedou muda a raíz das obras da autoestrada AG-55. As súas singularidades acústicas foron motivo de atención por parte aCentral Folque, centro galego de música popular dedicado ao estudo, a divulgación, a docencia e a produción da música tradicional de Galicia. Precisamente, a nova produción deste colectivo é “Rupestre Sonoro: creación contemporánea e memoria oral arredor das Pedras que Falan da provincia da Coruña”, unha programación que se realiza durante este mes de setembro con roteiros e creacións artísticas nos concellos de Arteixo, Mañón, Teo e Trazo que xa tivo un encontro inaugural en Santiago de Compostela.
No caso de Arteixo, o que escribe tivo a sorte de guiar o que se realizou o pasado sábado, día 12, co que aCentral Folque botaba a andar este proxecto que conxuga o traballo de campo, a reflexión teórica, a creación literaria, a performance sonora e a reivindicación do común.
 |
| Cartaz do roteiro realizado o 12 de setembro por Loureda |
Baixo a inestimable colaboración da Asociación Cultural Loureda (que durante os días previos fixeron unha impagable labor de acondicionamento e roce de camiños), o roteiro comezaba ás 10:30 h. da mañá no Centro Social do Foxo baixo o son da bugina de Xurxo Souto. Sorprendidos polo poder de convocatoria da Pedra que Fala, logo dos oportunos agradecementos e presentacións, cedémoslle a palabra a Ramón Pinheiro, membro de aCentral Folque que lle explicou á numerosa asistencia alí presente os pormenores do proxecto.
 |
| Xabier Maceiras e Xurxo Souto no lugar do Foxo, onde comezou o roteiro |
PARADA 1
Rematada a intervención de Ramón, alí mesmo, xusto onde comeza a costa de Comiñas, iniciamos o roteiro falando do antigo camiño real que unía A Coruña con Bergantiños. Logo duns datos aportados pola arqueóloga Puri Soto, veciña de Loureda, recordamos unha lenda en torno ao construtor deste antigo trazado.
 |
| Ramón Pinheiro falando do proxecto de aCentral Folque |
Mirade, na segunda metade do S. XVIII, dentro da súa política de construción de estradas por todo o Estado, Carlos III emprende a obra do "Camiño Transversal de Coruña a Bergantiños." Pois vintecinco anos despois, en 1804, o economista Lucas Labrada infórmanos de que entre a cidade herculina e o lugar do Foxo. estaban realizadas tres leguas. O parapeto lateral dereito da Avenida de Fisterra, as fontes da Choupana de Pastoriza e do Abade de Oseiro, e outro muro de contención no Foxo, situado xusto onde comezamos o roteiro son as evidencias deste trazado. Pero a obra ía cesar aquí! Porqué? Pois parece ser que o construtor arruinárase ao erguer a Ponte sobre o Vao (vado) do río Bolaños (hoxe, Ponte do Ba) ou porque as autoridades non lle admitiran continuar con esta obra. O caso é que ata mediados do século XIX, baixo Isabel II, non se retoma a construción da estrada a Bergantiños, pero xa se realizaría pola parte de Lañas na vez de proseguir polo Foxo. Con todo, moitas xentes de Bergantiños continuarían transitando por esta zona de Loureda durante anos! Isto que acabamos de contar, aparece narrado no capítulo titulado “Puentes y caminos de la provincia de La Coruña” que publicou Fernando Urgorri na Revista do Instituto “José Cornide” de Estudios Coruñeses (Anos 1969-1970), texto ao que lle dimos lectura neste primeiro punto do roteiro.
PARADA 2
Minutos despois comezamos a subir a costa de Comiñas e, ao pouco, fixemos a segunda parada do percorrido para falar dun dos lugares emblemáticos do lugar do Foxo: a Casa Trigo, unha desas antigas tabernas de antano nas que tanto podías comprar un paquete de café, un quilo de plátanos ou botarlle unha cunca de viño.
 |
| Subindo polo Foxo |
Alí houbo xente que tivo a ben compartir os seus recordos sobre este establecemento que estivo aberto dende os primeiros anos do século XX ata o 2017, que foi cando Pili Naya Vázquez (a mesma que nos levou por primeira vez ata A Pedra que Fala) pechou o popular negocio no que, con certeza, se venderon centos de arteixanas, esos “grandes panes de borona (maíz) de forma piramidal que se condimentan y venden en el lugar de Fojo, Loureda”, que mencionaba Uxío Carré Aldao no xornal El Ideal Gallego en marzo de 1921 e, dos que xa facía referencia no ano 1829 o “Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal” dicindo que… “los vecinos de las aldeas de Fojo, Cancelo y Rapa se sostienen con el tráfico de la Brona que venden en los mercados de la Coruña, dando con este motivo bastante trabajo a muchos jornaleros”. Se queredes saber máis sobre Casa Trigo, podedes ler a súa historia aquí: https://cronicasdearteixo.blogspot.com/2017/09/a-taberna-casa-trigo-do-foxo.html
 |
| Arriba: Pili despachando na taberna. Abaixo: foto antiga do edificio |
PARADA 3
Continuamos subindo pola costa ata chegar á Fonte da Rega (da Regha para a maioría da xente da contorna), que, polo que nos dixo un veciño, “dáballe augha a toda aldea do Foxo ata que viñeron os eucaliptos”.
 |
| Fonte da Rega |
Alí (e nas seguintes paradas) contamos coa axuda de Lola, nena de 6 anos que é filla de Javier Rumbo e Lucía Abeleira -membros da Asociación Cultural Loureda- e que incentivou o roteiro cunha alta dose de chispa e simpatía. Sen documento algún que así o acredite, toda apunta a que esta fonte sexa da mesma época que a do Abade de Oseiro e que a da Choupana de Pastoriza, parece ser que todas construídas coas obras do chamado “Camiño Tranversal de Coruña a Bergantiños” mencionado ao comezo do roteiro. Na Fonte da Rega tamén falamos de Subico, monte situado nas proximidades da fonte que divide as parroquias de Santa María de Loureda, Santiago de Arteixo e Santa Mariña de Lañas. De feito, alí en Subico hai tres cruces de termo que representan a cada unha das freguesías e que están situadas ao carón dun gravado topográfico triangular.
 |
| Na Fonte da Rega |
 |
| Cruces de termo que dilimitan as parroquias de Loureda, Arteixo e Lañas e situación do Monte Subico |
PARADA 4
Seguimos camiñando costa arriba ata as últimas casas do Foxo. A dificultade agora aumentaba un chisco porque, co señor Lourenzo petando forte, había que subir polo monte para ver a Pedra Anduriña, unha mole de granito colosal, impoñente e lendaria que fai de vixía do Val de Loureda e sobre a que xa escribimos no seu momento neste espazo (podes ver a crónica aquí: https://cronicasdearteixo.blogspot.com/2025/03/a-pedra-da-andurina-do-foxo-loureda.html)
 |
| Pedra Anduriña |
Alí botamos man do Diccionario Enciclopédico de Eladio Rodríguez (1864-1949) ao que o autor (que foi un dos corenta membros numerarios fundadores da Real Academia Galega a cal presidiu entre 1926 e 1934) lle dedicou toda a súa vida, moi valorado polo seu contido etnográfico que foi editado póstumamente. Entre outras xoias, don Eladio dinos sobre a Pedra das Andoriñas que é o “nome que dan nalgunhas comarcas ó altar natural”.
A Pedra Anduriña tivo e ten culto de seu. Unha das lendas populares da zona di que en Loureda hai un volcán (da que falamos na última parada do roteiro). Pois ben, no Foxo houbo xente que nos dixo que “esta Pedra Anduriña, e outras parecidas que hai no Monte Subico, saíron do volcán”. Pili Naya, ‘Pili de Trigo’, comentounos que na súa infancia, alá polos anos 50-60, o feito de subir ata o curuto da Anduriña era toda unha fazaña para os cativos e cativas da aldea, en especial para as nenas, pois para elas significaba gañar unha batalla na guerra pola igualdade. Pili tamén nos dixo que o que máis lles chamaba a atención desta pedra eran os gravados que tiña, gravados que segundo o seu testemuño e o de Carmiña de Flora, tamén veciña do Foxo, parecían representar “un tenedor ou garfo, unha culler e un prato”.
Para os habitantes do Foxo e da parroquia de Loureda a Pedra Anduriña é un dos seus maiores tesouros. Por tal motivo Romina García, veciña precisamente do lugar do Foxo, fíxolle hai uns anos a súa particular homenaxe á máxica pedra da súa aldea compoñendo unha linda canción que, como non podía ser doutro xeito, tivo o seu protagonismo no roteiro. Nunha apoteose total, como se se tratara dunha cerimonia de nova consagración do que puido ser un altar natural, como así o indica don Eladio Rodríguez no seu Diccionario, Romina García e Xurxo Souto cantaron ao carón desta mole de granito esta composición musical da autoría de Romina, que xa é un dos himnos de Loureda. Podes ver aquí este inesquecible momento no vídeo que nos cedeu Rubén Gerpe Bertoa:
PARADAS 5 E 6
Logo da apoteose musical mundial da Pedra Anduriña, as setenta persoas presentes no roteiro descendemos polo monte ata incorporarnos de novo á vía do Foxo. Unha vez alí, despois de andar un pouco e agardar a que se agrupara a xente, Lola, a nosa particular “becaria” deu as súas oportunas indicacións e pediu un aplauso para o recoñecemento do traballo realizado polos membros da Asociación Cultural de Loureda. Así o fixemos todos e todas.
 |
| Lola Rumbo Abeleira e Xabier Maceiras |
A continuación, na quinta parada do roteiro, a poucos metros da chamada “Caseta dos Pobres” falamos dos mananciais de augas ferruxinosas que eran moi frecuentados no pasado polas propiedades medicinais das súas augas. Fixemos o propio máis adiante, na sexta parada do roteiro, na chamada “Caseta dos Ricos”, que é onde está a Fonte Santa, á cal poidemos acceder grazas ao traballo de limpeza e roce feito nos días anteriores polos membros da Asociación Cultural Loureda.
 |
| Imaxes da "Caseta dos Ricos" (arriba) e da "Caseta dos Pobres" (abaixo) |
Na “Caseta dos Ricos” había a posibilidade de facer fonda. Tiña tres canos e a xente pagaba certa cantidade por vaso de auga, unha auga que segundo nos contou unha veciña do lugar “era boa para o intestino e para o fígado”. Sobre estas dúas “casetas” e sobre a Fonte Santa publicamos hai anos neste espazo esta crónica: https://cronicasdearteixo.blogspot.com/2018/11/a-fonte-santa-do-foxo.html
 |
| Na "Caseta dos Ricos" |
PARADA 7
Despois desta visita baixamos polo camiño das Pontellas ata incorporarnos á vía asfaltada que une O Foxo con Santa Rosa e As Barreiras. Alí, uns metros máis adiante do punto onde conflúen os dous camiños, está o muíño de Medoi, que xa aparece nomeado no Catastro do Marqués da Ensenada de 1752. Diante deste edificio recordamos que no pasado era a antiga “fábrica da luz”. Hoxe, a represa na que se acumulaba auga para que a turbina collera forza, xace abandonada entre a espesura vexetal e vai camiño da desmemoria absoluta. Por iso recordamos que, durante anos, foi o lugar no que se xeraba a corrente eléctrica que alumeaba algunhas casas da contorna.
 |
| Muíño de Medoi |
 |
| Carmen Boedo, veciña do Foxo, contando algunha anécdota sobre a "fábrica da luz" de Medoi |
PARADA 8
Logo de comentar algúns detalles en Medoi sobre a rica historia de electrificación galega baseada no aproveitamento hidraulico dos nosos ríos e regatos, collemos o camiño das Fontiñas, que comeza alí, xusto ao carón do muíño de Medoi, e que nos conduce ata a beira da autoestrada AG-55. Por este sendeiro, que ten un encanto especial, camiñamos durante aproximadamente un cuarto de hora. Ante a asfixiante calor que facía naquel intre, o paseo foi agredecido xa que pateamos en todo momento pola sombra das árbores e dos fieitos.
 |
| Pateando polo camiño das Fontiñas |
Durante este fermoso percorrido, un servidor deixouse levar pola súa imaxinación e, por un momento, converteu o camiño das Fontiñas no val verde e escondido do Monte Citerón (actualmente coñecido como Elatiás) no que vivía Eco, a popular ninfa da mitoloxía grega que fora maldecida pola deusa Hera a só poder repetir a última palabra do que outros dicían. Tralo castigo Eco agachouse nos bosques, contemplando o mundo en silencio. Un día observou a Narciso, un fermoso mozo do que se namorou ao instante. El estaba cazando cervos e a ninfa seguiuno sixilosamente, ansiando dirixirse ao mozo pero sendo incapaz de falar primeiro. Cando finalmente Narciso escoita os seus pasos detrás del, pregunta: “¿Quen está aí?”, ao que Eco responde: “aí”. Continuaron así durante algún tempo, ata que a ninfa saiu do seu agocho e intentou abrazar ao seu amado. Porén, Narciso rechazouna e díxolle con vaidade que a deixara en paz. Marchou repudiando a Eco, que quedou desconsolada e pasou o resto da súa vida en soidade, consumíndose polo amor que nunca coñecería, ata que soamente permaneceu a súa voz. O seu nome converteuse en sinónimo de repetición e eco. Cóntase que Narciso morreu nun río mirando fascinado polo seu propio reflexo. Os deuses, compadecidos, seica o transformaron nunha flor amarela que nace xunto ás fontes: o narciso.
Ao final do camiño das Fontiñas o que escribe volveu á realidade escoitando un eco de fondo. Pero non era o eco da ninfa! Era o eco dos coches que circulaban pola autoestrada AG-55.
 |
| Camiñando polas inmediacións da "Pedra que Fala", xusto ao carón da AG-55 |
E, por fin, uns minutos despois, chegabamos á zona da Pedra que Fala de Loureda. Alí, entre risas e bo rollo, comentouse algunha anécdota que non imos desvelar para non pisar o traballo que publicará no futuro aCentral Folque. O único que podemos adiantar e que a devandita pedra levaba varios anos muda pero, despois de cederlle a palabra a Xurxo Souto, a Pedra que Fala volveu a falar, abofé!
 |
| Na "Pedra que Fala" |
 |
| Na "Pedra que Fala" |
Do mesmo xeito que facían os vellos druídas celtas encargados de celebrar o culto, Xurxo preparou a súa habitual poción máxica que carga de enerxía a todo ser que está ao seu carón. Os ecos dos seus contos e das súas cancións, sempre acompañadas do seu inseparable acordeón, resoaron por toda Loureda facendo cantar a todas e cada unha das persoas alí presentes. Podedes ver aquí un resumo da súa intervención musical, nuns vídeos da autoría de Brais Maceiras, peciñas que tivo a ben montar para a ocasión o realizador arteixán Fran Naveira:
PARADA 9
Coa ilusión da permanencia eterna da Pedra que Fala, abandonamos esta zona convencidos de que nunca perderá a súa esencia nin o seu valor, porque alí obtiveron o título de "gardiáns da memoria" un feixe de persoas.
Coa emoción do momento, baixamos polo camiño que nos conduce ata o lugar das Barreiras, onde fixemos a última parada para falar da lenda do volcán de Loureda, lenda sobre a que xa escribimos no seu momento neste espazo (podes vela aquí: https://cronicasdearteixo.blogspot.com/2021/12/a-lenda-do-volcan-de-loureda.html).
 |
| No lugar das Barreiras falando da lenda do volcán de Loureda |
Logo de pasar por Santa Rosa, e cruzar polo rego das Pontellas, onde está o lavadoiro do Foxo, andivemos un anaco polo camiño que nos leva ata a Casa Trigo. E dende aí xa baixamos ata o Centro Social, punto inicial de partida do roteiro ao que chegamos tres horas e media despois do comezo que marcara coa súa bugina Xurxo Souto ás 10:30 h.
A TARDE
Pero non vaiades a pensar que o conto acabou aí xa que pola tarde, despois de xantar, os membros de aCentral Folque desprazados ata Arteixo entrevistaron durante case dúas horas a Carmen Martínez e a súa irmá Susa no lugar das Barreiras, onde recordaron numerosas anécdotas da súa infancia sobre A Pedra que Fala e outras numerosas historias sobre Loureda que tivemos a sorte de escoitar.
Ao tempo, no Centro Social do Foxo, os membros da Asociación Cultural Loureda organizaban unha nova edición do Xogo dos Paquetes, do que tedes máis información aquí: https://cronicasdearteixo.blogspot.com/2025/09/o-xogo-dos-paquetes-da-parroquia-de.html
 |
| Xogando aos "Paquetes" no Centro Social do Foxo o 12.09.2026 |
Xornada inesquecible, abofé!
Moitas grazas a todas e a cada unha das persoas que o fixestes posible!
