Un
dos días que nunca esquecerei na miña vida é o 12 de maio de 1976.
Faltábanme
só oito días para cumprir os seis anos. Naquela altura, mentres eu quedaba baixo o coidado de meus avós Milio e Carme, miña nai,
Melucha,
traballaba na Salgueiro S.L., a fábrica de conservas que había no
Rañal, a
poucos metros do noso domicilio.
Aquel
día, aquel 12 de maio do 76, despois da súa xornada laboral e
nada máis entrar pola porta,
mamá
díxome:
-neno,
imos á Coruña. Imos ver o petroleiro!
Para
un cativo do rural coma min, neses anos, o feito de ir á cidade era
todo un acontecemento. Era coma un día de festa, pois sempre viña
de volta con algún xoguete e algunha larpeirada. Miña nai facía
pouco tempo que tiña coche. Coa axuda dos seus pais, mercara un
Seat-127 de cor amarelo, do cal aínda me lembro da súa matrícula:
C-9837-E. No "Panchiño", como lle chamaba o avó
Milio ao Seat, pasei momentos moi doces da miña infancia ao son de
Abba, Bonnie M, Pucho Boedo e, sobre todo, de Camilo Sesto, o amor
platónico de aquela muller loitadora que xa hai vinte anos que nos
deixou, despois de a que levara por diante un terrible cancro.
Ao
chegar ao Ventorrillo, na entrada da Coruña, quedara abraiado coa
inmensa nube negra que se vía ao fondo da cidade. Lembro que mamá
estivera a piques de voltar cara a casa. Agora que son pai sei
perfectamente o que se lle pasou pola cabeza naqueles intres. Mais,
con todo, e de seguro que por mor da miña insistencia, dirixímonos
ata a zona da Torre de Hércules. Unha vez alí, ao baixar do coche,
unha sensación de perplexidade, de abraio, de medo… empezou a
percorrer polo meu corpo. Quedara pasmado co que estaba vendo! Os
meus ollos nunca viran nada semellante: o mar ardía no medio de
aquela impresionante fumareda negra! Logo, co paso dos anos,
comprendín a magnitude da catástrofe que estaba a presenciar. Aquel
petroleiro era o Urquiola!
 |
| Imaxe da primeira explosión do Urquiola (Foto Blanco) |
Efectivamente,
o petroleiro Urquiola fora o protagonista,
aquel 12
de maio
de 1976, dunha
das peores catástrofes medioambientais
acontecidas
en España. O buque, que
fora construído nos estaleiros de Sestao en 1973, conducía 107.677
toneladas de petróleo cru desde Ras Tamura (Aurabia Saudita) á
terminal de hidrocarburos do porto da Coruña con
37 tripulantes a bordo, todos vascos e galegos.
O
vixía dos prácticos na
Torre de Hércules avístao
pouco antes das oito da mañá e uns
intres máis tarde, cando o práctico do porto Benigno Sánchez Lebón
se dirixía a
bordo da súa embarcación rumbo ao petroleiro, o Urquiola comezaba a
súa virada para enfilar o
canal de entrada ao porto herculino, unha
operación na que o buque tocaría nunhas
pedras dos baixos de As Acentes que non estaban
sinalizadas nas cartas da época, abríndoselle varias vías de auga
no seu casco.
Os
danos producidos por este primeiro choque afectábanlle
a un tanque de fuel oil de consumo do propio petroleiro, a un tanque
vertical de proa e a unha das cámaras de bombas que se inundou. As
avarías eran de consideración mais con todo o seu capitán, o
coruñés Francisco Eduardo Rodríguez Castelo, pensaba que se podían
reparar perfectamente cos medios de a bordo e seguir navegando polos
seus propios medios cara o porto.
Tomadas
as medidas propias dunha situación de emerxencia e co práctico xa a
bordo, ás 09:30 horas o
Urquiola recibe a orde de saír polo mesmo canal polo que entrara e
dirixirse cara a altamar, mais por segunda vez, o buque petaría coa
súa quilla nos baixos que non estaban marcados nas cartas mariñas
da época, desta volta con moita máis violencia. Este segundo choque
orixinaría a catástrofe. Aos poucos segundos rebentarían varios
tanques, comezando a saír cru por eles con moita forza. Eran os
tanques n.º 1 e 2 do costado de estribor e os n.º 1, 2 e 3
centrais. Esta saída brusca do cru provocaría que o Urquiola se
escorara rapidamente, cunha
inclinación de 12º a babor e comezando a proa a somerxer baixo as
augas.
 |
| Imaxe da cidade da Coruña trala explosión do Urquiola (Ignacio Arnaiz) |
Co
petroleiro totalmente entalado nas pedras e ante o inminente perigo,
o capitán Rodríguez Castelo ordena á tripulación abandonar o
buque e, de contado, o
remolcador Sertosa 10
acobadouse ao casco do
Urquiola para recoller á súa dotación, quedando tan só el a bordo
xunto ao contramestre, un bombeiro, tres mariñeiros e o práctico do
porto coruñés Sánchez
Lebón. Pouco despois, o
remolcador Ponte Naya recollía ao resto de homes que aínda
permanecían a bordo do petroleiro, a excepción do capitán e do
práctico que se tirarían á
auga para fuxir das lapas
cando o Urquiola explota ás 13:30. O
capitán morrería no mar envolto en lapas (o seu corpo aparecería
dous días despois) e o práctico conseguiría chegar ao areal de
Canabal (Mera, Oleiros) despois de nadar durante case catro horas.
Trala explosión do Urquiola produciríase un pavoroso incendio. O
petróleo derramado sobre as augas da baía coruñesa ardía con
virulencia e, inmediatamente, formouse
unha densa nube de fume negro que poucas horas despois cubrira
totalmente o ceo herculino. E alí, á zona da Torre, sobre as 6 da
tarde daquel 12 de maio do 76, chegaba con súa nai quen escribe,
un cativo que quedara
pasmado co que estaba vendo e
que aínda, a día de hoxe, cando escoito o nome “Urquiola”
pónseme a pel de galiña!
 |
| No Melandrainas, con Queta Soto e Marga Fernández |
Cousas
do destino e casualidades da vida, 43 anos despois aquel cativo fala
un día coa súa boa amiga
Marga Fernández, unha das alma mater do Colectivo Teatral
Melandrainas de Arteixo, e cóntalle
que seu pai era o cociñeiro do Urquiola. Non
o podía crer! Ese petroleiro que provocou unha das maiores
catástrofes medioambientais… ese petroleiro que tanto medo me
causou na miña infancia… e agora entérome que Julián Fernández,
o pai da miña prezada amiga Marga, era o cociñeiro daquel buque que
tanta pegada
deixou na miña
xeración!
-Papá:
¿que fixeches na cociña do
petroleiro? Era
o chiste que lle faciamos na casa a meu
pai despois de que botara o
medo do corpo e de que
recuperara a alegría tralo
sinistro.
Nado
en Madrid en 1928,
Julián era o máis cativo dos
seis fillos
do
granadino
Francisco
Fernández e da
ferrolá
Amalia Garrote,
parella
que se coñecera en Ferrol cando el prestaba o servicio militar na
Infantería de Mariña da
cidade departamental. Francisco e Amalia casarían de moi noviños
alí,
en Ferrol e, ao pouco de
darse o “si quero”,
marchan para Madrid, onde
o andaluz fai carreira militar na Compañía de Alabarderos como
trompetista da “Unidad de Música de la Guardia Real”, da cal acabaría sendo o seu director. En
Madrid nacerían os seis fillos do matrimonio María, Isaura, Juan,
Rafael, Paco e Julián, que irían saíndo adiante coas dificultades
e penurias da España
da
época, da
España de Alfonso XIII e de Primo de Rivera.
O
pequeno soldo de Francisco no exército, e
os dous patacóns que facía Amalia traballando de costureira,
algunhas veces tecendo calcetíns para os soldados do cuartel do seu home, case que non
chegaba para alimentar a tantas bocas, como
así
nolo contou Marga Fernández:
“Miña
avoa Amalia
lembraba sempre que, naqueles tempos,
o soldo do seu home
como trompetista
do exército era moi
pequeno e contaba
que, grazas ao
seu fillo Julián,
nunca lles faltou algo que levar á boca. Na
compañía na que
estaba destinado o avó apreciaban
moito a aquel cativo, un rapaz que
conseguía un chusquillo de pan por aquí unhas patacas por alí…
un día escoitoulle a
un oficial que precisaban a alguén que soubera coser… Miña
nai é costureira, dixo. E
así foi como a avoa
Amalia empezou a
gañar uns patacóns
no cuartel tecendo os calcetíns dos soldados. Meu
pai xa era
daquela un buscavidas”
Nos
anos da II República algúns dos fillos do
matrimonio empezarían a
abandonar o niño familiar, sendo
Tortosa, en Tarragona, o destino de Juan e de Isaura. A familia
sufriría o duro trago da perda de Rafael na Guerra Civil, unha perda
pola que
Amalia entraría nunha
profunda depresión que a
traería de volta a Ferrol para
tratar de superar,
na compaña dos seus, o
sufrimento de aquela morte.
Durante o tempo que
permaneceu
na cidade departamental, aproximadamente un ano, Francisco
e os tres fillos máis pequenos, María, Paco e Julián seguiron en
Madrid, onde contaron coa axuda da nai de Amalia ata que viñeron a
vivir a Betanzos de aluguer.
 |
| Imaxe da Orquesta Brigantina. Francisco é o señor das lentes (Toñita Dans) |
Corría
aproximadamente o ano 1941. Francisco, daquela militar en reserva, da
clases de solfeo nos lugares da contorna, entre eles Bergondo, onde
finalmente acabaría residindo a
familia Fernández Garrote. Coñecido como o señor Ortega (era o seu segundo apelido), convertiríase nun dos integrantes da
"Orquesta Brigantina" de Betanzos e, posteriormente, tamén tocaría na
"Orquesta España" co seu fillo Paco, trompetista ao igual que o seu
proxenitor. Julián, que tamén acabaría sendo trompetista, tiña
naquela altura uns 15 ou 16 anos e non tardaría en namorarse
de Toñita
Dans, unha bonita moza de Bergondo coa que casaría en 1950. Toñita,
que na actualidade ten 90
anos e leva máis de 20 residindo
en
Arteixo, lembroume recentemente aqueles tempos:
 |
| Con Toñita Dans (Imaxe de Puri soto) |
“Cando
nos casamos, Julián
tocou algo en festas e romarías pero deixouno pronto porque eso non
daba de comer. Gañábase a
vida no que lle ía
aparecendo. Era moi traballador. Terminaba o contrato hoxe aquí e
mañán xa tiña traballo noutro lado”
En
1952 nace Ricardo, o fillo maior de Julián e de Toñita.
Curiosamente, nese mesmo ano
o dictador dominicano Rafael Trujillo viaxa a España para reunirse co seu
homólogo Franco, unha visita que buscaba,
entre outros
asuntos, propiciar a inmigración de españois
á República Dominicana,
actitude
que algúns historiadores
atribuien
ao
afán de Trujillo
de «blanquear la raza». O
caso é que Julián, ante a falla de oportunidades que había aquí
para sacar a súa familia adiante, emigra ao país caribeño. Pronto
se decatou de que a
situación económica non era a soñada e volve a Bergondo, case que
cunha man diante e outra detrás.
A
una isla del Caribe
He
tenido que emigrar
Y
trabajar de camarero
Lejos,
lejos de mi hogar
Me
invade la morriña
El
dolor de Breogán
Cuando
suena la Muiñeira
El
llanto empieza a brotar (A brotar)
(SINIESTRO
TOTAL)
 |
| Toñita e Julián nons anos 60 (Toñita Dans) |
Ao
vir traballa no que lle vai xurdindo e
así bota ata o 59, ano no que nace Marga. Ao pouco Julián e Toñita
emigran a Alemania onde
atopan
traballo nunha fábrica de plásticos en Heilbronn, preto de Sttutgart, ao
tempo que Francisco e Amalia quedan ao cuidado dos seus netos na
Coruña, nun piso dos Mallos ao que chegaran tras abandonar Bergondo.
A parella estaría en Alemania oito ou nove anos, Toñita algún
menos, que volvería a dar a luz en 1967, ano no que viñeron ao
mundo os xemelgos Eva e Rafa.
Julián
voltaría definitivamente de Sttutgart naquela altura e, ao pouco,
xurdiulle a oportunidade de
traballar como mariñeiro
nos buques mercantes. Non tardaría en enrolarse na tripulación do
Urquiola, mais desta volta
non coma mariñeiro,
senón coma cociñeiro… iso si, sen ter moita idea do que era un
guiso, como así o recordaba recentemente a súa viúva Toñita:
“A
el non lle importaba traballar do que fora. Así foi como entrou a
traballar nos mercantes. Ata que un día chegoulle a oportunidade
de formar parte da tripulación do petroleiro Urquiola. O mellor do conto é que
non tiña nin idea de cociña. Empezou a cociñar cun libro que lle
prestei eu”
Polo
que recorda a súa viúva, Julián traballaría na cociña do
Urquiola dende finais de 1973 ou principios de 1974 ata
aquel fatídico
12 de maio
de 1976, un día que Toñita
Dans describe así:
Nos
contábamos que o barco entrara a primeira hora no porto da Coruña.
Eu nunca ía a recibilo, pero aquel día fun porque me convenceu a
muller doutro tripulante. O barco non daba chegado e chamamos á
sede central de Bilbao da navieira para interesarnos polo
estado dos nosos homes. As respostas eran tranquilizadoras: «Están
todos ben». Pero eu sabía que algo non ían ben. Fun para a casa,
para Os Mallos. Daquela vivíamos alí. Un fillo dun veciño veu ao
noso piso. Toñita, que di meu pai que o Urquiola está ardendo.
¿Como? Non pode ser. Eu púxenme toda nerviosa. Foron horas de moita
angustia que non llas desexo a ninguén. Foi terrible. Julián chegou
á casa horas despois totalmente pálido. Deume un abrazo e díxome… “salvámonos
de milagro, cariño… pero creo que o capitán morreu”. Miña sogra
naquel momento estaba en Alemania pasando uns días na casa
de seu fillo Paco. Vira as imaxes do Urquiola na televisión. Non
creía que Julián se salvara. Non quedou tranquila ata que o volveu
a ver na Coruña. Xa perdera un fillo na guerra...e xa era dabondo!
 |
| Julián nunha das súas viaxes (Toñita Dans) |
Meses
despois do sinistro do Urquiola, Julián empezaría a traballar na cociña dun
mercante que facía ruta ás Malvinas. Nunha
viaxe de volta a península, o buque descargaba as súas mercadorías en Huelva, cidade á que chega
Toñita para ver o seu home:
“Eu
viaxei ata alí pola insistencia de Julián. Non quería deixarlle os
fillos a miña sogra Amalia pero, entre os dous convencéronme para ir a
Huelva… arredemo que tiña que ir...e fun. Unha vez alí,
díxome... cariño agora que estás aquí... podías cruzar o estreito
por primeira vez... e cruceino… e fun con el no barco ata Orán.
Despois, xa non acordo ben cando, Julián empezaría a traballar
noutro mercante que facía euta a Arxentina. Nunha ocasión estiven a piques
de ir con el no barco. Eu tiña moi familia en Buenos Aires e faciame ilusión
ir. Por ese barco e por Julián agardei no porto de Vigo. Pero cando viñan cara aquí tivo un accidente, un incendio creo recordar,
e tiveron que sacar á tripulación. O barco arranxárono despois,
pero eu quedei sen o viaxe á Arxentina”
Tras
percorrer durante case unha década os oceános do planeta, Julián
deixaría o mar pero non a cociña xa que durante un tempo
traballaría nunha mariscaría da Coruña. Ao pouco, camiño da súa
xubilación a saúde empezaría a fallar. Nesa altura foi cando
cambiou o seu domicilio o converteuse en veciño de Arteixo, lugar no
que se integrou activa e socialmente participando en antroidos,
festas e demáis ata a súa morte, acontecida no 2008.
FONTES:
-Patricio
Cortizo, Fernando. Historia
da costa galega e os seus naufraxios. Século XX.
Eicións Xerais. Vigo, 2004.
-San
Claudio Santa Cruz, Miguel. Tesouros
asolagados. Historia dos naufraxios no mar de Galicia. Edicións
Lea. Santiago de Compostela, 1997.
