HEMEROTECA

El Progreso, 16 de abril de 1913:

 

A "PARRILLADA CABANAS" DE LARÍN

    Redes sociais, críticas gastronómicas, comentarios en TripAdvisor, apps especializadas… cada vez dispoñemos de máis recursos para acertar nas nosas apostas á hora de comer mais, ao modesto entender de quen escribe, o mellor segue a ser deixarse levar polo boca a boca da xente local ou polos consellos de familiares e amigos que estiveron antes que nós no destino vacacional que temos en mente. No caso de Arteixo, contamos cun bo número de negocios hostaleiros recomendables nos que podedes saborear as mellores exquisiteces culinarias da bisbarra, negocios sobre os que prometo falar máis polo miúdo algún día xa que hoxe o protagonismo é para a Parrillada Cabanas que, con máis de tres décadas de historia, ten máis que merecido o pequeno homenaxe que lle facemos a continuación. 

Anuncio do día da inauguración da parrillada (Cristina Cabanas)

   Situada no lugar do Anide, na parroquia de Larín, ao carón da estrada AC-552 e fronte as instalacións do Centro Hípico Casas Novas, a Parrillada Cabanas abría as súas portas o 12 de setembro de 1987, pouco despois de que os seus propietarios, Ramón Cabanas Grela e Carmen Riveiro Golán, puxeran punto e final á súa estadía en Suíza, a onde emigraran, como tantos outros miles de galegos e galegas, nos primeiros anos da década dos setenta.   

         Ramón, natural do Val de Barcia de Carral, e Carmen, veciña do lugar de Santa Locaia, na parroquia arteixá de Loureda, coñecéranse en Soandres na romaría de Santa Marta e ennoivaron pouco antes de que ela emigrara, en 1971, ao cantón helvétivo de Xenebra para traballar de gobernanta nun hotel. 

Ramón Cabanas e Carmen Riveiro ao pouco de abrir o seu negocio (Cristina Cabanas)

  Dous anos máis tarde, no 73, Ramón e Carmen casan e, logo de darse o “si quero”, fan a maleta da emigración para gañarse a vida en Xenebra, onde ela seguiría facendo uns pesiños como gobernanta de varias casas e hoteis e el traballaría de cociñeiro. Ramón xa tiña alí familia: un irmán e a seu padriño. Precisamente un neto deste, Ricardo Cabanas, andando no tempo convertiríase en futbolista profesional e disputaría con Suíza o Mundial do 2006 celebrado en Alemania. 

    No 74, un ano despois de casar, Ramón e Carmen serían pais do seu primeiro fillo, de Alfredo, un meniño que quedaría a cargo dos seus avós maternos de Santa Locaia mentres que a parella de emigrantes seguía traballando no país helvético.

 

Alfredo e Cristina, os dous fillos de Ramón e Carmen, diante da parrillada (Cristina Cabanas)

    En 1977 nacía en Xenebra Cristina, a segunda filla do matrimonio, que tamén quedaría baixo a custodia de seus avos maternos de Santa Locaia ata 1986, que foi cando Ramón e Carmen viñeron definitivamente de Suíza e investiron os seus aforros comprando no lugar do Anide os terreos nos que non tardarían en edificar o seu novo domicilio, edificio no que o 12 de setembro do ano seguinte abrirían a parrillada da que estamos a falar.  

   Carmen contounos recentemente que… “eliximos Larín porque a min sempre me gustou moito esa zona. Eu non tiña carné de conducir, nin coche. O Anide tiña boa comunicación. Para min era unha situación cómoda. Era unha carretera que tiña bus cada pouco tempo e por iso me gustaba a zona". 

   O don de xentes de Ramón e Carmen, sumado á boa relación calidade-prezo das súas carnes e peixes á grella, farían que desde o día da inauguración o negocio fora vento en popa. O 60 25 03, o número de teléfono da Cabanas, (actualmente é o 981 606687) botaba fume a diario… clientes do Polígono de Sabón, representantes comerciais, turistas, parellas, festas familiares, ceas de amigos... 

-Ramón: quería reservar unha mesa para o sábado...

-Carmen: quería facer a comuñón da nena para tal día…
-Ramón: pensamos en facer a cea de fin de tempada do equipo cando remate a liga...

   Todo ía a pedir de boca, e nunca mellor dito, ata 1998, que foi o ano no que faleceu Ramón. Mais, como di a canción, a vida continúa e a Carmen non lle quedou outra que tirar cara adiante! 

Imaxe actual da Parrillada Cabanas

   Sería aí, nesa altura, cando Cristina, a filla máis nova do matrimonio, iría collendo pouco a pouco as rendas da Parrillada Cabanas, negocio ao que lle foi dando dende aquel entón o seu toque persoal cun aire renovado. E así, Cristina sería quen de converter o negocio no local que é hoxe, nun dos mellores sitios da contorna en relación calidade-prezo, local que é verdadeira referencia na bisbarra e que ofrece un menú do día moi variado, cun churrasco de auténtico vicio e, entre outras especialidades da casa, uns chipiróns e un bacallau que saben a gloria bendita! 

  Iso si, aviso aos comensais: se queredes xantar na Parrillada Cabanas, especialmente o fin de semana, ide con tempo, xa que o local está sempre ateigado de xente… por algo será!

 

A RELACIÓN DO BALNEARIO DE ARTEIXO CO R.C.DEPORTIVO DA CORUÑA

    Se viaxamos na máquina do tempo e nos remontamos a tal día como hoxe 75 anos atrás, na Coruña, o capelán Ricardo Rodríguez Dopazo bendecía o novo estadio de Riazor antes de disputarse o partido inaugural Deportivo-Valencia, enfrontamento que remataría con derrota local por 2-3. De seguro que, naquel 29 de outubro de 1944, ningún dos seareiros deportivistas pensaba que Riazor sería, co andar do tempo, testemuña dos anos máis felices dos herculinos converténdose no SuperDépor e no EuroDépor da Champións, tempos felices que oxalá volten algún día!

   Mentres agardamos a que cheguen eses tempos, hoxe, coincidindo con este 75 aniversario de Riazor, nesta modesta bitácora queremos lembrar a relación que o Balneario de Arteixo tivo co R.C.Deportivo e, dalgún xeito, co propio estadio coruñés. 
 

   Para falar desta relación temos que facer unha nova viaxe no tempo, neste caso ata os duros anos da Guerra Civil. Naquela hora, o fútbol vivía un dilatado período de descanso forzoso. Na Coruña, as actividades do R.C Deportivo reducíanse na maioría das ocasións a organizar partidos benéficos en pro do auxilio social, Cruz Vermella, hospitais, etc., mais con todo, e pese ás dificultades propias de aquelas circunstancias, na tempada 1936/37 disputaríase con todas as garantías dunha organización federativa o Campionato Galego, en parte porque a totalidade da xeografía galega pasara de contado ás mans dos fascistas. 

 

   Coa Guerra no seu período máis enconado, como era lóxico, o noso balompé decaería transitoriamente tanto na Coruña como nas outras cidades e vilas galegas mais aínda así, coa maior parte dos xogadores deportivistas na fronte, o R.C Deportivo atendería os seus compromisos contando, iso sí, tan só con xogadores veteranos e con novos valores da canteira coruñesa.

 

   Nun destos compromisos do equipo herculino produciríase un dos feitos máis destacados da historia do fútbol galego: o debut, o 13 de marzo de 1938, dun gardameta de tan só 14 anos, que en aparencia era incapaz de soportar un balonazo. Aquel cativo non era outro que Juanito Acuña, ao que todo o mundo coñecía co alcume de Xanetas, un rapaz que catro anos despois de debutar na meta deportivista, pasaría a ser un Acuña corpulento e consagrado pola súa internacionalidade. Co tempo, Acuña convertiríase no mellor porteiro da posguerra defendendo a portería do equipo herculino durante 17 tempadas.

    A finais de 1939, o 3 de decembro, daba comezo a primeira Liga trala Guerra. O Deportivo quedara encadrado xunto co Avilés, Oriamendi de Baracaldo, Salamanca, Racing de Ferrol, Valladolid, Sporting de Xixón e Torrelavega no Grupo 1º da Segunda División, unha categoría que variara ostensiblemente por mor do estado no que quedara España despois da Guerra Civil e, tamén, pola economía da maioría dos clubes. Foi por iso polo que se implantaría un sistema de 5 grupos, previo a unha reestructuración que volvería á situación anterior. O sistema establecía que os cinco líderes de cada grupo xogasen unha liguilla final, na que o campión ascendería directamente e o segundo xogaríase o ascenso nunha promoción cun equipo de Primeira División. 

   Aquela competición pasaría á historia por ser, con 40 clubes, a de maior participación de equipos en Segunda División. O Deportivo, tras gañar todos os partidos de Riazor, quedaría campión do seu grupo empatado a 22 puntos co segundo clasificado, o Racing de Ferrol, polo que se disputaría o ascenso cos outros catros respectivos líderes no chamado Torneo de Campeones de Segunda: Real Sociedad, Cádiz, Levante e Murcia.

Novas da prensa dos anos 40

   A raíz deste devandito Torneo de Campeones de Segunda, o clube deportivista optaría por apartar do mundanal ruído da cidade aos seus fútbolistas e decide concentralos no Balneario de Arteixo ante o temor e sospeita de que algúns deles levara unha vida pouco ordenada, como así describían os medios da época en abril de 1940: 

 

   “Es realmente lamentable -nos decía anteayer un conspícuo deportivista- que haya habido necesidad de adoptar con nuestros jugadores esa medida de previsión que los pondrá a cubierto, en lo que resta de temporada, de peligrosas tentaciones. Algunos no se cuidan como están obligados a hacerlo, pero la vergüenza de la reclusión como remedio para un estado de cosas que ya estaba haciéndose intolerable y perjudicial para el mayor rendimiento del conjunto, recae un poco sobre la mayoría de los que lo integran aunque los aficionados sepan concretamente quienes llevaban una vida ordenada y quienes olvidaban las obligaciones y sacrificios a que tiene que someterse un deportista”. (La Voz de Galicia, 11 de abril de 1940)

   Era a primeira vez que o recinto termal arteixán tiña hóspedes deportivos. Ata aquel entón, la creme de la creme da sociedade herculina como as familias Miranda, Puga, Santos, Bescansa, Cuevas y Salorio, Obanza ou Molina foran algúns dos seus afamadaos clientes. 

 

    Segundo as investigacións do doutor Pedro María Rubio, sábese que cara mediados do século XIX a propiedade do Balneario era compartida por cinco particulares. Un deles era o banqueiro madrileño Angel Henry, que chegara a Arteixo en 1853 e que, segundo apunta Rubio, fora quen de abrir no seu establecemento “un salón de sociedad decentemente adornado, con periódicos, juegos permitidos y un piano”, convertendo ás instalacións termais no epicentro da vida social da vila do Bolaños. Ademais, Henry arranxara o local para fonda, amoblando as habitacións, e tamén amañara unha gran horta para dedicala a xardíns e a paseos, unha horta que case cen anos despois, e retomando de novo o mundo do fútbol, convertiríase no terreo de xogo do Penouqueira, o mesmo campo onde o R.C. Deportivo da Coruña realizaría, naquela primavera de 1940, as sesións preparatorias co fin de acadar o ascenso á Primeira División.

Imaxe do Balneario de Arteixo dos anos 40

   Nos seus trinta e tantos anos de existencia que contaba naquela hora o cadro herculino, xamais estivera nunha situación tan especial e trascendental para o seu porvir como a vivida naqueles días. Era, como dicimos, a primeira vez que os branquiazuis se concentraban no hotel do Balneario, que abrira as súas portas excepcionalmente para acoller ao equipo deportivista, polo que tamén era a primeira vez que a rapazada de Arteixo poidera ver a algúns dos seus ídolos a carón das súas casas. Durante aqueles días, segundo declaraba o centrocampista Cela diante dos xornalistas, non habería lugar para o aburrimento. Levantábanse ás oito para almorzar ás nove e, ás dez, saían arreando a escalar os montes da Penouqueira ou de Subico cando non ían de paseo ata os areais de Alba, no Rañal, ou o de Barrañán, para voltar ao recinto termal a unha da tarde para xantar. Logo sesta de un par de horas e a tarde adestramentos no campo do Balneario ata as sete. A continuación pequenos paseos pola vila, cea, uns minutos de faladoiro ou de xogos de naipes e ás dez na cama. Ese sería o réxime levado a cabo durante as concentracións realizadas en Arteixo con motivo deste Torneo de Campeones de Segunda, un torneo no que finalmente o R.C. Deportivo ocuparía o segundo lugar, empatado a puntos co Murcia e o Cádiz, posto inútil a efectos de ascenso automático que lle correspondía xa que, nunha cacicada da Federación, o Oviedo tiña reservado un posto na Primeira. Mais o Deportivo, ao quedar segundo nesta liguilla, gañárase o dereito a xogar a promoción onde o Celta de Vigo, 10º en Primeira División, sería o seu rival. O partido contra o cadro olívico tería lugar no estadio de Chamartín de Madrid o 15 de maio de 1940 e os herculinos, cun once formado por Acuña; Novo, Pedrito; Cela, Antoñito, Quintas; Couso, Guimeráns, Pintos, Chacho e Chao, perderían por 1-0 aquel choque fratricida que, por certo, fora o primeiro partido que radiaba o popular locutor Enrique Mariñas, con quen toda Galicia estivera pendente apaixoadamente da súa tranmisión radiofónica. O Deportivo seguía un ano máis en Segunda .

 

     Un mes despois, o 9 de xuño, na Coruña xogábase a primeira xornada do primeiro campionato federado da Liga da Capital que, ante a numerosa demanda de novos clubes para entrar nel, non tardaría en estructurarse en Primeira e Segunda División. Paralelamente, pola zona de Oleiros, Culleredo e Cambre reanudaríase o Campeonato das Aldeas que, en novembro deste 1940, pasaría a chamarse Campeonato das Mariñas. Nestos dous torneos federados iríanse formando algúns dos xogadores que, nalgúns casos, acabarían fichando en clubes da Serie A Rexional, como o Brigantium de Betanzos ou o Bergantiños de Carballo. Outros, os menos, acabarían nutrindo ao Fabril e ao Juvenil e, previo paso por estos dous filiais do R.C. Deportivo, varios deles darían o salto ao primeiro equipo herculino que, ao remate da tempada 1940/41, logo de vencer nunha angustiosa promoción ao Murcia, vería realizada a súa aspiración de formar parte da elite do balompé estatal ao acadar, por primeira vez na súa historia, o tan ansiado ascenso á Primeira División. 

 

   Durante as tempadas 41/42, 42/43 e 43/44, nas que o equipo deportivista é respectivamente 4º, 9º e 12º na máxima categoría do fútbol español, a veciñanza de Arteixo non tería a sorte, como acontecera en 1940, de ver aos futbolistas branquiazuis na súa vila pois, as poucas concentracións que os herculinos realizaran fora da Coruña durante aquel período, faríanas en Pontedeume e en Guitiriz. 

 

    Mais o Deportivo voltaría a concentrarse de novo no Balneario arteixán na tempada 1944/45 cando xoga, na derradeira semana de outubro de 1944, o partido da 6ª xornada da Liga contra o Valencia, enfrontamento do que famos ao inicio desta crónica co que se inauguraría o novo estadio de Riazor, que se empezara a construir ao pouco de rematar a Guerra Civil. 

 

    Ata daquela, tras os primeiros anos da praza de touros e do Corralón da Gaiteira, o equipo deportivista xogara os seus partidos no vello Riazor, inaugurado o 26 de maio de 1909 cun partido amigable contra o Fortuna de Vigo. Naquel primeiro estadio, situado onde hoxe está o colexio das Escravas, case a beira do mar, o Deportivo recibiría a visita da selección de Uruguai (1924), eliminaría na Copa ao Real Madrid (1932) e lograría o seu primeiro ascenso (1941), un recinto no que collían 6.000 espectadores comodamente sentados e o dobre de pé, e por riba, a amplitude dos terreos permitira que a actividade non se limitase ao fútbol, polo que se fora convertendo no viveiro das numerosas seccións que durante moito tempo tivera a entidade deportivista. Ese vello Riazor acollería as evolucións dos Otero, Ramón González, Chacho, Acuña e compañía durante trinta e cinco anos ata que o novo Riazor, moi próximo ao anterior, abría as súas portas con aquel partido de Liga Deportivo-Valencia principiando unha nova era dentro do seno deportivista na que vería xogar sobre o seu céspede, ata que se acometera a remodelación con motivo do Mundial-82, á Orquesta Canaro da tempada 49/50 coa que os herculinos quedarían subcampións de Liga, a Arsenio, Luis Suárez, Amancio, Veloso…

Imaxe do estadio de Riazor pouco despois da súa inauguración en 1944

   Con motivo dese partido inaugural Deportivo-Valencia, o adestrador deportivista daquela hora, Ramón Lafuente, decidira concentrar aos seus pupilos no Balneario de Arteixo durante aquela derradeira semana de outubro de 1944. Segundo as crónicas da época, nas que os xornalistas herculinos empezaban a dar as súas queixas ante a imposibilidade de comunicacarse telefonicamente co recinto termal, as actividades dos futbolistas do Deportivo, a parte dos adestramentos de rigor no campo do Balneario, foran principalmente paseos alternos ata Barrañán e O Rañal e, nas horas de lecer, lectura, mus e dominó. Tras pasar toda a semana en Arteixo, o 29 de outubro chega o enfrontamento co Valencia, o primeiro partido oficial do novo estadio, un recinto que non estaba totalmente rematado, xa que aínda se ultimaba a grada elevada sobre a preferencia, e que costara cinco millóns das antigas pesetas. O promotor da obra fora o daquela alcalde da cidade José Perez Ardá, que seguira os consellos de Ramón de Llano, persoeiro que todos os días que saía do vello campo, miraba para o fondal que estaba en fronte e pensaba: “Qué gran estadio se podería construir aquí”.

 

    Aquel día, El Ideal Gallego titulaba: “Riazor es el único estadio del mundo en el que todos los espectadores tienen derecho a estar sentados”. A asistencia do público naquel primeiro partido calcúlase nuns vinte mil seareiros e fai o saque da honra Virgilio Rodriguez Rincón, único supervivinte do primeiro equipo que tivera o Deportivo e que, casualmente, tamén fixera o saque da honra cando fora inaugurado en 1909 o vello Riazor. Finalmente e tras un disputadísmo partido, o resultado sería desfavorable para os herculinos, que perderían por 2-3. O valencianista Hernández pasaría á historia por marcar o primeiro tanto no novo Riazor e o dianteiro centro local Paquirri sería o autor do primeiro gol deportivista. Nos seguintes partidos como local confírmase o “meigallo” do novo estadio: 1-2 co Barcelona; 1-1 co Castellón; 1-2 co Athletic de Bilbao; 2-2 co Sporting de Xixón. Os aficionados comezan a botarlle as culpas da mala marcha do equipo ao novo e flamante recinto deportivista. Dicíase, con razón, que as localidades quedaban moi distantes, especialmente as populares “grada de pé” e “Marathón”. O caso é que o Deportivo camiña en picado cara a Segunda División. 

 

     Na semana previa á disputa dun destes partidos, o do F.C. Barcelona, os herculinos concentraríanse de novo no Balneario arteixán. Fora durante os últimos días do mes de novembro de 1944, e unha vez mais os xornalistas volvían a amosar o seu desencanto pola falla de teléfono no hotel:

   ”Arteijo no contesta. Los deportivistas concentrados en Arteijo guardan absoluto mutismo, indicio de que la cura de reposo se desliza sin novedad. A pocos kilómetros de La Coruña, están de nosotros tan incomunicados como si se hallasen en la cúspide del Himalaya. No cuenta Arteijo ni con un teléfono, por lo que nos encontramos en la imposibilidad de dar al aficionado la impresión de última hora” (El Ideal Gallego, 26 de novembro de 1944). 

 

    Esa sería, naquel campionato ligueiro, a última vez que o Deportivo utilizaría as instalacións dos Baños arteixáns como equipo de Primeira División pois, finalmente, descendería ao remate desta tempada 44/45 á Segunda, categoría na que só botaría unha tempada.

   Mais os arteixáns non tardarían moito tempo en ter unha nova oportunidade para ver a futbolistas de primeira fila ao carón das súas casas pois, en maio de 1945, con motivo da inauguración oficial do estadio de Riazor, xógase na Coruña o partido amigable España-Portugal e a selección española concentraríase no Balneario arteixán durante os días previos a ese partido internacional. Curiosamente, o recinto termal ía outra vez “collido da man” do novo estadio da cidade herculina e, para historia, queda o seu casual protagonismo nos dous partidos inaugurais do novo Riazor, primeiro coa concentración do Deportivo naquel partido co Valencia e agora coa estadía do once español na inauguración oficial.

   O Deportivo continuaría utilizando o recinto termal ao longo dos anos 40. Posteriormente, despois dun longo período sen facelo, voltaría a ser lugar de concentración na década dos 70 con Arsenio Iglesias no banquillo, máis esta xa é outra historia da que falaremos polo miúdo noutra ocasión!

A TABERNA "O PIÑEIRO" DE CHAMÍN

   Empezando a subir a costa de Chamín do Medio, á man dereita da estrada que conduce a Caión, para máis sinais, moi preto do cruce que vai para Santaia e Monteagudo, tedes un dos mellores establecementos hostaleiros de todo o municipio de Arteixo: o Café Bar “O Piñeiro”, sitio tranquilo, de boas tapas e de boa atención, abofé! 

Imaxe do "Piñeiro" antigo

    Ao entrar, atoparedes un fermoso local decorado con gusto. Unha ducia de mesas que conxugan á perfección o pasado co presente, cada unha delas rodeada de cadeiras de madeira de aspecto tradicional, convidan ao descanso, á lectura dos xornais do día, á conversa e tamén, especialmente na fin de semana, a botar a partida. Nas paredes colgan varios fotos do equipo de fútbol do lugar. Tamén hai unha imaxe do bar vello, que estaba uns metros máis adiante que o actual, ao carón da estrada, unha imaxe que cada vez que a vexo faime viaxar á miña xuventude, aos anos 90, tempos nos que paraba con frecuencia neste establecemento. E tamén hai un reloxo antigo no que se parou o tempo ás 17:40 horas dun día calquera dun ano incerto, un reloxo que seica xa formaba parte do mobiliario da antiga taberna.

David e Dorita no "Piñeiro" de Chamín

  Se es dos que te quedas na barra, mentres que che prepara un café o amigo David, o actual propietario do negocio, escoitarás a súa nai Dorita dende o seu “búnker” particular preparando o xantar para a familia e algunha que outra tapa para o negocio que rexenta o seu fillo dende que ela se xubilou. É probable que na barra atopes algún cliente dos de toda a vida, dos que aínda lembran os tempos do vello Piñeiro, unha taberna que se derrubou no ano 2000, pouco despois de abrir o bar actual.

    Como todas as tabernas das de antes, o Piñeiro antigo, vendía un pouco de todo. Aínda lembro as chapas descoloridas polo paso do tempo de Coca Cola e de Fanta que había pegadas xunto á porta e, tamén, o letreiro de Tabacalera coa súa insignia que estaba colgado na fachada da casa e que indicaba que O Piñeiro era un establecemento autorizado para a venda do tabaco. Alí, no banco de pedra que había na entrada da taberna, boteille os meus primeiros Royal Crown na compaña dos bos amigos de Chamín que aínda conservo. Como di o prezado Moncho Vilar nun dos capítulos do seu libro “Un peixe no parqué”… Quen cona fuma Royal Crown hoxe en día? Ti coñeces alguén? Naqueles tempos era o que había e, cousas do destino, quen escribe xa leva catorce anos sen fumar!

Imaxe do interior do "Piñeiro" antigo

 Mais continuemos coa descrición do Piñeiro vello. Naqueles anos 90, o paso do tempo xa se notaba ben na estrutura exterior do edificio. Nas súas paredes de pedra, nas portas e nas ventás de madeira o paso dos anos xa deixaran a súa pegada na vivenda na que que, de xeito moi doado, un podía viaxar gratis no tempo para imaxinar como era a vida dos nosos devanceiros. Se querías soñar como era a vida nas tabernas de antes, O Piñeiro era un lugar ben axeitado para facelo xa que no interior podías observar que o único que mudara co paso das décadas fora o envoltorio dos productos que alí se vendían.
 

   Outro dos recordos que teño do vello Piñeiro é que non costaba moito estirar a man e tocar o teito, que era de madeira e, nas súas vigas, había cravadas puntas de aceiro que facían á vez de ganchos para colgar chourizos, paquetes de sebo e outros artigos necesarios para a vida cotidiá da veciñanza.

Ramón Varela e Jesusa Bermúdez

  O Piñeiro fora, no seu momento, dos poucos lugares de Arteixo nos que as innovacións pasaran de largo e poucos cambios houbera no local dende que o abriran en 1934 Ramón Varela Paulos, natural do lugar do Piñeiro (de aí o nome do negocio), parroquia de Monteagudo, e Jesusa Bermúdez Ferreiro, que era natural de Gondreo, parroquia de Sorrizo. 
 

   Ramón e Jesusa, tiñan o seu domicilio na parte superior da taberna, lugar no que virían ao mundo os tres fillos máis pequenos do matrimonio: Chucho, Melindra e Dorita. Os dous maiores, María e Cresencia, naceran no Piñeiro, na casa paterna de Ramón, lugar no que habitaron ata que construiron a súa nova vivenda en Chamín do Medio e abriron o establecemento do que estamos a falar pouco antes da Guerra Civil.

Dorita en Caión na súa xuventude

    Jesusa era quen atendía o establecemento, unha taberna que nos primeiros anos viviría, coma as outras da contorna, tempos difíciles, tempos da posguerra, tempos de medo nos que non se podía falar de case nada, tempos de fame, de racionamento e de sacrificio, de moito sacrificio, mais, con todo, nunca lles faltou clientela que lles dera un peso a gañar, aínda que moitas veces… “leva o que precises que cho fío, xa pagarás; moitas grazas señora Jesusa”. Pola súa banda Ramón adicábase a traballar nas leiras da comarca coa máquina de mallar da súa propiedade, pasando nalgunhas ocasións semanas enteiras fóra do seu domicilio.

   E así irían pasando os corenta, os cincuenta e os sesenta, que foi cando Dorita, a filla máis nova de Ramón e Jesusa empezou a levar o peso da taberna, unha Dorita que non tardaría en casar con Telmo, con quen tería catro fillos: os meus prezados amigos Javier, Sonia, David e Inés. 
 

    A vida seguiría sendo igual no vello Piñeiro ao longo dos setenta e dos oitenta... bueno todo non. Xa non estaban Ramón e Jesusa, que falecerían respectivamente en 1973 e 1984, ambos aos 77 anos de idade. 

   Telmo tiña unha pequena empresa de construcción na cal empezarían a traballar os seus fillos Javier e David. 

Dorita con seus pais e Javier, o seu fillo maior

   Nos 90 a familia decidiu que xa era hora de darlle un cambio ás súas vidas e facer unha nova vivenda… mais... xa se sabe… na casa do ferreiro coitelo de pau… e a idea foise pospoñendo ata finais da década. Finalmente abrirían o novo bar en decembro do 2000, días despois de tirar o vello Piñeiro.

   Telmo falecería no ano 2007 e David continuaría un ano coa empresa de construcción, ata o 2009, que foi cando xa se puxo definitivamente detrás da barra do Bar o Piñeiro. 

David, terceira xeración do negocio, agarda por vós alí para conversar dos tempos de antes ou do que se tercie. Se paredes no seu establecemento, asegúrovos que habedes de pasar un rato agradable escoitando as historias do Chamín de antano e do Chamín de hoxe!

A PARROQUIA DE SORRIZO NA "GEOGRAFÍA GENERAL DEL REINO"

Parroquia de San Pedro de Sorrizo, de entrada.- Son dos los lugares que la componen: Iglesario y Lagoa, siendo el resto 10 grupos inferiores. Está en la costa, al final de su ayuntamiento, en la que da su nombre a un arenal que comienza en la punta Altiña, en la que desagua un arroyuelo. El puertecito, que es de refugio para los pescadores, hállase al O. del de Cayón (Laracha).

     El terreno que ocupa, en la hondonada que forman los montes de Encontrada, Carballal y Ribeira, es variado y fértil. Se halla distante unos 20 kilómetros de la capital de la provincia, y en 88 edificios, 25 de un piso, 42 de dos y 11 albergues y chozas, viven 219 habitantes de hecho y 247 de derecho. Hay una escuela nacional. Está a unos 10 kilómetros de la casa ayuntamiento.

     Fué matriz de Barrañán y vicariato de la Colegiata de la Coruña. Ahora es iglesia principal de Chamín. Los grupos menores se llaman Campo, Castelo, Cendemil, Cobadas, Eirís, Moucho, Pedregueira, Porto, Pousada y Seixo. Limita al N. con el Océano, al E. con Barrañán, al S. con Chamín y al O. con Cayón.

A TRAXEDIA EN SORRIZO DA GAMELA "ROCÍO" EN 1998

Pouco antes das seis da tarde do día 15 de decembro de 1998, Manuel Varela Fraga, Isidro Subiela Arijón e Manuel Paulos Orgueira saían do porto de Sorrizo na súa pequena gamela "Rocío" para pescar, actividade que practicaban de xeito esporádico e afeccionado. Isidro, de 63 anos, casado, arteixán de nacemento mais con domicilio na rúa Vila de Negreira da Coruña, estaba de baixa após ser operado do bazo e dedicaba o seu tempo de recuperación á pesca, do mesmo xeito que o facía Manuel Paulos, de 56 anos, solteiro, tamén de Arteixo aínda que residía no barrio coruñés de Eirís e que había apenas un ano que era pensionista. Igualmente estaba no grupo Manuel Varela, de 28 anos, solteiro, veciño do lugar do Moucho, na parroquia de Sorrizo, un home que tiña secuelas físicas por mor dun accidente de tráfico.

Porto de Sorrizo

Dos tres amigos, tan só Isidro sabía nadar. Manuel Paulos non sabía facelo, a pesar de faenar durante toda a súa vida no Gran Sol, e a Manuel Varela impedíallo a súa incapacidade física.

Naquela tarde do 15 de decembro de 1998, a pesar das condicións metereolóxicas, nada favorables para a pesca, con ventos de entre forza catro e cinco (uns sesenta quilómetros por hora) e ondas de ata tres metros, os tres homes saían, incomprensiblemente, a pescar, algo que segundo o testemuño de algúns veciños e familiares xa fixeran noutras ocasións con peores condicións climáticas. Para alén diso, na súa gamela non levaban salvavidas nin equipamentos adecuados, cousa habitual naqueles tempos neste tipo de pequenas embarcacións de pesca afeccionada. 

Media hora despois de saír do porto de Sorrizo tiña lugar a traxedia. Os tres pescadores afeccionados caían no mar despois de que a "Rocío" fora envolvida por unha rompente, o que provocaría o seu envorcamento. Un mariñeiro de Sorrizo comentaba como escoitara no porto a voz dun dos náufragos... "Estou convencido de que era o máis novo, que gritaba o nome de Manuel". Este veciño procurou axuda de inmediato para tratar de socorrelos... "tirámoslles cordas, mais non pudemos facer nada, o mar estaba moi bravo e de repente xa deixou de oírse a voz".  

Litoral de Sorrizo

Uns instantes antes de naufragar, os tripulantes da gamela emitiran unha chamada de socorro por radio, que sería atendida polo Centro de Coordinación de Salvamento Marítimo de Fisterra, un Centro que após recibir o aviso, mobilizaría un helicóptero "Helimer" da Xunta, unha lancha da Garda Civil do Mar e outra do porto coruñés, cooperando tamén nas tarefas a Policía Local e Protección Civil de Arteixo. Pouco antes das oito da noite, o "Helimer" recuperaba os tres cadáveres envolvidos nuns aparellos de pesca e, pouco despois, trasladábaos ata o aeroporto de Alvedro, onde serían identificados polos familiares.

O xoves, 17 de decembro de 1998, perante unha gran multitude, o templo parroquial de San Pedro de Sorrizo acollía ás catro da tarde o funeral por Manuel Paulos e Manuel Varela, recibindo sepultura o primeiro no cemiterio de Sorrizo, mentres que o segundo sería conducido ata a vila de Caión, onde se inhumarían os seus restos mortais. Após esta cerimonia, a maior parte dos asistentes trasladáronse á igrexa de Santaia, na parroquia de Chamín, onde tiña lugar a cerimonia fúnebre de Isidro Subiela. 

A TABERNA "A BENITONA" DA LAGOA

Situada na estrada que conduce a Caión, ao pé do monte do Castro e a poucos metros do límite parroquial con Chamín, A Lagoa é unha aldea da parroquia de Sorrizo que da nome á Escola Unitaria na cal aprenden as primeiras letras os nenos e nenas de Chamín e Sorrizo dende 1919, ano no que o Concello lle alugou a José López Barreiro a casa que servía de local escolar naquela hora. Posteriormente, en 1926, o propio Concello compraría por 10.000 pesetas da época o edificio no que se asenta, dende aquel ano, a Escola Unitaria.

Imaxe actual da taberna A Benitona

Se pasades por alí, a poucos metros da devandita escola, hai unha casa antiga que vos ha de chamar a atención polas tres grandes ventás semicirculares da parte superior, xanelas que contan cos seus respectivos balcóns protexidos por uns fermosos balaústres de metal. O marrón descolorido polo paso do tempo, tinguido da nostalxia de antano, destaca nas contras das dúas ventás da parte inferior e na porta do edificio. Outro elemento digno de mención é un letreiro circular de madeira que, no seu interior, ten un pequeno barril, letreiro que conserva as letras do negocio que houbo alí no pasado: Taberna A Benitona.

Non podemos afirmar con exactitude o ano no que empezou a funcionar esta taberna mais, polo que nos conta Manuel M.ª Puga, o popular Picadillo, nunha das receitas culinarias da súa autoría, publicada no xornal “El Noroeste” na sección “La Cocina Práctica”, sabemos que na década dos anos dez do século pasado xa había taberna na Lagoa. No seu artigo gastronómico, antes de explicar o xeito de preparar o “Butter-brote”, Puga fai alusión dunha viaxe que fixo en decembro de 1909 a Hamburgo coa finalizade de realizar un réxime de adelgazamento nunha clínica da cidade alemá. Acompañouno na viaxe, como “ayuda de cámara”, o arteixán Baltasar Rega, máis coñecido polo alcume de Sarete, de quen Picadillo escribe o seguinte no devandito artigo:

“(…) Sary (traducción alemana algo libre de Sarete, que es el nombre con que se conoce en Bergantiños a este sujeto) me acompañaba. Queda demostrado que Sary tampoco es una besta brava. Y los dos, poseedores de nuestros derechos civiles, dejábamos deslizar nuestra existencia en el cuarto de un hospital de Hamburgo, paraje tan ameno como podréis figuraros tratándose del cuarto de un hospital. Sary recordaba allí sus marelos, sus plantaciones, su taberna de A Lagoa, en donde los domingos celebraba el descanso dominical con sendas tazas de vino del Ribeiro, y hacía profundas comparaciones entre este bálsamo, verdadero néctar, y los vinos del Rhin, del Mosela y de Burdeos, con los que le fastidiaban con harta frecuencia las Schwestern o hermanas de la caridad, que no por protestantes dejaban de ser hijas de papá Adán, y, por consiguiente, nuestras hermanas, y tan caritativas como las hermanas católicas que tenemos aquí (...)”.

Velaí a tedes. A parte da información que nos ofrece o Catastro da Ensenada de 1752, que conta que nesa época había en Sorrizo dúas tabernas “que corren a cargo a de Juan de Cobas”, o anterior artigo de Picadillo probablemente sexa a primeira referencia escrita da taberna da Lagoa na que, con certeza, Baltasar Rega, Sarete, contou ducias de contos da súa experiencia alemá ao longo dos primeiros anos do pasado século XX, que é cando temos constancia de que José López Barreiro, máis coñecido polo alcume de “o Benitón”, abriu este negocio.

José nacera en 1879 nun punto incerto da xeografía galega e casara con Gumersinda García, que viñera ao mundo en Tordoia no ano 1884. Ao ser o primoxénito da familia, “o Benitón” recibira a maior parte da boa herdanza de seus pais e, cos cartos obtidos, decidiu establecerse coa súa muller Sinda no municipio de Arteixo onde, entre 1900 e 1910, abriron a taberna da que estamos a falar e construiron a casa do lado que, como xa contamos anteriormente, lle alugaría ao Concello en 1919 para converterse na primeira escola da zona. Esa casa, situada entre a taberna e a escola unitaria, sería anos máis tarde a vivenda do cura de Sorrizo e, na actualidade, é a sede da Asociación de Veciños do lugar.

A Benitona nos anos 90

José e Sinda tiñan o seu domicilio no piso superior da taberna, o dos fermosos balaústres de metal, lugar no que virían ao mundo os nove fillos do matrimonio: Jesusa, Manolo, Obdulia, Clarisa, Julia, Lola, Mercedes, Eladio e Emilio. Segundo o testemuño da súa neta Fina, filla de Clarisa, “o Benitón” era un ser extraordinario, un home adiantado ao seu tempo que fundaría a liña Caión-Coruña, liña que se realizaba en carruaxe e que anos máis tarde, despois de que José López decidira vender os dereitos, pasaría ás mans da empresa Transportes Martínez. 

Nos duros anos da posguerra, a taberna do Benitón era o lugar da zona onde se distribuía o racionamento. Polo que nos contou a súa neta Fina, “todo o mundo quería a meu avó porque, naqueles tempos difíciles, era moi caritativo coa veciñanza”, estima que aínda se mantén viva na memoria colectiva dos maiores de Chamín e de Sorrizo.

José, que foi a primeira persoa que fixo panteón familiar no cemiterio de Sorrizo, falecería no ano 1942 e, trala súa morte, a súa viúva Sinda e dúas das fillas do matrimonio, Obdulia e Mercedes, levarían as rendas do negocio que, dende aquel entón, empezaría a ser coñecido como a taberna da Benitona onde, ao igual que no resto das tabernas da contorna, as veciñas e os veciños podíase servir no establecemento das cousas necesarias para a vida diaria. Alí tanto podías comprar unha tableta de chocolate coma un saco de millo ou botarlle unhas cuncas de viño. 

Panteón familiar onde descansan os restos de José López e da súa familia

Aqueles eran tempos nos que os homes entraban a tomar a copa e a xogar a partida e as mulleres a comprar e, a ser posible, sen entrar xuntos. E tamén eran os tempos nos que a tía Sinda e as súas fillas decidiron abrir, ao carón da taberna, un salón de baile. Precisamente, o “Manco de Sorrizo”, o mesmo que montaba ano tras ano a caseta de tiro nas festas da comarca, perdería un dos seus brazos nas obras de construción do salón, que non tardaría en ser popular polos bos bailes que se facían alí, aínda que ás veces se interrumpía se algún simpático abría a porta do cortello dos cochos, que non estaba moi lonxe da propia pista de baile. 

 

E así, coma quen non quere a cousa, foron pasando os anos, tempos nos que Obdulia abandonara o niño familiar e Mercedes casara con Pepe e, tempos nos que o salón, ao igual que os outros do municipio, iría perdendo fol ata que pechou definitivamente. Naquela altura, non tardarían en abrir a Sala de Festas Eva de Arteixo e a Discoteca Pazos da Laracha que, cada fin de semana, ateigaban os mozos e mozas dos sesenta, dos setenta…

Botando a partida na taberna da Benitona. Na imaxe, de esquerda a dereita, Ramón de Costa, Antonio de Pedreira, Rodrigo do Señor e Antonio López (cortesía de Lola Ferreiro)

Mais, a pesar do peche do salón, a taberna da Lagoa continuaría tendo vida durante moitos anos máis .A clientela de Sorrizo e de Chamín, as xentes das parroquias costeiras de Carballo ou os mariñeiros de Caión seguirían botándolle alí a partida ou ben algún que outro chanqueiro e, tamén, comprando no establecemento as tabletas de chocolate, os sacos de millo e os outros artigos necesarios para a vida cotidiá de aqueles tempos ao mesmo que se enteraban das cousas da vida mantendo conversa coa tía Sinda, que falecería en 1978 aos 96 anos, con Pepe ou con Mercedes, que mantería A Benitona aberta ata a súa xubilación, ata xaneiro de 1996.

Foi aí cando as irmás Lola e Lucía Ferreiro, netas de Geluca a da “Casa Lola”, lle alugaron o negocio á señora Mercedes quen, cousas do destino, falecería ao ano seguinte de xubilarse. Encantadas de traballar na Lagoa, a terra de seu pai Moncho, Moncho do Zapateiro, Lola e Lucía botarían poucos meses á fronte da Benitona, que pecharía definitivamente en 1997 despois de manter as portas abertas durante case un século… ai!, se as paredes falaran!